Geen einde aan dubbele standaard export verboden pesticiden

 Leestijd: 10 minuten0

Jaarlijks exporteren chemiebedrijven uit de Europese Unie tienduizenden tonnen pesticiden die niet (langer) in de Unie zelf gebruikt mogen worden. Wanneer landbouwproducten, vaak uit midden- en lage inkomenslanden, geïmporteerd worden, volgen wél strenge controles op sporen van (verboden) pesticiden. Ngo’s pleiten voor een productie- en exportverbod van in Europa verboden pesticiden, Europa werkt aan een verstrenging van de importregels.

Chemiebedrijven uit de Europese Unie (EU) exporteerden in 2018 maar liefst 81.000 ton pesticiden die niet op Europese velden en boomgaarden gebruikt mogen worden. De helft daarvan kwam terecht in midden en lage-inkomenslanden. Dat onthulde Unearthed, een Brits onderzoeksjournalistiek project gesteund door Greenpeace, en de Zwitserse mensenrechtenorganisatie Public Eye, na maandenlang onderzoek op officiële documenten.

Ook België exporteert

Het Verenigd Koninkrijk exporteerde in zijn eentje 40% van de in de EU verboden pesticiden. België kwam op plaats zeven van elf bestudeerde landen. Apache berekende, op basis van data aangeleverd door de onderzoeksteams, dat vanuit België in 2018 en 2019 zeven bedrijven meer dan 10.000 ton in de EU verboden gewasbeschermingsmiddelen exporteerden.

Het gaat daarbij vooral (6.700 ton) om het ‘bodemontsmettingsmiddel’ 1,3-dichloropropeen. De stof is sinds 2011 verboden in de EU, maar werd niet opgenomen in de bijlagen van de richtlijn rond het op de markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen.

Om te vermijden dat Europese consumenten gezondheidsschade zouden ondervinden van pesticiden bestaan er limieten voor sporen ervan op geïmporteerde groenten, fruit of kruiden

Een nieuwe toelatingsaanvraag wordt momenteel onderzocht. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) merkte twee jaar geleden nog op dat in een nieuwe aanvraag essentiële informatie ontbrak en uitte een reeks bezorgdheden. Het Amerikaans Milieuagentschap EPA classificeert de stof als ‘mogelijk kankerverwekkend’. Het gros van die pesticide gaat naar Japan, de rest naar de VS, Chili, Marokko en Honduras. Het ‘bodemontsmettingsmiddel’ 1,3-dichloropropeen wordt onder meer in de aardbeienteelt ingezet.

Daarnaast werd in die periode meer dan 3.000 ton van de onkruidverdelger Acetochlor geëxporteerd. Ook die stof is mogelijk kankerverwekkend is en kan ook mogelijk vruchtbaarheidsproblemen veroorzaken. De stof is ook sinds 2011 verboden voor gebruik in de EU.

Grootste afnemer is Oekraïne, maar Acetochlor wordt ook (beperkt) naar Egypte en Kenia geëxporteerd. De onkruidverdelger is niet alleen potentieel voor de mens gevaarlijk, maar vormt ook een risico voor waterorganismen en plantenetende vogels. Tot slot worden er nog kleinere hoeveelheden van zeven verschillende (in de EU verboden) pesticiden geëxporteerd.

(Foto: Erich Westendarp (Pixabay))

Meer dan 40 soorten

Alles samen werden in 2018 vanuit de EU 41 verschillende soorten verboden pesticiden geëxporteerd. De meeste van die pesticiden zijn al tien jaar of langer verboden voor gebruik in de EU omwille van gezondheidsrisico’s of schade aan het leefmilieu. Toch kunnen de stoffen nog steeds geproduceerd en uitgevoerd worden.

Petra De Sutter (Groen): ‘De EU kan pesticiden niet als gevaarlijk beschouwen voor haar eigen burgers en tegelijk multinationals toelaten om ze te exporteren naar landen met minder strenge wetgeving’

Om te vermijden dat de Europese consument gezondheidsschade zouden ondervinden van (onder andere in de EU verboden) pesticiden bestaan er limieten (importtoleranties) voor sporen op geïmporteerde groenten, fruit of kruiden.

Het blijken overigens de landen die het meest voedsel naar de EU exporteren, die het meeste (in de EU) illegale pesticiden aanschaffen, zo blijkt uit de analyse van Unearthed en Public Eye.

De Verenigde Staten (met een laksere wetgeving rond pesticidegebruik – overigens ook een belangrijk exporteur), Brazilië en Oekraïne exporteren de meeste landbouwproducten naar de EU, maar importeren ook de meeste verboden pesticiden.

