Met rug tegen de muur in gesloten centra

 Leestijd: 8 minuten0

In de gesloten centra staan afgewezen asielzoekers met de rug tegen de muur. De capaciteit is door de coronacrisis tot de helft herleid, maar ook met een lagere bezetting is social distancing niet altijd en overal haalbaar. De bewoners in de centra van Merksplas en Vottem roeren zich. De parlementaire controle is bovendien opgeheven door de opschorting van het wettelijk bepaalde bezoekrecht, zoals volksvertegenwoordigers Greet Daems en Sarah Schiltz mochten ondervinden.

Vrijlating
Een Turkse man die anderhalve maand opgesloten zat in het gesloten Centrum voor illegalen Brugge (CIB) is door een arrest van de kamer van inbeschuldigingstelling met onmiddellijke ingang op vrije voeten geplaatst. Volgens de raadsheren is zijn veiligheid in coronatijden niet gegarandeerd in een overbevolkte slaapzaal met tien afgewezen asielzoekers.

Ons land beschikt over zes gesloten centra voor afgewezen asielzoekers. Die worden beheerd door de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ), ressorterend onder de FOD Binnenlandse Zaken. Het gaat om het Transitcentrum Caricole, het Repatriëringscentrum 127bis, beide in Steenokkerzeel, het Centrum voor Illegalen in Merksplas, Brugge en Vottem en het in mei vorig jaar geopende Gesloten centrum voor vrouwen in Holsbeek.

De totale maximale capaciteit bedraagt 688 personen. Bij de uitbraak van de coronacrisis zaten 594 mensen in de gesloten centra, een bezettingsgraad van ruim 86 procent. Het gaat om buitenlanders die niet voldoen aan de voorwaarden om wettig in België te verblijven. In afwachting van verwijdering van ons grondgebied worden ze in administratieve detentie gehouden.

Om te kunnen voldoen aan de hygiënemaatregelen heeft de Dienst Vreemdelingenzaken de voorbije weken met mondjesmaat asielzoekers vrijgelaten

In praktijk functioneren de gesloten centra als gevangenissen, maar toch zijn het geen strafinrichtingen. De gedetineerden zijn er niet opgesloten door een veroordeling wegens het plegen van een misdrijf of op verdenking daarvan. Illegaal verblijf is geen strafrechtelijk delict. Opsluiting geldt in beginsel voor twee maanden, verlengbaar tot maximum acht. 

Om te kunnen voldoen aan de hygiënemaatregelen rond het coronavirus heeft de Dienst Vreemdelingenzaken de voorbije weken met mondjesmaat asielzoekers vrijgelaten. Volgens de jongste cijfers van 20 april staat de teller op 323. Op dit moment verblijven er nog 178 mensen in de gesloten centra. In moeilijke omstandigheden worden ook in volle coronacrisis verwijderingen van ons grondgebied uitgevoerd: 93 sinds 13 maart.

Verplichte terugkeer niet opgeschort

Voor meer dan de helft van de asielzoekers zwaaiden de poorten van de gesloten centra open. In normale tijden worden ze daar opgewacht voor begeleiding naar de luchthaven met het oog op uitwijzing. In coronatijden vertrekken de afgewezen asielzoekers aan de voordeur van hun centrum met het openbaar vervoer naar een binnenlandse bestemming.

Voorlopig worden de vrijgelaten asielzoekers niet op een vliegtuig naar hun land van herkomst of een andere Europese lidstaat gezet

Volgens DVZ zijn alle vrijgelaten mensen opgevangen door familie en vrienden of kennissen. Dat blijkt niet helemaal te kloppen. Verschillende asielzoekers konden nergens terecht en werden doorverwezen naar de vele opvanginitiatieven die ons land rijk is. Anderen kwamen ook letterlijk op straat te staan. Niemand weet eigenlijk waar alle 323 vrijgelaten personen zich bevinden.

De vrijlating impliceert geen intrekking van het bevel om het grondgebied te verlaten. “De verplichte terugkeer wordt niet opgeschort”, gaf minister van Asiel en Migratie Maggie De Block (Open Vld) als antwoord op vragen in de Kamer op 8 april. Daarvoor hebben de sans-papiers in principe dertig dagen de tijd. De sluiting van heel wat landsgrenzen en een stilgevallen luchtverkeer bemoeilijken die terugkeer.

