Een stikstofbom onder Vlaanderen: boeren zonder dieren

 Leestijd: 7 minuten6

De Vlaamse biodiversiteit wordt bedreigd door stikstofvervuiling, vooral afkomstig van de veehouderij. Door gebrek aan een daadkrachtig overheidsbeleid staan boer en natuurbeheerder nu lijnrecht tegenover elkaar. Om uit de impasse te komen is een visie nodig op de toekomst van landbouw en natuur. Vandaag: de boer als futurist. Waarom zouden we nog dieren gebruiken voor onze eiwitvoorziening?

stikstofbom
Vlaamse natuurgebieden kreunen onder de stikstofvervuiling door de veehouderij. Landbouwers en natuurbeheerders staan zo lijnrecht tegenover elkaar. In het dossier Een stikstofbom onder Vlaanderen bekijken we de herkomst en gevolgen van de overdaad aan stikstof in Vlaanderen en hoe het in de toekomst anders en beter kan. Het onderzoek en de drie toekomstscenario’s zijn bedacht in samenwerking met Marijke Dossche.

Onze vleesconsumptie daalt. Waar de gemiddelde Belg in 2010 nog 64 kg vlees consumeerde, was dat twee jaar geleden 58 kg, becijferde de Vlaamse Milieumaatschappij. Toch halen we nog altijd 62% van onze eiwitinname uit dierlijke producten. Uit een opiniepeiling van EVA vzw bleek dat bijna de helft van de Belgen bezig is zijn of haar vleesconsumptie te verminderen. In 2018 gaven 44% van de respondenten aan minder vlees te eten dan het jaar voordien. 8% eet nooit vlees.

Vooral in de steden wordt vlees minder populair. De belangrijkste reden die de bevraagden noemen is dierenwelzijn. Op de tweede plaats komt het milieu. Gezondheidsredenen sluiten de top drie af.

Volgens cijfers van de Vlaamse Milieumaatschappij daalt de vleesconsumptie licht. (Grafiek: VMM)

Volgens cijfers van de Vlaamse Milieumaatschappij daalt de vleesconsumptie licht (Grafiek: © VMM)

Ook de Europese ‘Van-boer-tot-bordstrategie‘ pleit voor een vermindering van (met name rood) vlees en een vervanging van dierlijke eiwitbronnen door peulvruchten en groenten. Dit zowel om gezondheidsredenen als voor milieu en klimaat. Een afbouw van de veestapel zou een ongeveer evenredige afname van de ammoniakuitstoot betekenen en dus een betere toestand van de Vlaamse natuurgebieden.

Waar vleesvervangers twintig jaar geleden nog beperkt waren tot tofu uit de natuurwinkel, wordt in de meeste Belgische supermarkten nu een deel van het vleesvak voor plantaardig ‘vlees’ vrijgehouden. Die alternatieve eiwitten worden steeds goedkoper en smaken steeds beter. Is er over dertig jaar nog plek voor dieren op ons bord?

Dieren werken niet gratis

Een onderzoek uit 2016 dat werd gepubliceerd in Nature becijferde het grondgebruik van 500 hypothetische toekomstige landbouwscenario’s. Daarbij werd gekeken naar de verschillende opbrengsten per hectare van intensieve, extensieve en biologische landbouw. Daaruit bleek dat om de wereldbevolking in 2050 te voeden, er met een vleesrijk dieet ongeveer twee keer zo’n groot landbouwareaal nodig is als met een plantaardig dieet.

Landbouworganisaties benadrukken geregeld dat dieren momenteel een belangrijke functie vervullen in het voedselsysteem. Dieren valoriseren reststromen uit de voedingssector en zonder grazende koeien zouden we niets meer hebben aan de grote oppervlakken grasland in België.

Dirk van Apeldoorn, agronoom aan de Universiteit Wageningen, is het daar deels mee eens: “Dieren zijn fantastisch. Het zijn autonome beestjes die zelf voor eten kunnen zorgen en laagwaardige eiwitten kunnen omzetten in hoogwaardige eiwitten.” Ze doen dat echter niet voor niets, legt hij uit: “Van alles wat een koe opeet, verlies je een groot deel van de voedingsstoffen.”

