Back to the future: het geheim van Apache

12 augustus 2020 Karl van den Broeck
Arkprijs-8664
Karl van den Broeck legt in de toespraak voor de Arkprijs uit waar Apache voor staat (Foto: © Lisa Develtere (Apache))
De laatste krant

Dit is de laatste aflevering van een zesdelige zomerreeks waarin Karl van den Broeck vertelt hoe Christian Van Thillo van De Persgroep (nu DPG Media) een uitgekiende sluipmoord pleegde op De Morgen, op dat moment de belangrijkste onafhankelijke progressieve stem van Vlaanderen. Zes afleveringen, een zomer lang, elke woensdag.

In Knack van 20 november 2013 vraagt Joël De Ceulaer, toen nog journalist bij Knack aan Geert Noels van vermogensbeheerder Econopolis hoe hij de toekomst van de klassieke media ziet. “Ik denk dat daar nog zware klappen zullen vallen”, antwoordt hij.

“Ik denk dat die revolutie slecht nieuws is voor mensen met grote drukkerijen, en goed nieuws voor creatieve individuen met een laptop. Ik zie veel creativiteit en nieuwe initiatieven, ook in de blogosfeer. Dat doet mij wat denken aan de periode van de vrije radio’s in de jaren tachtig. Dat waren toen de broeihaarden van creativiteit.”

De Ceulaer vraagt of kleine digitale collectiefjes op kunnen tegen de kranten.

Noels gelooft van wel: “Zoals in heel veel sectoren geldt in de media: less is more. De voorbije jaren hebben kranten almaar meer informatie geproduceerd, almaar meer bijlagen. Ik moet bijna mijn brievenbus verbouwen omdat de weekendkranten zo dik geworden zijn.

Dat is toch goed?

Noels: "Dat geeft even een moment van vreugde, ja. Maar het is te veel om te lezen, en dat leidt tot frustratie. Ik geloof in een sterk, maar beperkt aanbod van topkwaliteit. (…) Mensen willen niet méér bijlagen en katernen, mensen willen kwaliteit. Wat drinkt u het liefst? Een Italiaans kopje vol aroma, of een plastic beker van Starbucks die te groot en te heet is?”

Businessplan

Later zal Joël De Ceulaer tegenover mij in het midden laten of tijdens dat gesprek het woord ‘Apache’ viel.

Geert Noels in 2013: 'Ik geloof in een sterk, maar beperkt nieuwsaanbod van topkwaliteit'

Geert Noels weet op dat moment perfect wat de plannen zijn van Apache. Al maanden begeleidt hij samen met zijn partner in Econopolis, Geert Wellens, de stichters van de nieuwssite (Georges Timmerman, Tom Cochez, Bram SouffreauJan Vangrinsven  en voorzitter Dirk Apers) in hun zoektocht naar geld voor hun businessplan.

De verwachtingen zijn hooggespannen. Het doel is om 1,5 miljoen euro kapitaal op te halen om zeven goed betaalde beroepsjournalisten gedurende drie jaar onbekommerd te laten doorwerken. Na die periode moet Apache 11.000 abonnees hebben en zelfbedruipend zijn.

Georges Timmerman heeft in oktober 2009 niet gelogen toen hij bij de lancering van De Werktitel zei dat er nog geen businessplan was. Er werd wel degelijk aan gewerkt.

De stichters van Apache zijn op bezoek geweest bij Médiapart in Frankrijk waar ze overleggen met hoofdredacteur Edwy Plénel. Die heeft in 2008 uit het niets een nieuwssite opgericht met een startkapitaal van 3 miljoen, opgehaald bij een groep bevriende geldschieters.

Er zijn ook gesprekken met de makers van De Correspondent, dat in september 2013 met een crowdfunding 1 miljoen ophaalt. In die periode haalt ook Newsmonkey van Wouter Verschelden 315.000 euro op bij het brede publiek.