Voorlopig worden de vrijgelaten asielzoekers niet op een vliegtuig naar hun land van herkomst of een andere Europese lidstaat gezet. Volgens De Block zijn uitzettingen in de huidige omstandigheden veel moeilijker te organiseren. “De meeste luchtvaartmaatschappijen draaien op een erg laag pitje. Voor bepaalde bestemmingen kan het nog. Maar mensen worden bijvoorbeeld niet teruggestuurd naar landen die zwaar te lijden hebben onder het coronavirus.”

Welke criteria gebruikt de overheid bij de selectie van asielzoekers die in aanmerking komen voor vrijlating? Prioriteit wordt verleend aan ouderen, chronisch zieken en risicogroepen zoals personen met diabetes en hartaandoeningen. “De beslissingen worden geval per geval genomen. Er zitten geen mensen bij die criminele feiten hebben gepleegd”, zegt De Block.

Parlementairen niet welkom

Het regime en de werkingsmaatregelen van de gesloten centra werden vastgelegd in een koninklijk besluit van 2 augustus 2002. Dat KB bepaalt ook de controle. Die komt volgens artikels 33 en 42 toe aan de volksvertegenwoordigers.

Greet Daems (PVDA): ‘Er is nu helemaal geen externe controle meer op de omstandigheden van de detentie. We zijn afhankelijk van informatie die de directie ons geeft’

Het parlementaire bezoekrecht is tijdens de coronacrisis echter opgeschort. Dat blijkt uit twee pogingen van de federale volksvertegenwoordigers Greet Daems (PVDA) en Sarah Schiltz (Ecolo). Beiden wilden een kijkje nemen in een gesloten centrum na getuigenissen van advocaten over problemen die door de coronacrisis veroorzaakt worden. Daems trok naar Merksplas, Schiltz naar Vottem bij Herstal. Ze geraakten wel voorbij de voordeur, maar een blik in de afdelingen met asielzoekers werd hen resoluut geweigerd.

Greet Daems trok op 25 maart naar de Noorderkempen, in de hoop op meer succes dan ngo’s die eerder de toegang ontzegd was. Het Centrum voor Illegalen Merksplas (CIM) beschikt over 146 plaatsen en is gereserveerd voor mannen. Jaarlijks passeren er ongeveer 1.050 personen. Het centrum is sinds 1993 ondergebracht in de voormalige kolonie voor landlopers.

Het merendeel van de bewoners wordt er in groepsregime opgevangen. Enkelingen die extra opvolging en omkadering nodig hebben, verblijven in een nieuwe vleugel die op 16 mei vorig jaar geopend werd. De gemiddelde verblijfsduur bedraagt een veertigtal dagen.

Het Centrum voor Illegalen in Merksplas in 2017 (Foto: © Kristof Van Accom (Belga))

Vraag om bijkomende vrijlating

“Ik wilde vaststellen hoe het met de overgebleven gedetineerden gaat en hoe het centrum omgaat met de COVID-19-epidemie”, vertelt Daems. “Ik mocht de vleugels van de gedetineerden niet bezoeken en kon de bewoners niet spreken wegens besmettingsgevaar.”

“Dit is een gevaarlijk precedent. Enerzijds is er nu helemaal geen externe controle meer op de omstandigheden van de detentie. We zijn afhankelijk van informatie die de directie ons geeft. Anderzijds is het onwettig om parlementairen de toegang te ontzeggen. Ons bezoekrecht is ongelimiteerd en de wet bepaalt geen uitzonderingen.”

“Een bezoek aan de gedetineerden kan ook in volle coronacrisis op een veilige manier als alle beschermingsmaatregelen in acht worden genomen. Als de directie toch vreest voor besmetting ondanks de genomen maatregelen trek ik de veiligheid van de asielzoekers in twijfel. De enige correcte oplossing is dan de onmiddellijke vrijlating van alle personen die nog vastgehouden worden.”

Greet Daems (PVDA): ‘Als de directie toch vreest voor besmetting ondanks de genomen maatregelen trek ik de veiligheid van de asielzoekers in twijfel’

Met die vraag staat Daems niet alleen. Vanuit politieke hoek ijvert ook Ecolo voor vrijlating om humanitaire en gezondheidsredenen. Eenzelfde eis komt van organisaties zoals Vluchtelingenwerk Vlaanderen, CRER en Getting the Voice Out.

Vluchtelingenwerk Vlaanderen vormt samen met andere organisaties een transitgroep die strijdt voor de stopzetting van detentie van uitgeprocedeerde asielzoekers. Daarin zitten Caritas International, Ciré, JRS Belgium (Jesuit Refugee Service), Ligue des droits humains, Point d’appu, en Nansen, een juridisch expertisecentrum voor internationale bescherming. 