Een Nederlands-Belgische voedselstartup probeert daarom een mechanische ‘koe’ te bouwen. Those Vegan Cowboys, zoals het bedrijf heet, wil over enkele jaren een machine ontwikkeld hebben die melk maakt van gras, maar zonder de methaanuitstoot en stikstofverliezen van de oorspronkelijke koe.

“Dat gebeurt door middel van ‘precisiefermentatie’”, legt Belinda Hunziker uit. “We zijn in januari met het project begonnen en zoeken nu naar een schimmel die de voedingsstoffen uit het gras kan omzetten in melk.”

De tweede domesticatie

Those Vegan Cowboys baseert zich daarvoor op eigen wetenschappelijk onderzoek in samenwerking met de UGent, maar ook op een rapport uit 2019 van de Amerikaanse denktank RethinkX, onder leiding van Silicon Valley-ondernemer en docent aan Stanford University Tony Seba.

“We zitten in de tweede domesticatie van planten en dieren”, schrijven de onderzoekers van RethinkX. “De eerste domesticatie stelde ons in staat om macro-organismen te beheersen, de tweede zal ons in staat stellen om micro-organismen te beheersen.”

Door de opkomst van precisiefermentatie zouden eiwitten voor menselijke consumptie in 2030 niet alleen vijf keer goedkoper zijn dan nu, maar zou door middel van een volledig nieuw voedselproductiesysteem, Food-as-Software, ook een ongekende variatie aan vleesvervangers mogelijk zijn. “Met behulp van moleculaire kookboeken zullen voedselontwikkelaars voedsel kunnen ontwerpen op dezelfde manier als softwareontwikkelaars dat nu doen met apps”, zo staat te lezen in het rapport.

Volgens RethinkX zal precisiefermentatie binnenkort goedkoop genoeg worden voor voedselproductie. (Beeld: RethinkX)

Volgens RethinkX zal precisiefermentatie binnenkort goedkoop genoeg worden voor voedselproductie. (Beeld: © RethinkX)

Voor dat toekomstbeeld baseert RethinkX zich op de gezondheidszorg, chemie en cosmetica, waar precisiefermentatie al veelvuldig gebruikt wordt om dierlijke producten te vervangen. Zo werden tot 1978 voor de productie van insuline voor diabetici, de alvleesklieren van varkens en koeien gebruikt.

Het bedrijf Genentech fabriceerde een alternatief met behulp van genetisch gemodificeerde gist. Die gist was precies zo aangepast dat hij menselijke insuline produceerde. Tegenwoordig wordt vrijwel alle insuline geproduceerd met behulp van deze precisiefermentatie.

Volgens het rapport van RethinkX hoeft precisiefermentatie maar 3,3% van elke fles melk te vervangen om de ineenstorting van de melkveesector te veroorzaken

Volgens de voorspelling van de denktank zou op korte termijn de melkveesector het meest in gevaar zijn. “De melkindustrie balanceert momenteel al op het randje. De sector opereert met extreem kleine winstmarges, lijdt onder de instabiele grondstofprijzen en is afhankelijk van overheidssubsidies en een sterke lobbygroep om het hoofd boven water te houden.”

“Koeienmelk is een goed voorbeeld van hoe slechts een klein percentage van de ingrediënten van een product vervangen hoeft te worden om een heel product te vervangen. Vaste eiwitten (caseïne en wei) maken slechts 3,3% uit van de substantie van melk. De rest bestaat uit water (87,7%), suiker (4,9%), vet (3,4%), vitamines en mineralen. Precisiefermentatie hoeft dus maar 3,3% van elke fles melk te vervangen om de ineenstorting van de melkveesector te veroorzaken”, klinkt het.

Vergeleken met dierlijke melkproductie zou precisiefermentatie zo’n honderd keer minder landoppervlak vergen, tien keer minder voedingsstoffen, twintig keer minder tijd en tien keer minder water, stelt de denktank.

