‘Digitaal vaccinatiepaspoort is verdoken vaccinatieplicht’

 Leestijd: 9 minuten7

De Europese regeringsleiders zijn het eens over de invoering van een digitaal vaccinatiepaspoort. Dat moet vrij reizen binnen de Europese Unie weer mogelijk maken. De lidstaten mogen er andere voorrechten aan koppelen, zoals een ticket voor een festival. Volgens specialisten houdt het vaccinatiebewijs risico’s van discriminatie in en vormt het een inbreuk op de medische privacy. ‘Het paspoort is een verdoken vaccinatieplicht.’

Het debat over een vaccinatiepaspoort binnen de Europese Unie werd op gang getrokken door Griekenland, aan de vooravond van de vergadering van de Europese Raad op 21 januari. De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis legde een plan neer bij de Europese Commissie.

Het Europese debat raakte in een stroomversnelling toen Israël midden vorige maand aankondigde dat het een groene pas voor gevaccineerde burgers zou invoeren

Mitsotakis deed dat puur uit nationaal belang: dergelijk paspoort moet deze zomer weer een massa toeristen lokken. Het Griekse voorstel genoot onmiddellijk veel bijval bij andere zuidelijke EU-landen die een aanzienlijk deel van hun inkomsten uit toerisme halen. Het applaus kwam van Spanje, Italië, Cyprus en Kroatië.

Het Europese debat raakte in een stroomversnelling toen Israël midden vorige maand aankondigde dat het vanaf 21 februari een groene pas voor gevaccineerde burgers zou invoeren. De digitale versie is daar voortaan nodig om toegang te krijgen tot pakweg zwembaden, theaters en hotels.

Binnen de EU waren eerder al soortgelijke stemmen opgegaan. Sommige landen hielden een openlijk pleidooi voor een bepaalde vorm van certificatie voor mensen die, al dan niet vermeend, immuun zijn voor het coronavirus. Estland sloot in oktober een overeenkomst met de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) voor de ontwikkeling van een digitaal certificaat waarmee landen gegevens kunnen uitwisselen. Het Oost-Europese land richtte zich tot Finland voor samenwerking.

In Hongarije bestaan plannen om een immuniteitsverklaring te eisen van buitenlandse bezoekers. Kandidaat-toeristen voor Boedapest of het Balatonmeer zouden via een app moeten kunnen aantonen dat ze ingeënt zijn. Spanje maakte onlangs bekend dat het een registratie overweegt van mensen die weigeren om zich te laten vaccineren. Die gegevens wil het delen met andere EU-lidstaten.

Informatie op certificaat

Tijdens de vergadering van de Europese Raad op 25 en 26 februari raakten de EU-lidstaten het verrassend snel principieel eens over de invoering van een digitaal vaccinatiepaspoort. Dat certificaat zou er nog voor de zomer komen. Na afloop van de top bleek dat er helemaal nog geen eensgezindheid bestaat over de vraag of zo’n vaccinatiepas ook voordelen inhoudt voor de bezitter.

Over de informatie die het vaccinatiecertificaat moet bevatten, zijn de lidstaten het eens

De Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz wierp zich op als de grote pleitbezorger van een uniforme coronapas die in de hele EU geldig zou moeten worden. Met het inmiddels ingeburgerde argument dat het paspoort de terugkeer naar onbeperkt en vrij reizen binnen de EU inluidt.

Ursula von der Leyen tempert enigszins het enthousiasme en te hooggespannen verwachtingen. “De technische ontwikkeling van een vaccinatiebewijs zal nog minstens drie maanden in beslag nemen”, zei de voorzitter van de Europese Commissie. En belangrijk: er moet nog beslist worden waarvoor zo’n bewijs precies gebruikt zal kunnen worden.