“Met accreditatie van DVZ voeren wij een monitoringfunctie uit voor sociaal en juridisch advies”, stelt Joost Depotter, projectverantwoordelijke detentie bij Vluchtelingenwerk Vlaanderen. “Onze wekelijkse bezoeken aan de gesloten centra zijn opgeschort. Wij hebben geen toegang meer.”

De maximumcapaciteit in Merksplas tijdens de coronacrisis werd vastgelegd op 71. Momenteel zitten er nog zestig mensen opgesloten. Lucie Thuwis, directrice van CIM, is al maanden buiten strijd. Gitte Debonnaire en Katleen Bastiaens namen in haar plaats de honneurs waar tijdens de komst van Daems. 

“Zij konden niet vertellen in welke situaties en op basis van welke criteria opsluitingen worden verlengd. Evenmin hoeveel personen nog opgesloten zitten met het bevel het grondgebied te verlaten naar een land dat momenteel zijn luchthaven voor België gesloten heeft”, zegt Daems.

Debonnaire en Bastiaens hebben naar eigen zeggen geen inspraak in de dossiers. Ze verwezen door naar Katelijne Bergans, adviseur-generaal van DVZ. De PVDA-volksvertegenwoordigster heeft haar vragen na het bezoek schriftelijk gesteld. Tot op heden geeft Bergans niet thuis. 

Schimmel op sandwiches

Dat Greet Daems niet welkom was in Merkplas is misschien niet alleen te wijten aan de coronacrisis. Het regent getuigenissen over schrijnende toestanden in het centrum. De bewoners klagen het regime en de werking aan. Met een binnengesmokkelde camera brachten ze beelden naar buiten die weinig of niets aan de verbeelding overlaten.

Zo kregen ze op zaterdag 4 april bedorven voedsel geserveerd, meldde RTBF. De schimmel stond op snacks en sandwiches. Uit de douches op de gangen stroomt al drie maanden geen warm water meer. Uit protest heeft een gedetineerde zich met een emmer koud water gewassen aan het kantoor van de directie.

Schimmel op snacks en sandwiches in Merksplas (Foto via RTBF)

In de veel te kleine slaapkamers met stapelbedden worden matrassen op de grond gelegd in een wanhopige poging om de social distancing te respecteren. Bewoners met symptomen van COVID-19 worden in een isoleercel ondergebracht. Een van hen zat vijf dagen afgezonderd nadat een temperatuur van 39 graden opgemeten was.

Het Federaal Migratiecentrum Myria heeft bezoekrecht in de administratieve detentiecentra. Waken over de grondrechten van vreemdelingen is een van de drie opdrachten van deze autonome openbare instelling. Directeur Koen Dewulf bracht samen met een deskundige op 10 april een bezoek aan Merksplas.

Zij bevestigen dat de angst regeert en dat de sans-papiers overvallen worden door een gevoel van onmacht. Ze zijn vooral beducht voor besmetting door het personeel, dat geen beschermende uitrusting ter beschikking heeft. De twee mondmaskers die de asielzoekers per persoon toegestopt kregen, bieden daar uiteraard geen soelaas tegen.

Het advocatenkantoor Progress Lawyers Network heeft een vijftiental cliënten in de gesloten centra. “Wij geraken nog wel in de centra maar niet langer tot bij de bewoners”, zegt advocate Pauline Delgrange. “De weinige informatie die we nog krijgen, kunnen we niet verifiëren.”

Geen onderscheid naar kwetsbaarheid

Volgens de directie is het gesloten centrum in Merksplas wel degelijk coronaproof. “De social distancing kan gerespecteerd worden. We hebben grote leefruimtes en in de eetzalen zitten de gedetineerden nu verder uit elkaar. De activiteiten blijven behouden, omdat er nu minder mensen zijn.” Uitzondering is de cinema, herleid van twintig tot tien bezoekers.

Geert De Vulder (DVZ): ‘Wij hebben alle maatregelen genomen om de social distancing te kunnen toepassen’

De asielzoekers delen de slaapkamers met minder personen: drie in plaats van vijf, twee in plaats van vier en slechts één in tweepersoonskamers. In de stapelbedden ligt iemand onderaan in het ene bed en een lotgenoot bovenaan in het andere bed. Dat moet volstaan, zegt de directie. “Ook bij halve bezetting twijfel ik er sterk aan of de slaapkamers groot genoeg zijn om de social distancing en dus de veiligheid te garanderen”, zegt Daems.

