Wanneer de supermarkt ook landeigenaar wordt

 Leestijd: 6 minuten1

Colruyt Group wil als eerste supermarktketen actief landbouwgronden verwerven én exploiteren. In de voedingssector is al langer een integratie aan de gang, maar nu vervaagt ook de grens tussen productie en distributie. In de achtergrond spelen stijgende prijzen voor landbouwgronden en de vraag van de consument naar lokale voeding.

Met de oprichting van de exploitatievennootschap Agripartners wil Colruyt meer grip krijgen op wat én hoe er geteeld wordt op zijn landbouwgronden. De retailer kondigde (24/9) ook aan dat het nieuwe landbouwgronden wil verwerven.

Verkorte ketens
Colruyt zet al langer in op verkorte ketens. Zo wordt een deel van het rundvlees rechtstreeks bij producentenorganisaties aangekondigd. Door te knippen in tussenschakels, in dit geval veehandelaren en grootdistributeurs, zouden veeboeren een hogere prijs moeten krijgen. Ook voor zuivelproducten, aardappelen en sommige biogroenten worden allerlei samenwerkingen in de kijker gezet. De rest van het proces, van aankoop op de boerderij tot toonbank, is in handen van Colruyt Group Fine Food. Dat is ondertussen één van de grotere voedingsbedrijven in ons land. Er wordt niet alleen vlees versneden, maar onder meer ook wijn gebotteld of koffie gebrand. De retailer investeert sinds twee jaar ook in het productieproces zelf, door de aankoop van bioboerderij Het Zilverleen in Alveringem en heeft ook de intentie om mosselteelt op zee te doen.

Dat leidt tot verschillende bezorgdheden. De toegang tot landbouwgrond staat al jaren onder druk, zeker voor jonge boeren. Ook de relatie tussen retailers en landbouwers raakt verder verstrengeld, terwijl boeren net op hun autonomie staan.

De nieuwe stap van Colruyt hing al een tijdje in de lucht. Twee jaar geleden kocht een patrimoniumvennootschap van Colruyt de bioboerderij Het Zilverleen met 25 hectare biologische landbouwgrond op de grens tussen Alveringem en Veurne.

Via diezelfde coöperatieve vennootschap Colim kocht de supermarktketen de afgelopen jaren ook landbouwgronden op in de buurt van haar distributiecentrum Dasseveld in Halle en in de buurt van haar nieuwe distributiecentrum in het Henegouwse Aat/Lessen. Daarbij horen onder meer ook gronden gelegen in de aangrenzende ‘slow food hoofdstad’ Silly.

Concurrentie met landbouwers

Zowel onderzoekers als landbouworganisaties zijn niet verrast door de stap die Colruyt zet. “Colruyt formaliseert een eerste stap van twee jaar geleden, ze rollen een plan uit dat ruimer wordt dan enkel maar biologische groenten op eigen grond telen”, merkt Hendrik Vandamme, landbouwer en voorzitter van het Algemeen Boerensyndicaat (ABS) op.

“Men zegt vooral rond de eigen sites te kijken. Ik heb echter sterke twijfels of dat zo is, maar uiteindelijk gaat men telkens rechtstreeks in concurrentie met landbouwers”, zegt Vandamme.

Landbouwers ondervinden steeds meer concurrentie om (betaalbare) landbouwgronden te kopen. “Nu al gaat veel landbouwgrond verloren aan verpaarding, vertuining en vergroening”, gaat hij verder. “Het is dus niet nieuw dat industriëlen en kapitaalkrachten zich inkopen in agrarisch gebied.”

“Het is zorgwekkend dat retailers zelf grond gaan opkopen en bepalen wat er moet gebeuren met als doel om in de winkelrekken partnerschappen te kunnen aankondigen. Dit is geen win-win voor iedereen. Zeker als je de aankooppolitiek van Colruyt kent, met focus op de laagste prijzen”, zegt Vandamme.

Luchtfoto Het Zilverleen (Foto: © Google)

Vrij ondernemerschap

De voorzitter van ABS voelt weinig voor het ‘innovatieve karakter’ van de partnerschappen, waar Colruyt in haar communicatie op hamert. In eerste instantie zegt de keten namelijk op zoek te gaan naar landbouwers die vraaggericht willen produceren. Het gevolg is wel dat het zelfstandig ondernemerschap, met vrije teeltkeuze, onder druk staat, geeft ABS aan.