Over de informatie die het vaccinatiecertificaat moet bevatten, zijn de lidstaten het eens. De bezitter zal ermee kunnen aantonen dat hij gevaccineerd is tegen SARS-CoV-2, op welke recente datum hij een PCR-test ondergaan heeft en of hij Covid-19 al heeft doorgemaakt en op die manier immuniteit heeft opgebouwd.

Balans op volgende Europese top

“De beslissing over wat je met zo’n certificaat zal kunnen doen, zullen de individuele lidstaten nemen”, stelt Ursula von der Leyen. “Op EU-niveau zullen we een manier zoeken om de verschillende nationale systemen interoperabel te maken, zoals gebeurd is met de contact-tracingapps.”

Heel wat vragen moeten nog een antwoord krijgen voor de vaccinatiebewijzen op punt gesteld en gelanceerd kunnen worden. Niet alleen politiek, zoals het oogmerk van het gebruik. Ook wetenschappelijk, zoals de vraag of het virus nog overdragen kan worden na vaccinatie.

De Europese Commisie wijst in dat verband graag naar data uit Israël, die zouden aantonen dat twee dosissen van het Pfizer-vaccin volstaan om niet meer besmettelijk te zijn. De Europese regeringsleiders hebben hun medewerkers de opdracht gegeven om een balans op te maken tegen de volgende Europese top op 25 en 26 maart.

Check-in zone in de luchthaven van Athene (Foto: CC BY-SA 4.0 George Kokkinidis (Wikimedia Commons))

Google en Apple bieden diensten aan

Niet alle politici en lidstaten stappen zomaar mee in het verhaal van de Europese Commissie. Charles Michel (MR), voorzitter van de Europese Raad, wijst op de bezorgdheid van enkele regeringsleiders over het reële risico op discriminatie. Bijvoorbeeld door de toekenning van extra rechten aan wie gevaccineerd is. Europese afspraken dringen zich op, omdat elke lidstaat zijn eigen certificaat dreigt te ontwikkelen.

Landen als Frankrijk, Duitsland, Nederland en België gaan op de rem staan, want ze zijn beducht voor discriminatie

Zonder oplossing voor dat probleem gaan andere spelers in het gat duiken. Nu al hebben Apple en Google hun diensten aangeboden aan de WHO. De twee grootste techmultinationals ter wereld zijn niet uit op objectieve en politiek neutrale informatie. Wel op de uitwisseling van gevoelige gezondheidsgegevens.

Landen als Frankrijk, Duitsland, Nederland en België gaan op de rem staan. Ze zijn beducht voor discriminatie tussen burgers die al een kans op vaccinatie hebben gehad en zij die nog moeten wachten. De Belgische premier Alexander De Croo (Open Vld) is formeel: in ons land is de vaccinatie nog niet ver genoeg gevorderd om het document nu al te lanceren.

“Slechts 4% van de bevolking is al gevaccineerd, van de actieve populatie zelfs nog een pak minder. Dan mogen we nu geen discriminatie in het leven roepen voor wie nog niet gevaccineerd is. Het voorbehouden van bepaalde voorrechten aan gevaccineerden is nog niet voor morgen”, stelde De Croo na de Europese top van vorige week.

Achterpoortje gevonden

Voor de beoogde groepsimmuniteit is een vaccinatiegraad van 70% van de volwassen bevolking nodig. In de Europese Unie komt dat neer op 255 miljoen mensen. Omdat het door een wankele bereidwilligheid lang niet zeker is of ons land die kaap haalt, gingen de voorbije weken stemmen op om de discussie over de vaccinatieplicht weer op te rakelen.

Privacy-expert Matthias Dobbelaere-Welvaert: ‘Het paspoort is sowieso een inbreuk op de medische privacy’

Naar aanleiding van de recente uitbraak van de Zuid-Afrikaanse variant van het coronavirus in een woonzorgcentrum in Anzegem toonde Margot Cloet, topvrouw van de koepel Zorgnet-Icuro, zich alvast een uitgesproken voorstander van een verplichting voor het zorgpersoneel.

