Geld drukken om de economie te redden: niet langer een waanzinnig idee

 Leestijd: 8 minuten7

De coronacrisis zal de wereldeconomie in een recessie storten. Dat is al eerder gebeurd, maar deze keer zijn de klassieke recepten, nodig voor een spoedig herstel, zinloos. Maatregelen die lange tijd als roekeloos of zelfs utopisch werden beschouwd, liggen nu op tafel. Helikoptergeld bijvoorbeeld.

Wie wil begrijpen hoe razendsnel de wereld fundamenteel veranderd is, moet er gewoon een paar citaten van pakweg een week geleden bijhalen. Op 4 maart vroeg VBO-topman Peter Timmermans om “niet met een kanon op een mug” te schieten nadat er ook in ons land mensen besmet bleken te zijn met het Covid19-virus.

Federaal minister van Volksgezondheid Maggie De Block suste eind februari de bevolking met de mededeling dat ons land voorbereid was op de epidemie. Wetenschappers die waarschuwden dat de gevaren en de gevolgen van de epidemie werden onderschat, noemde zij toen nog ‘drama queens’. Ook N-VA-voorzitter Bart De Wever minimaliseerde aanvankelijk de dreiging en vroeg zich af of de maatregelen tegen de verspreiding van het virus niet ernstiger waren dan het virus zelf.

Op 10 maart kondigde premier Sophie Wilmès een “versterkte tweede fase van het rampenplan” af. Evenementen van meer dan duizend mensen werden verboden. Die aankondiging bleek 24 uur later al voorbijgestreefd. Lokale besturen, universiteiten en cultuurhuizen besloten op eigen houtje om veel strengere maatregelen te treffen. Anderen, zoals Bart De Wever, aarzelden en wachtten liever eerst op een federaal rampenplan. Daar lagen ook economische bekommernissen aan ten grondslag. Een nationaal verbod zou de deur openen naar een aantal steunmechanismen en verzekeringen.

En dan kwam de persconferentie van het jaar. Op 12 maart, nadat de kijkers van VTM urenlang naar een conferentietafel zonder politici hadden moeten kijken (de VRT vond de persconferentie geen extra journaal waard…), kondigde Wilmès effectief het federale rampenplan af. Een echte lockdown zoals in Italië was het nog niet, maar het was voor iedereen duidelijk dat die niet lang op zich zou laten wachten.

Meteen werd de vraag ‘Wie gaat dat betalen?’ niet meer gesteld. De volksgezondheid ging (eindelijk) voor op de economie. Bedrijven die overkop gaan. Mensen die hun spaargeld moeten aanspreken om deze maand de rekeningen te kunnen betalen. Verenigingen die met een gat in de kas zitten omdat ze hun evenementen hebben moeten afschaffen. Het zijn plots allemaal zorgen voor later.

Geld drukken in China in de jaren 1940 (Foto © Wikimedia Commons)

Vertrouwen wekken

Het is natuurlijk niet de eerste keer dat de wereld getroffen wordt door een crisis die de economie doet instorten. De kredietcrisis ligt nog vers in het geheugen en die werd uiteindelijk ook bedwongen. De beurzen hebben een uitstekend 2019 achter de rug met monsterwinsten tot 30 procent.

Het recept om de bankencrisis te counteren bestond uit twee maatregelen: de centrale banken verlaagden de rente waardoor een ongekende hoeveelheid geld in de markt werd gepompt. Overheden zagen zo de rente op hun staatsschuld dalen en bedrijven konden spotgoedkoop lenen bij de bank.

Daarvoor hadden de overheden ‘vertrouwenwekkende’ maatregelen genomen. Ze hadden de failliete banken gered en ze hadden de burger gerustgesteld met een depositogarantie. België pompte in die tijd 20 miljard in de banken en voorziet dat elke spaarrekening voor 100.000 euro gewaarborgd is. Dat is opgeteld overigens een pak meer dan de 270 miljard euro die op de Belgische spaarboekjes staat.

De problemen kwamen daarna. In verschillende lidstaten van de Europese Unie bleek het geen evidentie om het gat dat de steunmaatregelen hadden geslagen te dichten. Overal werd een streng besparingsbeleid gevoerd, vooral onder druk van de Europese commissie. Griekenland werd daardoor op de rand van de ineenstorting gebracht.

De vluchtelingencrisis, aangewakkerd door de talloze conflicten in Afrika en het Midden- en Verre Oosten, maakte de explosieve cocktail compleet. De Brexit is een rechtstreeks gevolg van de combinatie tussen een streng besparingsbeleid en een totaal mismeesterde vluchtelingencrisis. Die crisis was op zich niet zo uitzonderlijk (tijdens de oorlog in ex-Joegoslavië waren er ook veel vluchtelingen), maar ze werd door rechts-populistische politici misbruikt voor electoraal gewin.

België pompte tijdens de kredietcrisis 20 miljard in de banken en voorziet dat elke spaarrekening voor 100.000 euro gewaarborgd is.

Ook de opstand van de gele hesjes kan gezien worden als een late tsunami die volgde op de aardbeving van de financiële crisis. Hier werd een giftig amalgaam gemaakt met de klimaatcrisis. Die zorgt op dit moment nog niet voor veel financiële problemen, maar iedereen beseft dat de rekening de komende decennia torenhoog zal zijn.