Hendrik Vandamme (ABS): ‘Elke dag ondervinden landbouwers hoe moeilijk het is om een correcte prijs voor hun producten te krijgen’

“Hoe dan ook zal dit een impact hebben op de landbouwers die autonoom willen werken. Ik vrees dat dit niet tegemoetkomt aan de vraag van landbouwers. Elke dag ondervinden zij hoe moeilijk het is om een correcte prijs voor hun producten te krijgen”, zegt Vandamme.

Ook de Boerenbond hamert op het vrijwaren van vrij ondernemerschap en vreest dat de dubbele rol van Colruyt voor onevenwicht zorgt. “Grondeigenaren die niet enkel een financieel rendement voor ogen hebben, maar ook productie- en andere doelstellingen zullen de bedrijfsvoering en het teeltplan hoe dan ook in hun richting duwen”, zegt woordvoerder Vanessa Saenen.

Boerenbond benadrukt wel dat er nood is aan meer samenwerking, afspraken op langere termijn en een betere verdeling van kosten en baten die komen kijken bij marktgericht produceren.

Toegang tot landbouwgrond

Bij het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO) is de nieuwe stap een bevestiging dat de toegang tot landbouwgrond blijvend aandacht verdient. “Wanneer andere spelers opduiken, creëert dat verschuivingen binnen het systeem”, zegt onderzoeker Anna Verhoeve (ILVO).

“Retailers zijn actoren geworden die mee de keten beheersen, door meerdere stappen van de keten te integreren en dus ook hun verdienmodel op meerdere stappen te enten. We hebben dat gezien in de varkensteelt, maar hetzelfde gebeurt met diepvriesgroentenverwerkers. En nu dus ook retailers”, zegt Verhoeve.

Anna Verhoeve (ILVO): ‘Retailers zijn actoren geworden die mee de keten beheersen’

Er zijn ook enkele verschillen met eerdere integraties binnen de voedingssector, vult landbouweconoom Erwin Wauters (ILVO) aan. “Het gaat hier om een retailer die zich bezighoudt met ketenintegratie, terwijl we bij integratie in de voedingssector zelden of nooit retailers zien.”

“Daarnaast is er een duidelijk voornemen om gronden aan te kopen, terwijl andere integratoren zelden grondeigenaar worden. Bij integratie in de dierlijke sectoren bijvoorbeeld blijft de landbouwer meestal eigenaar van het bedrijf en wordt de ‘integrator’ enkel eigenaar van de dieren.”

Landbouweconoom Erwin Wauters: ‘Sommige landbouwers blijken best bereid een stuk autonomie op te geven in ruil voor meer financiële zekerheid’

Landbouweconoom Wauters beaamt dat een boer in dergelijke modellen (een deel van) zijn autonomie verliest. “Die autonomie wordt door boeren gezien als iets wat de landbouwsector nog aantrekkelijk maakt, maar tegelijk zien we een aantal financieringsmodellen opkomen waarin landbouwers best bereid blijken een stuk autonomie op te geven in ruil voor meer financiële zekerheid. Of het in die modellen altijd effectief in het voordeel van de boer uitdraait, kunnen we niet per definitie stellen.”

Wie draagt risico?

Veel hangt onder meer af van hoe bijvoorbeeld het risico wordt verdeeld. “Wordt de boer als arbeider betaald, en ligt het productierisico bij Colruyt, of wordt hij voor zijn productie betaald, en ligt het risico dus bij de boeren? Dat weten we nog niet”, zegt Wauters.

Erwin Wauters: ‘Wordt de boer als arbeider betaald, en ligt het productierisico bij Colruyt, of wordt hij voor zijn productie betaald, en ligt het risico dus bij de boeren?’

Alleen al het feit dat de grondeigenaar een retailer is en de landbouwer autonomie verliest, is voor landbouweconoom Wauters onvoldoende om te zeggen dat het om een ongewenste situatie gaat.

“Dit kan een antwoord zijn op de vraag naar financieringsmodellen die tegemoetkomen aan de grote kapitaalsbehoefte om op te starten en een manier om later het financiële risico te delen. Het is natuurlijk een soort van symptoombestrijding, die niets doet aan de hoge grondprijzen. Als het een fenomeen op grote schaal wordt, kan het misschien wel dat onderliggende probleem versterken.”