Dubbele standaard

Mensenrechtenorganisaties en politici hekelen de dubbele standaard van de EU. “De praktijken die door Greenpeace aan het licht gebracht wordt, moet zo snel mogelijk eindigen”, zegt Europarlementslid Petra De Sutter (Groen/EVA) aan Apache.

“De Europese Unie kan pesticiden niet als gevaarlijk beschouwen voor haar eigen burgers en tegelijk multinationals toelaten om ze te exporteren naar landen met minder strenge wetgeving. Dit gebruik van dubbele standaarden is hypocriet en onaanvaardbaar. De Europese groene Fractie wil dat de EU dit onmogelijk maakt en zowel de productie als export van alle verboden pesticiden verbiedt”, zegt De Sutter.

Angeliki Lysimachou (Pesticide Action Network): ‘Als wij in Europa vinden dat de producten gevaarlijk zijn, dan moeten we die niet exporteren naar plaatsen waar men niet zo strikt omgaat met menselijke gezondheid en milieu’

Ngo Broederlijk Delen, die samenwerkt met 130 lokale partnerorganisaties in Afrika, Latijns-Amerika, Israël en Palestina, hekelt eveneens dat de EU met twee maten en gewichten meet. “Als pesticiden te schadelijk zijn om nog langer in Europa gebruikt te worden, zijn ze ook elders schadelijk”, zegt beleidsmedewerker Suzy Serneels. “Het lijkt me een basisprincipe dat wat voor onze gezondheid slecht is, ook voor mensen elders slecht is.”

“Als wij in Europa vinden dat de producten gevaarlijk zijn, dan moeten we die niet exporteren naar plaatsen waar men niet zo strikt omgaat met menselijke gezondheid en milieu”, klinkt het bij toxicologe Angeliki Lysimachou van de ngo Pesticide Action Network (PAN) Europe.

“We moeten ook afstappen van het concept dat de dosis het gif maakt als we het hebben over pesticiden. De meeste pesticiden zijn ontworpen om plagen te doden en kunnen zelfs bij kleine doses giftig zijn voor andere soorten.”

Eerder al riepen experts binnen de Verenigde Naties op om de export van verboden pesticiden naar armere landen te stoppen. Het achterpoortje binnen de wetgeving omschreven ze als “politieke toegevingen aan de industrie”.

De regels

In 2007 harmoniseerde de EU zowat veertig oude wetgevingen over het produceren, gebruiken, verkopen én uitvoeren van chemische stoffen en pesticiden. Met één nieuwe richtlijn wilde Europa de menselijke gezondheid en het milieu beschermen, maar tegelijk ook handelsbelemmeringen voorkomen.

Daarnaast legt het VN-Verdrag van Rotterdam (PIC) specifiek voor het in- en uitvoeren van chemische stoffen (waaronder pesticiden) al sinds 1998 een gezamenlijke verantwoordelijkheid op. Wanneer EU-landen chemische stoffen (waaronder pesticiden) willen uitvoeren die niet gebruikt mogen worden binnen de EU, dan moeten de importerende landen daarvoor expliciet toestemming geven.

Bovendien zijn de Europese producenten ook verplicht om informatie te verschaffen over onder meer veilige opslag, vervoer, gebruik en verwijdering. Op die manier kunnen alle landen een weloverwogen beslissing nemen, ongeacht de aanwezige kennis van de producten.

Bedrijven die in Europa verboden pesticiden willen exporteren, moeten daarvoor jaarlijks documenten opstellen waarin staat waarom het product geen toelating heeft, wat het beoogde gebruik is en hoeveel er geproduceerd wordt. Het zijn die documenten die het collectief Unearthed en de ngo Public Eye in elf lidstaten opvroegen.

Maximale residulimieten en importtoleranties

Europa beschermt de gezondheid van haar inwoners door grenswaarden (maximale residulimieten of MRL’s) op te leggen voor sporen van gewasbeschermingsmiddelen op groenten en fruit. Voor elke erkende actieve stof en voor elk gebruik of gewas zijn er van die wettelijke limieten opgelegd. Sporen van pesticiden onder die limiet houden geen gezondheidsrisico’s in.

“Het is een standaardpraktijk om maximumresidugehaltes tot de limiet van analytische bepaling (technisch nulpunt) te verlagen voor actieve stoffen van pesticiden die niet langer zijn goedgekeurd in de EU”, verduidelijkt een woordvoerder van de Europese Commissie. “Dit is in overeenstemming met het principe dat de MRL’s voor pesticiden zo laag als redelijkerwijs haalbaar moeten worden vastgesteld.”