Is het paspoort een welgekomen achterpoortje voor een verdoken vaccinatieplicht? “Natuurlijk wel”, zegt Matthias Dobbelaere-Welvaert, directeur van de stichting Ministry of Privacy. “Het paspoort is sowieso een inbreuk op de medische privacy. De verplichting is een politiek en ethisch debat.”

“Overheden zijn op zoek naar een manier om de bevolking aan te sporen om een vaccin te nemen. Jongeren krijgen straks aan een mobiel café een gratis pintje als ze gevaccineerd zijn. Positive reinforcement, heet dat tegenwoordig in marketingtaal. Het is misschien geen manier om de bevolking te dwingen maar zeker wel om te pushen.”

Niet welkom zonder app

Zonder vaccinatieboekje zet je vandaag geen voet aan de grond in nogal wat Afrikaanse landen en delen van Midden- en Zuid-Amerika. Een internationaal erkend bewijs van inenting tegen gele koorts is een vaak voorkomende verplichting. In mindere mate geldt dat ook voor tyfus, hepatitis A en/of B en malaria.

Dobbelaere-Welvaert: ‘Het is niet wenselijk dat je een particulier paspoort of een officiële app of boekje moet tonen om evenementen als Tomorrowland of Pukkelpop binnen te mogen’

Zo nieuw is het dus niet. “Op het vlak van reizen valt het nog te verdedigen, omdat het al enigszins ingeburgerd is en onder conditie van een eerlijke kans op een vaccin”, zegt Dobbelaere-Welvaert. “Het staat landen vrij om al dan niet een paspoort te eisen. Reizen buiten Europa zonder pasje zal in de toekomst moeilijk worden.”

“Binnen de EU ligt dat heel gevoelig. In Europa is het nog geen gevestigde praktijk, door het vrije verkeer van personen. Dat wordt een politieke keuze van de overheden. De luchtvaartmaatschappijen bereiden zich er al wel op voor.”

“Voor evenementen, bedrijven en private partners ligt de afweging helemaal anders: medische privacy versus collectief. Sommigen noemen het egoïsme, anderen een andere afstelling van het morele kompas. Het is niet bijster wenselijk dat je een particulier paspoort of een officiële app of boekje moet tonen om private evenementen als Tomorrowland of Pukkelpop binnen te mogen. Of om een overheidsgebouw te mogen betreden. Daar gaan we ons tegen verzetten”, zegt Dobbelaere-Welvaert.

Voor Ministry of Privacy liggen de kaarten duidelijk: een verplicht paspoort kan alleen voor reizen en dan nog buiten de EU. “Aan de incheckbalies mag geen verwerking van gegevens plaatsvinden. Er mag geen register aangelegd worden van reizigers die zogenaamd groen zijn. Dat geldt ook voor evenementen. Over vrije toestemming valt nog iets te zeggen, maar verplichting is een brug te ver.”

Reizen of thuisblijven

Het is de Europese Commissie menens. Deze maand al legt ze een wetgevend voorstel op tafel om duidelijk te maken hoe met de digitale pas er concreet gaat uitzien. Dat zei Ursula von der Leyen maandag (01/03) na een vergadering met de Europarlementsleden van haar Duitse partij CDU/CSU. “Om er een succes van te maken hebben we de steun van alle lidstaten nodig. Het systeem zal veilig en privacybestendig zijn”, stelde ze.

Minister van Buitenlandse Zaken Sophie Wilmès (MR): ‘Voor België is er geen sprake van om vaccinatie te koppelen aan de vrijheid om zich in Europa te verplaatsen’

Haar woordvoerder voegde eraan toe dat het voorstel kadert in het streven om het vrije verkeer van personen te “faciliteren”, wat tot de bevoegdheden van de Commissie behoort. De groene pas dient uitsluitend voor grensoverschrijdend reizen. Wie geen paspoort kan of wil bemachtigen, moet thuisblijven.