RethinkX beschrijft in haar rapport hoe de veehouderijsector ten onder zal gaan wanneer alternatieven goedkoper worden. (Beeld: RethinkX)

RethinkX beschrijft in haar rapport hoe de veehouderijsector ten onder zal gaan wanneer alternatieven goedkoper worden (Beeld: © RethinkX)

Menselijke uitwerpselen liggen juridisch gevoelig

De onderzoekers van RethinkX benadrukken dat, hoewel de transitie naar niet-dierlijke eiwitbronnen volgens hen ‘onvermijdelijk’ is, beleidsmakers en het maatschappelijk middenveld een sleutelrol spelen in de eiwittransitie. De opname van nieuwe voedingsmiddelen en productiemethoden in de wetgeving vormt namelijk een grote drempel.

Dat laatste hebben ook onderzoekers van UGent en INAGRO gemerkt. Voor het project ‘Waardeketen Eendenkroos’ onderzoeken zij toepassingen van eendenkroos, een eiwitrijke microplant die je in de zomer vaak als een groen deken op stilstaand water ziet drijven. “Eendenkroos groeit enorm snel”, legt professor Erik Meers (UGent) uit. “We zien verdubbelingssnelheden van vier tot zeven dagen.”

Waardeketen Eendekroos doet onderzoek naar het kweken van eendenkroos op afvalwater (Foto: UGent/INAGRO)

Waardeketen Eendenkroos doet onderzoek naar het kweken van eendenkroos op afvalwater (Foto: UGent/INAGRO)

Het kroos zou vervolgens als vervanger voor soja kunnen dienen. Nu nog vooral om veevoer te verduurzamen, maar in de toekomst wellicht ook voor de mens. “We zijn bezig met de opzet van een project waar ook naar menselijke voeding wordt gekeken. De eerste eendenkroosburger is al gemaakt”, vertelt Meers trots.

Als voedingsstof voor eendenkroos kan dierlijke mest gebruikt worden, maar ook menselijke uitwerpselen. “Momenteel groeit het kroos nog op een chemische voedingsbodem, maar afvalwater uit de waterzuivering bevat dezelfde chemicaliën.”

Collega-onderzoeker Reindert Devlamynck legt uit dat de koppeling tussen menselijke uitwerpselen en menselijke consumptie op juridische obstakels botst: “De wetgeving is traditioneel zo gegroeid dat we geen menselijke uitwerpselen als voedingsbodem kunnen gerbruiken.”

Hij vervolgt: “Er is weliswaar een extra risico omdat in menselijke feces ook menselijke pathogenen (ziektekiemen, red.) zitten, maar dat kan opgelost worden. Ik denk dat de mens vooral iets meer weigerachtig staat tegenover de verwerking van zijn eigen uitwerpselen in voeding, dan tegenover die van dieren.”

Een project dat lijkt op dat van Waardeketen Eendenkroos bestaat ook in Nederland. Daar ontwikkelt het onderzoeksprogramma Power to Protein in samenwerking met de regionale waterzuiveringsorganisaties een manier om bacteriën een eiwitshake te laten maken van ammonia (ammoniak in water, red.) uit afvalwater, waterstof zuurstof en CO2.

Door middel van micro-organismen worden binnenkort dus wellicht kringlopen gesloten die sommigen liever open hadden gehouden.

Futurisme voor de boer te velde

Geen landbouwdieren betekent ook geen mest. Hoe moet dat dan met de akkerbouw? De biocyclische veganlandbouw werkt ook nu al zonder dierlijke producten en kunstmest.

“In principe kunnen alle groentes geteeld worden zonder dierlijke mest, maar je moet als boer wel een beetje innovatief zijn”, zegt Joep Peteroff van Bio-Vegan, het netwerk ter bevordering van biocyclische veganlandbouw in Nederland en Vlaanderen.

“Dat kan door af te wisselen met de gewassen of door gebruik te maken van maaimeststoffen”, voegt agronoom Van Apeldoorn toe. Maaimeststoffen zijn planten die worden gekweekt om vervolgens als voedingsstof voor andere planten te dienen. “Dat vindt de bodem net zo prettig als drijfmest.”

Je hebt dan wel een stuk grond in gebruik voor de productie van die maaimeststoffen, dat je niet tegelijkertijd voor voedselteelt kan gebruiken. “Maar dat geldt voor dierlijke mest ook. Dieren maken die mest ook niet voor niks”, stelt Van Apeldoorn.