Anna Verhoeve: ‘Als de nieuwe grondeigenaar op voorhand al spreekt over vormen van contractteelt, dan behoed ik me wel voor een soort van feodaliteit 2.0’

Ook Anna Verhoeve merkt op dat de evolutie niet per se negatief hoeft te zijn. “Er is een nieuwe generatie boeren die niet per se grondeigenaar wil worden”, zegt ze. “Wel vragen zij toegang tot grond om op een duurzame manier iets uit te bouwen. Als de nieuwe grondeigenaar op voorhand al spreekt over vormen van contractteelt, dan behoed ik me wel voor een soort van feodaliteit 2.0.”

Alternatieve financieringsmodellen

Als het gaat om alternatieve financieringsmodellen voor de kapitaalsintensieve landbouwsector, dan wijst Erwin Wauters erop dat in CSA-boerderijen (Community Supported Agriculture) landbouwers ook een stuk autonomie opgeven in ruil voor meer financiële zekerheid.

Erwin Wauters: ‘Je kan wat Colruyt doet zien als een manier zien om jonge krachten actief in de landbouw te houden’

“Je kan ook dit zien als een alternatieve manier om landbouw te financieren. Bij CSA-boerderijen zijn er doorgedreven modellen waarbij consumenten in de grond investeren, maar in wezen gaat het om hetzelfde: het geeft een bepaalde groep landbouwers, zeker jonge startende boeren, de mogelijkheid om te starten. Je kan wat Colruyt doet zien als een manier zien om jonge krachten actief in de landbouw te houden.”

Keren we de discussie hiermee niet om? “Je moet dit zien als een alternatief financieringsmodel om de initiële investering in grond niet te moeten doen. Of het positief zal uitdraaien, hangt af hoe de samenwerking eruit zal zien en ook wat het lange termijnkarakter ervan is.”

“Grond die door niet landbouwers wordt opgekocht wordt vaak als iets negatiefs gezien omdat die grond vaak niet meer als landbouwgrond wordt gebruikt, maar hier lijkt op korte termijn alvast geen intentie om die gronden uit de landbouw te doen verdwijnen”, besluit Wauters.


Uitgelichte afbeelding: CC BY-SA 4.0 Jean Housen (Wikimedia Commons)

Stijgende grondprijzen

In 2019 bedroeg de gemiddelde prijs van een hectare landbouwgrond ruim 46.700 euro in ons land. De prijzen stegen toen voor het vierde jaar op rij, zo blijkt uit de laatste landbouwbarometer van de notarissen (Fednot).

Voor de periode 2015-2019 komt dat neer op een stijging met ruim 30%. Rekening houdende met de inflatie (7,7%) betekent dat nog een reële prijsstijging met ruim een vijfde.

In Vlaams-Brabant was een hectare landbouwgrond nog nooit zo duur, van de Vlaamse provincies kost één hectare landbouwgrond in West-Vlaanderen het meest. In de ‘goedkoopste’ Waalse provincie Henegouwen, steeg de prijs er tussen 2018 en 2019 ook met gemiddeld 6,7%. Het zijn die provincies waar Colruyt al gronden aankocht.

De druk op prijzen door interesse uit niet-landbouwmiddens is niet nieuw. Sinds de financiële en economische crisis van 2007, en de aanhoudende lage rente, zien investeerders en speculanten, zoals pensioenfondsen, verzekeringsinstellingen en andere niet-landbouwondernemingen, de aankoop van landbouwgronden in veel Europese lidstaten als een ‘veilige geldbelegging’.

Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) met areaalgebonden rechtstreekse betalingen, maakt het ook aantrekkelijk voor investeerders van buiten de sector. De problematiek leidde in 2017 al tot een resolutie, voor meer regulering, in de commissie Landbouw en Plattelandsontwikkeling van het Europees Parlement.

Ook op het niveau van de lidstaten werd aan de alarmbel getrokken. De Europese Vereniging van Instellingen voor de Ontwikkeling van het Landelijk Gebied (AEIAR), waar voor ons land onder meer de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) lid van is, pleitte ook al voor meer regulering. Lokaal onderzocht onder meer ILVO de gevolgen van een sterke residentialisering van vrijgekomen hoeves.

Auteur: Steven Vanden Bussche

Steven Vanden Bussche studeerde geschiedenis aan de UGent en mag ook lesgeven aan het secundair onderwijs. Sinds 2005 werkt Steven als journalist. Eerst als regiocorrespondent voor Het Laatste Nieuws en de VRT, daarna zeven jaar voor het persagentschap Belga. Sinds augustus 2017 schrijft Steven voltijds voor Apache.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books