Wat is democratie?

 Leestijd: 4 minuten2

Het begrip ‘democratie’ is zwaar vervuild. Vele regeringen noemen zich democratisch omdat ze zijn samengesteld door de ‘verkozenen des volks’. In feite wordt ons leven beheerst met wetten gemaakt door een handvol mensen, die zich volksvertegenwoordigers noemen, maar van wie het stemgedrag in het parlement onder directe controle staat van de partijhoofdkwartieren.

We zijn verplicht politici aan te duiden die ons zogenaamd vertegenwoordigen, en we worden via dat systeem van dwangmandatering verboden direct de wetten in te voeren die we echt wensen. We leven dan ook in een particratie en niet in een democratie!

We zijn de gevangenen van de partijen en om de vijf jaar mogen we onze eigen cipiers kiezen. Dit systeem van politieke besluitvorming wordt democratie genoemd, maar laat toe om op grote schaal wetten in te voeren die frontaal tegen de volkswil ingaan. Na de installatie kunnen burgers op geen enkele wijze het beleid bijsturen of enig initiatief nemen. Wat wij voor ogen hebben met een democratisch model is een samenlevingsvorm waarin de burgers om praktische redenen weliswaar niet alles zelf beslissen, maar daar wel steeds het laatste woord in kunnen hebben. Deze vorm, ‘directe democratie’ genoemd, is eigenlijk democratie tout court.

Het wezen van democratie

Democratie is het maatschappelijke gesprek waarin we afspraken maken over hoe we met elkaar omgaan en welke wetten we willen in een staat waar het goed is om te leven. Hier worden de verhoudingen van mens tot mens geregeld en dit belangt dus ieder individu aan. Deze regeling resulteert in wetten.

De diepe behoefte om als mens tegemoet getreden te worden, kan in het maatschappelijke gesprek en de daaruit voortvloeiende regelgeving haar antwoord vinden. Voorbij alles wat ons als individu kleurt en kenmerkt ligt ons diepere mens-zijn, dat we ook in alle andere mensen kunnen herkennen. Wat komt de mens toe louter op basis van zijn mens-zijn? Hoe wil ik dat de andere mens, krachtens zijn mens-zijn, behandeld wordt – zoals ook ikzelf? Daar liggen de diepere vragen van een rechtvaardige samenleving.

Democratie: het ‘hart’ van de samenleving

Hier wordt ons rechtvaardigheidsgevoel aangesproken. Ons rechtvaardigheidsgevoel zegt: iedereen gelijk voor de wet. Opdat iedereen gelijk voor de wet zou kunnen zijn, moet ook iedereen op gelijke wijze kunnen deelnemen aan de productie van wetten – en niet alleen gelijk zijn in het gehoorzamen eraan. In een rechtvaardige samenleving kunnen diegenen die de gevolgen van een beslissing moeten dragen mee beslissen. Gelijkheid in het maken van de wet wordt gerealiseerd door een democratie waarin voor ieder individu een gelijke vrije stem wordt gegarandeerd. De wetten worden dan de weerspiegeling van ons rechtvaardigheidsgevoel.

Democratie in de praktijk

In de praktijk betekent democratie dat de burgers de mogelijkheid moeten hebben om via zelf ingediende/opgestelde wetsvoorstellen te bepalen hoe ze hun samenleving vorm willen geven.

Brexit en aanverwante volksraadplegingen zijn geen referenda maar plebiscieten: nep-referenda die door politici van bovenaf zijn uitgeschreven om hun eigen doelstellingen te dienen

De hamvraag is dan ook: Hoe kan je het hermetisch gesloten politieke apparaat openbreken? Bijvoorbeeld via het democratische instrument van een petitie en/of een referendum op volksinitiatief, of door een ‘geloot’ parlement dat een ‘echte’ vertegenwoordiging van het volk kan betekenen. Dan verliezen de partijen aan betekenis en kan de particratie overwonnen worden.

Het referendum op volksinitiatief staat in schril contrast met een volksraadpleging, ook wel ‘plebisciet’ genoemd. Zo’n volksraadpleging wordt vaak – ook door academici – verkeerdelijk een referendum genoemd. Zo zijn Brexit en aanverwante volksraadplegingen geen referenda maar plebiscieten: nep-referenda die door politici van bovenaf zijn uitgeschreven om hun eigen doelstellingen te dienen. Terwijl plebiscieten tools zijn voor politici om burgers te manipuleren, is de werking van echte referenda juist omgekeerd: dit zijn tools waarmee burgers politici kunnen corrigeren als die niet representatief zijn.

Waarom Directe Democratie?