Joep Peteroff ziet dat landbouw zonder dierlijke mest of kunstmest voor sommige landbouwers wennen is. “Heel veel boeren zijn niet opgeleid om daarmee te experimenteren. Bovendien worden ze vaak onder druk gezet om zo snel mogelijk een zo hoog mogelijke opbrengst te hebben, bijvoorbeeld om een hypotheek af te betalen. Dat zorgt ervoor dat veel landbouwers bij de traditionele productiemethoden blijven.”

De 'Impossible burger' wordt gemaakt van onder meer gistextract. (Foto: Impossible Foods)

De Impossible Burger wordt gemaakt van onder meer gistextract. (Foto: © Impossible Foods)

Volgens Peteroff houdt het argument van de boerenorganisaties dat landbouwdieren de enige zijn die reststromen kunnen valoriseren, geen steek. Als voorbeeld noemt hij het sojaschroot dat overblijft na de productie van sojalecithine. “In principe werd dat altijd gebruikt als veevoer, maar inmiddels verwerkt Alpro in Wevelgem elke week een megabulk van die reststromen. Je moet dat niet aan dieren geven, dat is niet efficiënt.”

Ironisch genoeg vaart de biocyclische landbouw wel bij de extreme stikstofdepositie in België en Nederland. Omdat Nederland en Vlaanderen al aan vermesting lijden, moet er minder groenbemesting gebeuren. “Maar ook als die voedingsstoffen er niet meer zijn, blijft onze methode functioneel”, benadrukt Peteroff.

Om te voorkomen dat de volledige veehouderij ‘instort’ zoals RethinkX voorspelt, is het aangewezen dat de overheid veehouders begeleidt in de transitie naar een dierloze landbouw. Aangezien een beduidend deel van de inkomsten van de veehouderij op dit moment al afkomstig is van subsidies, lijkt dat een kwestie van organisatie.

Morele gevolgen

In de toekomst vermijden om dieren te doden op industriële schaal, heeft ook een morele implicatie. “In de prehistorie was jagen, doden en het uitbuiten van andere diersoorten positief voor de overlevingskans van onze genen”, stelt de Britse filosoof David Pearce, oprichter van de World Transhumanist Association in The Abolitionist Project. “Dus in tegenstelling tot tegen bijvoorbeeld incest, hebben we geen aangeboren weerzin tegen het uitbuiten van niet-menselijke wezens.”

David Pearce (World Transhumist Association): ‘Er bestaat een schat aan bewijsmateriaal dat de wezens die we op fabrieksschaal kweken functioneel, emotioneel en intellectueel vergelijkbaar zijn met baby’s en kleuters’

Varkens zijn intelligente, gevoelige dieren met een complexe persoonlijkheid. Ze kunnen symboliek begrijpen, snappen handgebaren zoals wijzen en zijn speels. Mentaal kan je ze vergelijken met een kind van drie jaar oud.

“De grootste haat in onze maatschappij is die voor pedofielen en kindermoordenaars. Toch betalen we om op grote schaal andere gevoelige wezens te laten doden. We eten vlees, zelfs al bestaat er een schat aan bewijsmateriaal dat de wezens die we op fabrieksschaal kweken functioneel, emotioneel en intellectueel vergelijkbaar zijn met baby’s en kleuters”, redeneert Pearce.

Maar als gefermenteerde toekomsteiwitten net zo lekker en goedkoop zijn als dierlijke producten of, zoals RethinkX voorspelt, veel lekkerder, zou dat de zaken wel eens kunnen veranderen. Dat de grootste veevoerproducent ter wereld (Cargill Inc.) en de grootste vleesproducent ter wereld (Tyson Food) erin investeren, is alvast veelbelovend.


FondsPascalDecroos

Dit onderzoeksartikel kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek.

Auteur: Stef Arends

Stef Arends volgde de bachelor Industrial Design aan de Technische Universiteit Eindhoven en de master Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit Leiden. Hij maakt verhalen met tekst en video, waarvan er een aantal te zien zijn op vimeo.com/stefarends.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books