De bewoners met een verhoogde kwetsbaarheid door diabetes, astma of gevorderde leeftijd zijn bekend bij de artsen, maar voor hen is ger een specifieke opvang of beveiliging. “Volgens de directie is in samenspraak met de centrumartsen een coronaplan uitgewerkt. De dokters worden verwittigd bij symptomen van COVID-19 en beslissen of die personen in medische afzondering worden geplaatst”, stelt Daems.

Op de dag van haar bezoek waren er twee gevallen. Na afzondering bleek het telkens om een modale verkoudheid te gaan. “Ik kreeg te horen dat de medische consultaties gegarandeerd blijven. In Merksplas zijn drie externe artsen actief. Een van hen kan niet meer komen omdat hij zelf tot de risicogroep behoort. De twee anderen gaven de garantie dat ze aan de slag blijven.”

Vreedzame protesten

Een maatregel die voor veel onrust zorgde, is de stopzetting van gewoon en intiem bezoek. Ter compensatie werd de toegang tot het internet versoepeld van twee naar vier uur per week. Na de vrijlating van veel medegedetineerden zijn er vier vreedzame protesten geweest, waarbij de politie telkens preventief werd opgeroepen.

Geert De Vulder, woordvoerder van DVZ, noemt de problemen in de gesloten centra overroepen. “Wij hebben alle maatregelen genomen om de social distancing te kunnen toepassen. De capaciteit werd tot de helft teruggebracht. Daardoor is er ook meer ruimte op de slaapkamers. Elke dag komen er nog vertrekkers bij, omdat hun termijn van vasthouding overschreden is of omdat ze vrijgelaten worden na een beslissing door de raadkamer.” 

Advocaten betwisten de wettelijkheid van aanhoudingen omdat die verricht worden met het oog op uitwijzingen, die in coronatijden tot een minimum herleid zijn.

De Vulder is op de hoogte van de specifieke problemen in Merkplas. “Een cateringbedrijf leverde beschimmelde broodjes. Het ging om voorverpakte snacks, waarvan de vervaldatum niet overschreden was. Het probleem met de boiler voor watervoorziening dateert van voor de coronacrisis. Een externe firma zoekt een oplossing, maar heeft die nog niet gevonden.”

Noodkreten uit Vottem

In de Kamercommissie voor Binnenlandse Zaken, Veiligheid, Migratie en Bestuurszaken hebben Greet Daems, Sarah Schiltz, Simon Moutquin (Ecolo), Yoleen Van Camp (N-VA), Wouter De Vriendt (Groen) en Ortwin Depoortere (Vlaams Belang) minister De Block bevraagd over de gesloten centra. Het protest tegen de opschorting van hun bezoekrecht veegde zij van de mat.

Minister Maggie De Block: ‘Geen rechtstreeks en fysiek contact met de bewoners voor de parlementsleden toelaten is wel degelijk gebaseerd op het KB over de gesloten centra’

“Waarom zou een volksvertegenwoordiger niet de nodige voorzorgsmaatregelen moeten nemen om niet naar een centrum te gaan? Ik ben minister van Volksgezondheid en ik bezoek nu geen ziekenhuis. Juist omdat ik mij ook moet houden aan de regels en ik misschien een potentiële asymptomatische verspreider van het virus in een ziekenhuis zou kunnen zijn”, zei de minister.

“Geen rechtstreeks en fysiek contact met de bewoners voor de parlementsleden toelaten is wel degelijk gebaseerd op het KB over de gesloten centra. Artikels 33 en 42 laten toe om toegang tot een centrum te weigeren om redenen van bescherming van de volksgezondheid”, stelde De Block.

Het personeel van het Centrum voor Illegalen in Vottem (CIV) is overgegaan tot werkonderbrekingen om een risicopremie af te dwingen. Vanuit dit centrum in een Luikse buitenwijk kwamen het voorbije weekend verschillende noodkreten van vastgehouden asielzoekers. Het biedt normaal plaats aan maximaal 160 uitsluitend mannelijke bewoners. 

De capaciteit in coronatijd werd teruggeschroefd tot 59, met een huidige bezetting van 38 personen. Blijkbaar is die ingreep onvoldoende om de social distancing te vrijwaren. “Wij zijn de vergetenen van het koninkrijk België. Help ons.”

Auteur: Paul Gebruers

Paul Gebruers werkt als freelance journalist voor het persagentschap Belga. Hij is onder meer gespecialiseerd in gerechtelijke verslaggeving en zet graag zijn tanden in moeilijke dossiers over beleidsdomeinen van justitie.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books