Een onderzoek bij meer dan 6.500 Belgen van politicoloog Jean-Benoît Pilet (Université Libre de Bruxelles) en zijn collega’s toont aan dat de burger niet meer tevreden is met een beetje meer ethiek, transparantie of efficiëntie. Kiezers eisen grondige hervormingen en meer inspraak. De vraag naar politieke vernieuwing is groot. Groter dan ooit, stelde het onderzoek vast (De Standaard – 19/12/2019). Het wees uit dat meer dan 70% van de Belgen bindende referenda wil over belangrijke kwesties.

In een ware democratie kunnen naast het parlement de burgers zelf wetsontwerpen indienen en die door het parlement of via referenda laten goed- of afkeuren. Zo kan rekening worden gehouden met alle lagen van de bevolking. Iedere burger heeft de mogelijkheid om via een gegarandeerd vrije en gelijke stem deel te nemen aan de wetsproductie. Zowel door hierin initiatieven te kunnen nemen als door erover te stemmen.

Tegenstanders van directe democratie, waaronder veel politici (!), beweren dat ‘de mensen’ geen verstand hebben van wetsonderwerpen en dat zij ook niet in staat zijn te redeneren in functie van het algemeen belang. Een ander tegenargument luidt dat referenda hoogstens voor heel eenvoudige onderwerpen bruikbaar zijn, omdat een ‘simpele’ ja of nee te ongenuanceerd zou zijn; zulke besluiten moeten worden overgelaten aan politici, die zijn daar wel bekwaam voor.

In een echte democratie moet er niet gesmeekt, geprotesteerd of betoogd worden tegen een zogenaamde overheid

Het leidende principe bij gelijk stemrecht is echter niet de gedachte dat elk mens even redelijk is of evenveel kennis van zaken heeft. Het gaat erom dat elke mens in dezelfde mate geraakt wordt door politieke beslissingen. Daar situeert zich de gelijkheid. En de intellectuele mens of de afgestudeerde mens is daarom nog geen wijze mens die het hart op de juiste plaats heeft en die verbindend kan werken. Wanneer voorafgaand aan het referendum tijd wordt voorzien om voor- en tegenargumenten in een gesprek aan bod te laten komen, dan kunnen burgers wel overdacht hun stem uitbrengen.

Democratie kan de samenleving rechtvaardig(er) maken

Straatactivisme in Brussel (Foto: CC BY-SA 2.0 Miguel Discart (Flickr))

Vandaag wordt onze democratie echter zwaar overheerst door economische belangen. De lobbymachine van multinationals beïnvloedt onze samenleving door onder andere de nationale (fiscale) wetgeving en mediaberichtgeving naar haar hand te zetten via slimme beïnvloedingstechnieken – tot omkoping toe. Dit is grensoverschrijdend gedrag van ‘het grote kapitaal’, dat het gelijkheidsprincipe behoorlijk schendt. De waakhondfunctie van het volk en een echt feedbacksysteem ontbreken dan ook totaal.

De bevolking ervaart onrechtvaardigheden en wil ze rechtzetten, maar wat kan ze doen in het huidige systeem? Protesteren, betogen en staken. Tegen wie? Tegen haar eigen regering! Dit is toch een teken dat die wordt ervaren als een vreemde macht. In een echte democratie hebben de burgers de mogelijkheid om via referenda zelf hun zaken op orde te stellen en moet er niet gesmeekt, geprotesteerd of betoogd worden tegen een zogenaamde overheid.

Er is alleen redding mogelijk wanneer we erin slagen de democratie zo krachtig te maken dat ze via een democratisch tot stand gekomen wetgeving de invloed van de economie op het wetgevende domein kan terugdringen. Dit kan wanneer de burgers merken dat ze, via referenda, daadwerkelijk in staat zijn hun samenleving zelf vorm te geven. Het democratische bewustzijn van brede lagen van de bevolking zal groeien en krachtiger worden. Hun huidige wantrouwen tegenover de politiek verdwijnt, want zij maken zelf hun politiek.

Overweging

Het gaat hier niet om een politiek model dat een hemel op aarde belooft. Er is geen sprake van enig veelbelovend (partij)programma en al helemaal niet van een ideologie. Over het algemeen zullen, afhankelijk van geschiedenis en volksaard, meerdere implementaties mogelijk zijn. Daarom is een democratie ook nooit ‘af’, het is een steeds evoluerend proces.

Een ware democratie biedt de basis die de verzameling van burgers in staat stelt om maatschappelijke structuren te creëren die de best mogelijke zijn voor de individuele mens en voor de samenleving.


Uitgelichte afbeelding: CC BY-SA 2.0 Miguel Discart (Flickr)

  Dit is een gastbijdrage. Een Apache-lezer levert met dit stuk een bijdrage aan het maatschappelijk debat. De auteur schrijft in eigen naam en is verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst. Zelf een bijdrage insturen, doe je hier.

Auteur: Marc Vanvelk

Marc Vanvelk is bestuurslid van Meer democratie vzw.