Wanneer een actieve stof niet (langer) erkend is in Europa, maar wel gebruikt wordt in landen buiten Europa, dan moet wie die landbouwproducten invoert, een zogenaamde ‘importtolerantie’ aanvragen. Dat zijn wettelijke limieten voor het aantreffen van sporen van pesticiden op exotische gewassen. Europa wil daarmee gezondheidsrisico’s bij import van bijvoorbeeld exotische groenten of fruit vermijden.

Importtoleranties, sporen van pesticiden die zijn toegestaan uit niet-EU-landen (of verboden voor gebruik in EU-landen), kunnen volgens een voorstel van de Commissie gehandhaafd blijven. Voorwaarde is wel dat een risicobeoordeling van de EFSA bevestigt dat er geen gezondheidsproblemen zijn voor de Europese consument.”

(Foto: skeeze (Pixabay))

Verzet uit chemiesector

Phytofar, de Belgische beroepsvereniging van de industrie van gewasbeschermingsmiddelen, verzet zich tegen een bijkomende risico-beoordeling. “Een dergelijk beleid is heel onvoorspelbaar en biedt onzekerheden”, klinkt het.

“De Europese markt is een belangrijk mondiaal handelspunt voor landbouw- en voedselgerelateerde producten. De omgekeerde situatie geldt ook: middelen die erkend zijn in Europa (voor bijvoorbeeld spruiten) hebben een importtolerantie nodig voor landen naar waar wij exporteren.” Phytofar wijst erop dat “een vrij verkeer van goederen in een geglobaliseerde economie van het grootste belang is”.

Angeliki Lysimachou (Pesticide Action Network): ‘We moeten de wetgeving aanpassen zodat ook de milieu-impact meegenomen wordt in de beoordeling’

“Het is een beetje vreemd om enkel een risico-analyse voor menselijke gezondheid te doen”, merkt Angeliki Lysimachou van Pesticide Action Network op. “We moeten de wetgeving aanpassen zodat ook de milieu-impact meegenomen wordt in de beoordeling. Als bedrijven naar derde landen willen exporteren, moeten ze ervoor zorgen dat hun producten niet de lokale bevolking of het milieu vergiftigen.”

Voor pesticides die in de EU verboden worden, vraagt PAN overigens ook een exportverbod.

Ook Nina Holland van lobbywaakhond Corporate Europe Observatory hekelt een tegenstrijdigheid in het beleid. “Pesticiden die hier verboden zijn, komen terug binnen via residuen”, klinkt het. “Als er een importtolerantie aangevraagd wordt dan gaat men een risico-analyse doen, wat niet in overeenstemming is met de pesticidewetgeving. Als een stof kankerverwekkend is, dan is die verboden en gaan we ook geen risico-analyses meer doen, zo staat in de pesticidenwetgeving.”

Aan de hand van notulen van vergaderingen en interne Europese documenten illustreerde CEO begin dit jaar hoe de chemiesector ijverde voor een versoepeling van de importregels om ‘geen handelsbarrières’ op te werpen.

Green Deal

De biodiversiteitsstrategie en de boer-tot-bordstrategie zijn belangrijke onderdelen van de Europese Green Deal. In die boer-tot-bord (farm-to-fork) strategie staat dat de inspanningen om het voedselsysteem in de EU te verduurzamen, ook gepaard moeten gaan met een beleid dat helpt om normen wereldwijd te verhogen. De Europese Commissie wil namelijk de externalisering en export van niet-duurzame praktijken voorkomen.

Maarten Trybou, diensthoofd Gewasbeschermingsmiddelen en Meststoffen bij de FOD Volksgezondheid, wijst in de eerste plaats op het voornemen van de Europese Commissie om het gebruik en risico van chemische pesticiden met de helft te verminderen, net als het gebruik van gevaarlijke pesticiden.

“Een van de hoekstenen van de Green Deal komt neer op het afdwingen van een productiemethode van de ingevoerde voedingsmiddelen, en dat lijkt me heel ambitieus”, zegt Trybou. “Als we voor onszelf gaan opleggen dat er veel meer biologische pesticiden gebruikt moeten worden, dan zal onze voedselproductie ook op een manier moeten die even goedkoop (of goedkoper) is dan deze buiten de EU. In het andere geval gaan niet-Europese producenten ons overstelpen met goedkopere voedingsmiddelen, wat ons afhankelijker maakt van import, wat ook geen ideale situatie is.”