Econopolis maakt zich sterk dat het voor dit businessplan tien ‘deep pockets’ kan vinden die in totaal 1,5 miljoen euro willen investeren. Dat laatste is het sluitstuk van de operatie. De ‘twee Geerten’ beloven dat ze in hun netwerk tien mensen zullen aanspreken en Apache zullen introduceren. Er is zelfs sprake van nog meer kapitaalinbreng. Het businessplan krijgt van Geert Wellens “een 11 op 10”.

Opnieuw bij De Morgen

Het is in die periode dat ik telefoon krijg van Tom Cochez. Ik ken Tom al lang. Hij is destijds als stagiair begonnen bij DeMix, de toen al legendarische jongerenbijlage die ik tussen 1994 en 1999 maakte bij De Morgen. Hij heeft in 2009 De Morgen verlaten om te ontsnappen aan de terreur van Klaus Van Isacker. Die vindt zijn stukken over extreem-rechts en over Big Pharma maar niks. Tom wordt een van de oprichters van Apache. 

Aan de telefoon doet hij de plannen uit de doeken en vraagt me of ik hoofdredacteur wil worden. Ik moet daar niet lang over nadenken. Officieel kan het nog niet worden, want er moeten nog een paar details van het businessplan geregeld worden.

Ik werk op dat moment voor… De Morgen. In juli 2011 was ik ontslagen bij Knack en ging ik freelancen. Wouter Verschelden, op dat moment nog hoofdredacteur van De Morgen, vraagt me om chef boeken te worden. Een jongensdroom. Ik treed in de voetsporen van Herman De Coninck en het grote voorbeeld uit mijn jeugd: stadsgenoot Jack Van Gils.

Bijna twee jaar kan ik onbekommerd een boekenbijlage maken. Dan is het rijk van Wouter Verschelden uit, wordt Yves Desmet weer tijdelijk op het schild gehesen. Er volgen draconische besparingen. Ook in de boekenbijlage. Ik word bedankt voor mijn bewezen diensten, al mag ik nog wel blijven freelancen voor de krant.

Ik merk meteen dat ik in een dwangbuis zit. Artikels over de politiek zien ze niet meteen zitten. De drogreden? Mijn vrouw zit in de politiek. Als ik het boek van Peter Mertens (‘Hoe durven ze’) bespreek in de krant, krijg ik schuine opmerkingen. Een PVDA’er hoort niet thuis in de krant, ook al heeft hij de grootste non-fictiebestseller van het jaar geschreven.

Wanneer Carla Galle met pensioen gaat bij BLOSO stel ik voor om haar te interviewen. Dan zou ik haar eindelijk tekst en uitleg kunnen vragen over het Agusta-schandaal. Mijn voorstel wordt weggewuifd. Als De Standaard een week later wel met een onthullend interview komt, krijg ik het op mijn heupen.

Ik laat Jaak Smeets, die op dat moment de échte hoofdredacteur van De Morgen is, weten dat ik voortaan niet meer voor hen zal schrijven. Mijn eerste artikel voor Apache verschijnt op 18 december 2013. 

Zeer positief

Het blijft wachten op groen licht van Econopolis. Tom, Bram, Jan en Georges krijgen te horen dat er nog een paar kleinigheden moeten worden geregeld, maar dat het snel kan gaan. Er wordt zelfs gedacht om Guillame Van der Stichelen te vragen voor het marketingluik.

We blaken van zelfvertrouwen en knopen al discrete gesprekken aan met collega’s bij andere media die we aan boord willen halen.

Op 19 december stuurt Tom Cochez me nog een bemoedigende mail:

Karl, we hebben intussen feedback van de Geerten gekregen. Ze hebben het - ik citeer - over een goed doordacht plan met duidelijke stellingen, duidelijke doelen, degelijk uitgelegde principes en fundamenten alwaar ze ons proficiat voor wensen. Ze hebben een aantal opmerkingen geformuleerd die ze begin januari met ons verder willen bespreken. Die zijn zeker niet structureel van aard, maar ook niet zonder belang. Ze gaan bijvoorbeeld over de volgens hen nu te grote raad van bestuur, de structuur waarbij ze de bestaande cvba als een van de aandeelhouders zien, de vraag of de workload haalbaar is voor een al met al beperkt team en of het budget voor freelance en data niet omhoog moet, een paar technische zaken en vragen bij de invulling van marketing (volgens hen kan er nog meer met content marketing en viraal). Onze indruk is dat ze precies (nog) meer kapitaal willen ophalen, maar dat is interpretatie.  Soit, hun (en onze) indruk is alleszins zeer positief en het is eigenlijk een kwestie van finetuning.  We zien de toekomst dus zeer positief in :-) Concreet gaan we snel een afspraak vastleggen (begin januari) om de laatste dingen uit te klaren. We gaan ervan uit dat er dan nog wat geschaafd dient te worden aan het businessplan, waarna het kort daarna hun definitieve zegen kan krijgen en we snel kunnen praten met concrete financiers. Ze blijven ook drukken op absolute vertrouwelijkheid. Bijzonder spannend maar toch wel een eerste - de belangrijkste eigenlijk - kaap gerond. Opnieuw lange nagels gewenst, Tom

Een schitterende boodschap om de kerstdagen mee in te gaan.

'Geen commentaar'

De maand januari gaat voorbij zonder dat er schot in de zaak komt. Er is wel één akkefietje. Half januari krijg ik, in volle redactievergadering, een telefoontje van Jörgen Oosterwaal. Ik ken Jörgen al lang. Hij werkte net als ik bij De Morgen onder Piet Piryns. Toen Piryns actievoerde tegen het door Van Thillo opgelegde vervroegde sluitingsuur, was Oosterwaal helemaal mee in de analyse van de felgeplaagde hoofdredacteur.

Econopolis moet zijn schaarse mensen en middelen inzetten voor projecten met een harde garantie op betaling, zo krijgen we te horen

Overigens speelde hij daarna nog een opvallende rol. Op een ‘geheime’ vergadering van de politieke redactie (waartoe wij allebei behoorden) bij hem thuis, probeerde hij de collega’s ervan te overtuigen om Piryns te steunen in zijn beslissing om De Morgen stop te zetten.

‘De laatste krant’, weet u nog? Veel steun kreeg Oosterwaal niet en toen Piryns uiteindelijk vertrok, verliet hij ook de krant om daarna snel carrière te maken bij De Standaard en Humo.

Vandaag is hij algemeen hoofdredacteur van De Morgen en Humo onder de vleugels van DPG Media en dezelfde Christian Van Thillo die hij in 1992 samen met Piet Piryns bekampte. Het kan verkeren.

Toen Oosterwaal in 2012 hoofdredacteur van Knack werd, zorgde die benoeming voor een mediastormpje: sterkhouders Rik Van Cauwelaert en Koen Meulenaere grepen de komst van Oosterwaal aan om hun ontslag af te dwingen. Oosterwaal zou te dicht aanleunen bij sp.a omdat hij ooit een tijdschrift had gemaakt voor de verkiezingscampagne van Patrick Janssens in Antwerpen.

Oosterwaal vraagt me aan de telefoon of het klopt dat "Geert Noels Apache gaat overnemen en dat ik hoofdredacteur zal worden". Ik vertel hem dat ik daar niet op kan antwoorden en geef de telefoon aan Georges Timmerman, die op dat moment nog hoofdredacteur is. Georges Timmerman antwoordt “geen commentaar” en zet het toestel uit.

Op 30 januari 2014 barst dan de bom. 

'Uit sympathie'

De laatste vergadering bij Econopolis die moest dienen om het licht op groen te zetten, wordt geannuleerd. 

Geert Wellens en Geert Noels laten weten dat ze het niet kunnen appreciëren dat ik het gerucht zou verspreiden dat Econopolis geld aan het zoeken is voor Apache. Dit soort berichten zou de reputatie van de firma kunnen schaden, zo luidt het. 

Ik val van mijn stoel. 

Maar er is meer. Econopolis moet zijn schaarse mensen en middelen inzetten voor projecten met een harde garantie op betaling, zo krijgen we te horen.