Het blijft de bevoegdheid van de lidstaten om te beslissen of er ook andere voordelen aan worden gekoppeld, zoals het aanschaffen van een festivalticket of een reservatie in een restaurant. Daarover hebben ze onderling nog geen afspraken gemaakt.

Vicepremier en minister van Buitenlandse Zaken Sophie Wilmès (MR) reageerde meteen in een tweet. “Voor België is er geen sprake van om vaccinatie te koppelen aan de vrijheid om zich in Europa te verplaatsen. De eerbiediging van het non-discriminatiebeginsel is des te fundamenteler omdat vaccinatie niet verplicht is en er nog geen algemene toegang is tot het vaccin.”

Dreigende discriminatie

De Liga voor Mensenrechten legt de laatste hand aan een beleidsnota, die alleen nog op goedkeuring door de ligaraad wacht. “Wij zien mogelijkheden tot discriminatie en daar moet zeker aan verholpen worden”, zegt voorzitter Kati Verstrepen.

“Als het paspoort nu al opgelegd zou worden, kunnen veel mensen het niet voorleggen omdat ze simpelweg geen toegang hebben tot vaccinatie en dat ligt buiten hun wil. Als ik nu niet zou kunnen reizen bij gebrek aan paspoort is dat discriminerend tegenover iemand die al wel een vaccin kon krijgen.”

Kati Verstrepen (Liga voor Mensenrechten): ‘Een oplossing is om het paspoort te beschouwen als een certificaat waarop ook staat dat je negatief test’

Dat geldt op grote schaal. “In arme landen is er nog helemaal geen vooruitzicht op een vaccin. Als het paspoort beperkt blijft tot een bewijs dat je ingeënt bent, creëren we een wereld met twee snelheden: het rijke westen versus de armere werelddelen.”

“Een oplossing is om het paspoort te beschouwen als een certificaat waarop ook staat dat je negatief test. Dat zou dan wel eenzelfde impact moeten hebben als het vaccinatiebewijs.” De persoonlijke vrijheid om zich al dan niet te laten vaccineren moet volgens de Liga blijven bestaan, maar daar houdt het op.

Testen valt daar niet onder. “De bereidheid om een staal te laten afnemen om aan te tonen dat je niet besmet bent, is minder invasief. Er moet een legitiem doel zijn. Het is proportioneel om te vragen om een coronatest te ondergaan voor je op een vliegtuig stapt.”

Nachtmerrie van Europese databank

Verstrepen vindt dat alles op Europees niveau geregeld moet worden. “Om alle Europeanen aan dezelfde regels te onderwerpen. Anders bestaat een risico op discriminatie afhankelijk van het land en de onderhandelingen die het voerde. Griekenland en Portugal zullen hard inzetten om reizen mogelijk te maken.”

Een Europese databank met gezondheidsgegevens van alle Europeanen is voor de Liga een nachtmerrie

“Het paspoort moet beperkt blijven tot identificatiegegevens. Die mogen onder geen enkel beding gekoppeld worden aan databanken. Anders rijst een groot probleem met de privacy. Op Vlaams en Belgisch niveau ligt het al moeilijk om de privacy te bewaken als gegevens in een databank terechtkomen. Big data zijn bijzonder privacygevoelig.”

Een Europese databank met gezondheidsgegevens van alle Europeanen: voor de Liga is het een nachtmerrie. “Wie bewaakt dit en hoe? Hoe wordt dat beveiligd en wie heeft toegang? Waarvoor mogen de gegevens gebruikt worden?”

“De bedoeling van een paspoort is om te kijken of iemand veilig is en geen drager van het virus. Tussen de lidstaten moet vertrouwen bestaan. Een bewijs volstaat en er moet niet gezocht worden naar achterliggende informatie. Genre wie heeft welk vaccin gezet en waar is een test afgelegd?”