Maarten Trybou (FOD Volksgezondheid): ‘Een van de hoekstenen van de Green Deal komt neer op het afdwingen van een productiemethode, en dat lijkt me heel ambitieus’

Producten verbieden om politieke – niet-wetenschappelijke – redenen, gaat overigens ook in tegen de principes van Wereldhandelsorganisatie (WTO), merkt Maarten Trybou nog op. “Voor de WTO moet je een wetenschappelijke redenering opbouwen en hier mankeert het in se”, zegt Trybou. “Hier willen we stoffen verbieden om politieke redenen. We willen verder gaan dan de rest van de wereld. De EU-wetgeving rond pesticiden is al de strengste ter wereld.”

“Als hier pesticiden verboden worden om gezondheids- of milieuredenen, gebeurt dat altijd op basis van wetenschappelijke studies”, reageert Nina Holland (CEO). “Dat de Europese Commissie nu nog verder wil gaan en ook de importen meer duurzaam maken door milieu-aspecten mee te nemen, is alleen maar toe te juichen.”

De Europese Commissie wil onder meer ook inzetten op ‘groene diplomatie’, namelijk derde landen overtuigen van meer duurzame landbouwpraktijken.

“Inzetten op groene diplomatie is lovenswaardig, maar uiteindelijk onvoldoende”, zegt Nina Holland. “Dat is een mooie geste, maar daar kan je niet op vertrouwen. De enige consequente reactie is een totaal verbod op de productie en export van deze verboden pesticiden.”

Maarten Trybou wijst in dat kader op een gevaar van herlocalisatie. “Die stoffen zijn altijd al bij ons geproduceerd, onder de Europese regelgeving, in werkomstandigheden en productiemethodes die tot de beste en veiligste ter wereld behoren voor leefmilieu en werknemer. Als je de productie van bepaalde stoffen hier verbiedt, dan zal die verhuizen naar bijvoorbeeld India en China, waar werkomstandigheden en productiemethodes toch wel anders zijn.”

Westerse bril

Professor Pieter Spanoghe (UGent), gespecialiseerd in chemische gewasbescherming, waarschuwt ervoor om de problematiek niet alleen door een westerse bril te bekijken.

Zonder in te gaan op de pesticiden die Unearthed en Public Eye aanhalen, zegt hij dat ziektes en plaagdruk elders in de wereld verschillen van bij ons. En dat heeft gevolgen voor het gebruik van pesticiden. “Andere gewassen worden misschien door lagere toepassingsdosissen beschermd; voor bepaalde gewassen is er geen alternatief voorhanden en bepaalde middelen worden net sneller afgebroken of vervluchtigd in een warm klimaat zodat de blootstelling van de consument minder is”, klinkt het.

De manier waarop de gewasbescherming wordt toegepast, met methodes die minder residuen nalaten, of verschillen in vooroogstintervallen (het aantal dagen tussen het laatste gebruik van pesticiden en de verkoop op de markt van de oogst) zijn allemaal parameters die kunnen verklaren waarom een product elders nog wordt toegepast maar in Europa verboden, merkt professor Spanoghe nog op.

Tegelijk is het volgens Spanoghe belangrijk om te weten in welke mate de landbouwer aan de sproeistoffen wordt blootgesteld. “Doordat hij met een zuiver product aan de slag gaat, loopt de gebruiker van pesticiden een veel groter risico dan de consument. In Europa verminderen we de blootstelling van de gebruiker door het uitreiken van spuitlicenties en allerlei beschermingsvoorschriften.”

Professor Pieter Spanoghe (UGent): ‘Er zijn allerlei parameters die kunnen verklaren waarom een product elders nog wordt toegepast maar in Europa verboden is’

Aan elke goedkeuring gaat een grondige evaluatie vooraf. Als het gaat om een toxische stof waarvan geen veilig gebruik kan worden aangetoond, dan wordt die niet goedgekeurd, benadrukt Maarten Trybou (FOD Volksgezondheid). “Als het gaat om het gebruik op gewassen die in Europa niet geteeld worden, of waarbij de omstandigheden totaal verschillen, dan kan er misschien wel een veilige dosis gebruikt worden.”

“Als je let op bepaalde aspecten zoals dosering, frequentie, residucontrole, weersomstandigheden, beschermkledij, enzovoort, dan kan je bijna elk middel veilig toepassen. Maar daarvoor moet je ook wel de kennis en opleiding in huis hebben. Of dat op die manier gebeurt, dat is een ander verhaal. Maar er automatisch van uitgaan dat het elders fout loopt, is te kort door de bocht”, aldus nog Trybou.