Het is altijd de bedoeling geweest dat Econopolis tien financiers zou aanreiken die in totaal 1,5 miljoen euro in Apache zouden investeren

Met ons businessplan is niks mis, daarmee zullen we dus zeker geld kunnen ophalen, ook zonder hun hulp. De belofte om ons in contact te brengen met kandidaat-investeerders wordt niet gehouden. Wel is er de dringende vraag om voortaan enkel nog te communiceren dat ze “uit sympathie, informeel advies hebben gegeven” aan Apache.

De stichters van Apache zijn van de hand Gods geslagen. Dit hadden ze nooit verwacht. Al die tijd is in vertrouwen en nauwgezet gewerkt aan een businessplan. Het is altijd de bedoeling geweest dat Econopolis tien financiers zou aanreiken die in totaal 1,5 miljoen euro in Apache zouden investeren. Volgens het no cure, no pay-principe zou Econopolis dan ook uitzicht hebben op een betaling voor de geleverde diensten.

Ik breek me het hoofd over de vraag of het afhaken van Econopolis iets met mij te maken zou hebben. Hebben de journalisten die ik heb gepolst om voor ons te komen werken hun mond voorbijgepraat, het verhaal aangedikt en verspreid op hun redacties? Dan is het lijntje naar Jörgen Oosterwaal of… Christian Van Thillo erg kort, natuurlijk. Ik heb echter nooit gezegd dat Econopolis Apache zou overnemen. Omdat dat nooit aan de orde is geweest.

We zien nog andere spoken. Zo verschijnt er op 6 februari 2014, luttele dagen nadat ‘de Geerten’ de stekker uit de hele operatie trekken, een vrolijk artikel in de kranten over Bike for Africa, een fietstocht van 450 kilometer voor het goede doel in Oeganda. Deelnemers: 13 Belgische CEO’s onder wie Geert Noels en… Christian Van Thillo.

Ach, tijd om complottheorieën te factchecken hebben we niet. 'En stoemelings' zetten we een crowdfunding op die ons net genoeg geld oplevert om een doorstartje te maken en het jaar zonder kleerscheuren door te komen. 

Arm, maar proper

Het mislukken van de kapitaaloperatie in 2014 heeft zes jaar lang een schaduw geworpen op Apache. De droom om net zoals Médiapart en De Correspondent een paar jaar te kunnen doorwerken met voldoende startkapitaal om dan zelfbedruipend te zijn, werd niet gerealiseerd.

De voorbije jaren haalde Apache zijn geld van een trage, maar gestage groei van het aantal abonnees, subsidies, giften en leningen. De redactie is veel kleiner dan gepland en de lonen die worden uitbetaald, kunnen niet concurreren met die van de andere media. We zijn arm, maar proper.

Dat had helemaal anders kunnen zijn verlopen als Apache in 2014 een vliegende start had kunnen nemen.

Het mislukken van de kapitaaloperatie in 2014 heeft zes jaar lang een schaduw geworpen op Apache

In september 2019 maak ik een afspraak met Geert Noels. Geert Wellens heeft op dat moment al Econopolis verlaten. Noels herinnert zich naar eigen zeggen maar bitter weinig van de hele zaak. Dat hij het in het interview in Knack wel degelijk over Apache had, bevestigt hij wel.

Noels zegt dat het Geert Wellens was die de mediapoot van Econopolis runde en dat hij zich daar niet zo mee bemoeide.

Dat klopt niet helemaal. De stichters van Apache hadden altijd de indruk dat ze met Econopolis als bedrijf en niet met Geert Wellens als 'sympathisant' onderhandelden. Geert Noels was trouwens op verschillende vergaderingen zelf aanwezig. 

Dat hij zijn kompaan zou hebben gevraagd om de samenwerking met Apache stop te zetten, nuanceert hij. Volgens hem besefte Geert Wellens op den duur zelf dat het voor Econopolis (een vermogensbeheerder) niet evident is om een nieuwsmedium op de been te helpen. En al zeker geen medium dat aan onderzoeksjournalistiek doet.