Rijk van de vrijheid

Volgens privacyspecialist Toon Lowette gaat het debat niet over buitenlandse reizen. Wél over het zogenaamde ‘rijk van de vrijheid’ dat gevaccineerden zouden mogen betreden.

“Vraag is of een avondje uit het prijsgeven van medische gegevens waard is”, zegt de online uitgever en consulent. “Als je bereid bent een persoonlijk medisch gegeven zoals vaccinatie tegen Covid-19 openbaar te maken om naar de bioscoop of op restaurant te mogen gaan, hoeveel medische gegevens ben je dan bereid weg te geven voor meer belangrijke redenen?”

Privacyspecialist Toon Lowette: ‘Als een groot deel van de bevolking het medisch geheim plots niet meer zo dringend vindt en inruilt voor kortstondig vertier, wat houdt de wetgever dan een volgende keer tegen?’

“Als een groot deel van de bevolking het medisch geheim plots niet meer zo dringend vindt en inruilt voor kortstondig vertier, wat houdt de wetgever dan tegen als de volgende keer de bescherming van het medische dossier ter sprake komt in het parlement?”

Zet het vaccinatiepaspoort de deur open voor misbruiken? Lowette kan er zich zo enkele voor de geest halen. “Potentiële werkgevers zijn bij sollicitaties heel benieuwd naar medische aandoeningen en historiek, ook al mag dat niet. Ze hebben keuze te over uit kandidaten. Sollicitanten zullen hun medische gegevens moeten prijsgeven.”

“Verzekeringsmaatschappijen zoeken op sociale media naar het gedrag van mensen die een levensverzekering of gewaarborgd inkomen aanvragen of die met een medische schadeclaim komen aandraven. Ze weten dat je Fitbit of Strava gebruikt en ze willen daar toch wat meer gegevens uithalen.”

Ook de banken liggen op de loer. “Zij zijn meesters in het afwijzen of duurder maken van leningen voor elk risico dat ze vermoeden. Zeker voor hypotheken en renovatieleningen op lange termijn. Als je die niet op de helling wil zetten, zal je medische gegevens moeten delen met de bankier.” Volgens Lowette is het met het vaccinatiepaspoort zoals met Ryanair. “Je betaalt wat meer en dan mag je prioritair boarden.”

Festivals vragende partij

Voor festivals en grote evenementen kan een vaccinatiepaspoort een handig coronaproof hulpmiddel zijn. Midden deze maand komt er in principe uitsluitsel over een mogelijk zomerseizoen. Voorlopig willen Belgische organisatoren inzetten op coronatesten.

“Festivals zijn vragende partij voor een paspoort”, zegt privacy-activist Matthias Dobbelaere-Welvaert. “Er zijn al testopstellingen geweest met de installering van twee poortjes. Eén ingang voor bezoekers met een corona-app en een andere voor niet-bezitters. Op een geautomatiseerde manier krijg je veel sneller toegang met een app.”

“En straks dus met een vaccin. Organisatoren zullen het aanwenden om negatieve reclame door een corona-uitbraak op hun festivalweide te vermijden. Zeker dit en volgend jaar. Binnen een paar jaar zal die eis wel vervallen.”

“Wij zijn een festivalpubliek. De overheid zegt dat iedereen vrij is en dat je een vaccin moet hebben als je naar een festival wil gaan. Daar kan je ethisch oneindig over palaveren. Dat elke opvraging van een paspoort een inbreuk vormt op de medische privacy lijdt geen twijfel. De voorbije jaren is afdoende bewezen dat privacyveilig organiseren voor onze overheid geen prioriteit is.”

Auteur: Paul Gebruers

Paul Gebruers ruikt het nieuws van ver en kijkt graag over de muur. Puzzelstukjes reconstrueren en tanden zetten in moeilijke dossiers en beleidsitems. Van justitie tot samenleving.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books