Tegenover de onderzoekers verklaarden de grote chemiebedrijven dat er veel geïnvesteerd wordt in opleiding om de pesticiden oordeelkundig te gebruiken. Pesticide Action Network, maar ook Greenpeace en andere ngo’s brachten de afgelopen jaren allerhande rapporten naar buiten over de gevolgen van onoordeelkundige pesticidegebruik in het zuiden.

Oordeelkundig

Suzy Serneels, beleidsmedewerker Recht op Voedsel bij Broederlijk Delen, verwijst ook naar rapporten waaruit blijkt dat vooral plantagearbeiders blootgesteld worden aan pesticiden. In Guatemala willen grootschalige bananenproducenten vooral hun winsten maximaliseren, vaak ten koste van de gezondheid van landarbeiders en de lokale bevolking die rond de plantages woont en zo indirect aan de pesticiden wordt blootgesteld.

(Foto: zefe wu (Pixabay))

“In theorie zou de agro-industrie die producten veiliger en oordeelkundiger moeten kunnen gebruiken. Maar daar hebben wij, eenmaal ze geëxporteerd worden, weinig zicht op. Hoe kan je potentieel schadelijke producten exporteren met een gerust geweten?”, zegt Serneels. “Wij werken vooral met kleinschalige boeren en stimuleren agro-ecologische landbouw, waarin geen scheikundige middelen worden gebruikt.”

Suzy Serneels (Broederlijk Delen): ‘Boeren die wel financieel toegang hebben tot pesticiden gebruiken die vaak onoordeelkundig’

“Kleine boeren in het Zuiden die wel financieel toegang hebben tot pesticiden gebruiken die vaak onoordeelkundig: ze kunnen vaak de instructies op de labels niet lezen, kennen de materialen onvoldoende en hebben geen of onvoldoende beschermende kledij. In Burkina Faso bijvoorbeeld worden pesticiden vooral gebruikt in de katoenteelt. Boeren kopen ze voor hun katoenvelden, maar gebruiken die pesticiden vervolgens ook in hun uienvelden, terwijl die daar niet voor bestemd zijn.”

Lokale markt

“Bovendien kan Europa wel via importcontroles de vinger aan de pols houden, veel voedsel dat in het Zuiden geteeld wordt voor de lokale markt wordt veel minder of helemaal niet gecontroleerd op pesticideresiduen. De lokale bevolking wordt dus niet op dezelfde manier beschermd als de Europese bevolking tegen pesticideresiduen”, zegt Serneels

Suzy Serneels: ‘Veel voedsel dat in het Zuiden geteeld wordt voor de lokale markt wordt veel minder gecontroleerd’

Net als Serneels spreekt professor Spanoghe tot slot ook over oneerlijke concurrentie wanneer een product bij ons niet mag gebruikt worden, maar in het buitenland wel groenten of fruit vervolgens geïmporteerd worden.

“Sommige van die producten zijn super efficiënt, dus hebben producenten elders een direct concurrentievoordeel”, zegt professor Spanoghe. “Als ze gebruik kunnen maken van goedkope arbeid en een goedkope uitvoer, dan wordt nog eens winst gemaakt met goedkoop voedsel ook.”

Ook waarschuwt professor Spanoghe afsluitend op de ecologische kolonisatie van ontwikkelingslanden. “We exporteren vervuilende stoffen en eindproducten komen terug bij ons, waarbij we aan de grens controleren of iets erdoor komt of niet. De lokale bewoner wordt vaak zijn land afgenomen of gebruikt het voor niet-lokale productie.”

“We staan dus toe dat grote ondernemingen grote lappen grond kopen en allerlei gewasbeschermingsproducten voor ons gebruiken. Dit is een ethische kwestie. Welke keuze laat je aan die landen om lokaal te produceren zodat iedereen eten op zijn bord heeft. Of moet men mensen en middelen inzetten om voor Europa te kweken terwijl je weet dat er een laksere wetgeving is?”

Auteur: Steven Vanden Bussche

Steven Vanden Bussche studeerde geschiedenis aan de UGent en mag ook lesgeven aan het secundair onderwijs. Sinds 2005 werkt Steven als journalist. Eerst als regiocorrespondent voor Het Laatste Nieuws en de VRT, daarna zeven jaar voor het persagentschap Belga. Sinds augustus 2017 schrijft Steven voltijds voor Apache.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books