Meer uitleg krijg ik niet, maar de goede verstaander heeft maar één woord nodig. Ik heb in mijn vorige jobs als hoofdredacteur bij Knack of als chef nieuws bij De Morgen genoeg ervaring opgedaan met boze CEO’s die dreigen met processen of andere juridische stappen wanneer een artikel hen niet zint.

Stel je voor dat iemand, die zijn spaarcenten aan Econopolis heeft toevertrouwd in een medium dat door Econopolis mee mogelijk werd gemaakt, zou worden ontmaskerd als fraudeur... Delicaat.

We nemen afscheid. Zonder rancune, maar toch met enige gelatenheid. Geert Noels geeft me nog wat vaderlijke raad mee. Dat we zouden moeten proberen om ook iets “op papier” te doen. Een magazine, bijvoorbeeld. En dat we moeten verbreden. Minder drammerig. Het lijken wel echo’s uit een ver verleden.

Thuisgekomen stuur ik een mail naar Geert Wellens die tegenwoordig Triginta runt, een projectontwikkelaar die vooral actief is in de zorgsector. Ik vraag hem naar zijn herinneringen over die vreemde periode in 2013-2014.

Zijn antwoord is kort, hartelijk en nietszeggend. Hij mailt me dat hij zich herinnert dat hij enkele malen met mijn collega’s heeft gesproken over het businessplan (“of er tenminste wat inzichten en suggesties op heb gegeven, en suggesties over de kapitaalwerving”). Hij kan zich niet meer herinneren dat er daarbij iets zou fout zijn gelopen.

“Ik zal er nog eens over nadenken, en laat je desgevallend nog iets weten. Succes met het verhaal van de eerste 10 jaar!”, schrijft hij nog.

Ik heb nooit meer iets van hem vernomen. 

Vrij en onafhankelijk

De twee Geerten wilden in 2014 blijkbaar te allen prijze vermijden dat een openlijke link met Apache hun ”huis en reputatie” zou schaden. Ze hadden zich te ver gewaagd en trokken de handrem fors op toen ze in hun entourage tegenwind kregen. 

Arkprijs-8664
Karl van den Broeck bij de uitreiking van de Arkprijs in 2017 (Foto: © Lisa Develtere (Apache))

Het doet denken aan de woorden van Ivan Heesterbeek, de directeur van de onafhankelijke De Morgen in 1987 na de actie 1.000 voor 100.000. Die had wel veel centen opgeleverd die afkomstig waren van gewone lezers en verenigingen, maar bitter weinig van bedrijven.

Volgens hem had de moeizame inzamelactie (er werd geen 100 miljoen maar slechts 57 miljoen frank opgehaald) verklaard door “de vrees van sommige invloedrijke kringen voor vrije, onafhankelijke informatie”.

Net zoals in 1987 hebben die kringen het niet gehaald. Net zoals toen hebben duizenden Vlamingen “het bestaansminimum aan democratisch fatsoen” in veiligheid gebracht door mede-eigenaar te worden van Apache.

Het businessplan dat in 2013 werd opgesteld en waarmee volgens Econopolis makkelijk 1,5 miljoen kon worden opgehaald, bewees uiteindelijk wel zijn nut. De sociale investeringsmaatschappij Hefboom zag in 2014 wél brood in een fel afgeslankte versie ervan. Apache kon een bescheiden doorstart maken met een lening van 150.000 euro, tien keer minder dan wat Econopolis voorspiegelde, maar voldoende om met een kleine ploeg te overleven. De rest is geschiedenis.

In 2017 ontvangt Apache de Arkprijs voor het Vrije Woord. Dertig jaar na Paul Goossens en De Morgen. De jury apprecieert dat Apache als ongebonden medium ingaat tegen de commercialisering en de vervlakking van de gangbare nieuwsgaring. De cirkel is rond. 

Apache is jarig! Leve Apache!

Dit onderzoeksartikel kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek.
LEES OOK