De crisis te veel

De coronacrisis is de crisis te veel voor het politieke en economische systeem dat na de val van de Berlijnse Muur de overhand had genomen: de (neo-)liberale democratie. Dat systeem is gebaseerd op één premisse: de markt zal alle problemen oplossen en de staat moet zo slank mogelijk zijn en zich op een paar kerntaken terugplooien.

Wie blijft zweren bij die aanpak, merkt nu dat de oude recepten van de EU, het IMF of de OESO geen zoden aan de dijk zullen brengen. Nog meer besparen zou de staat nog meer verzwakken. De pensioenen zouden niet meer betaald kunnen worden, de gezondheidszorg (die nu bewijst hoe essentieel ze is) zou instorten, de broodnodige infrastructuurwerken zouden worden uitgesteld en de koopkracht van de burgers zou afnemen wat de economie nog meer de dieperik zou induwen.

De centrale banken kunnen ook niet bijster veel meer doen. De rente is nu al zo laag dat ze niet nog verder kan worden verlaagd. Daarom dat er in die kringen al langer naar een “nieuwe beleidsmix” wordt gekeken om de economie aan te zwengelen. In 2017 was er vanuit de Nationale Bank van België al een pleidooi dat landen met een begrotingsoverschot (Nederland, Duitsland,…) meer zouden investeren. Ook landen met grote(re) tekorten zouden toch moeten proberen om te investeren zonder dat die inspanningen op termijn tot nog meer tekorten zouden leiden.

Die hele discussie was nog volop aan de gang toen de coronacrisis uitbrak. Maar sindsdien spreken de bankiers een radicaal andere taal. Het lijkt soms wel of je ze hoort citeren uit de programma’s van (groen-)linkse partijen.

Gouverneur Pierre Wunsch wond er vorige week geen doekjes om: “Vergeet wat ik zei over saneren. Nu is actie nodig”. “De focus moet op de actie liggen, op out of the box denken. Sommige zaken zullen creativiteit vergen, en technisch niet gemakkelijk zijn. Maar goed, dat waren ze in 2008 ook niet toen we de banken moesten redden.”

Verschillende sectoren gingen al bij de overheid aankloppen: de horeca, de toeristische sector, de luchtvaartsector, de cultuursector. De overheid kondigde ook al kleinere maatregelen aan. Handelszaken krijgen een premie van 4.000 euro, bedrijven die minder bestellingen krijgen, mogen hun personeel op technische werkloosheid plaatsen. Minister van Cultuur Jan Jambon (N-VA) riep mensen die een kaartje hadden voor een afgelaste voorstelling op om hun geld niet terug te vragen.

Om de zaak overeind te houden, zal uiteraard een veel groter steunpakket nodig zijn dan wat we nu al weten. Alle overheden zullen getroffen worden; ook de gemeenten die op het einde van de keten zitten om mensen met betalingsmogelijkheden te helpen via het OCMW.

Om de zaak overeind te houden, zal een veel groter steunpakket nodig zijn dan wat we nu al weten

Daar is Tamara

De crisis kon voor de Belgische schatkist op geen slechter moment komen. Door de economische standstill sinds de verkiezingen is de begroting ontspoord. De kans is groot dat het tekort hoger zal liggen dan het Europese alarmpeil van 3 procent. En dan moeten de gevolgen van de coronacrisis hier nog bijkomen.

Wat te doen? Alle gekheid op een stokje, maar we zouden natuurlijk onze goudvoorraad kunnen verkopen. Waar heeft een land zo’n spaarpotje anders voor? België heeft nog zo’n 227 ton goud. Dat is aan de huidige koers 10 miljard euro waard. Een fraai bedrag, maar dat komt neer op amper 870 euro per Belg. Dat is zelfs minder dan het leefloon (voor één maand) van een alleenstaande.

Kortom: het arsenaal aan ‘orthodoxe’ noodmaatregelen is leeg. Tijd voor remedies die meer ‘out of the box’ zijn. En die situeren zich – o horror! – vooral aan de linkerkant van het economisch-politieke spectrum. Daar klinkt de kreet There is A Real Alternative (TIARA) al een hele tijd. Maar steeds meer recepten die vroeger als extreemlinkse dagdromerij werden beschouwd, worden in sneltempo mainstream. Als je het lijstje bekijkt dan heeft TIARA ook een nieuwe vriendin: TAMARA, kort voor There Are Many Alternatives Ready & Available.

Alle economen zijn het erover eens dat de economie moet worden gestimuleerd. De bedrijven moeten blijven draaien. Anders worden er geen lonen en geen belastingen betaald. Mensen die hun job verliezen of tijdelijk werkloos zijn door de gevolgen van de coronacrisis, zullen al na een maand hun spaargeld moeten aanspreken. Als dat er al is, want ook al heeft de ‘gemiddelde Belg’ zo’n 120.000 euro opzij staan, toch blijkt uit studies dat zowat een derde van de Belgen géén spaargeld heeft.

Wanneer werknemers kunnen genieten van het systeem van tijdelijke werkloosheid, garandeert dat 70 procent van het brutoloon met een plafond van 2.754 euro bruto per maand. Maar die systemen bestaan niet voor zelfstandigen, vrije beroepen of voor ‘nepstatuten’ als flexwerkers.

Helikoptergeld

In Hong Kong heeft de regering haar toevlucht genomen tot een wel heel onorthodoxe maatregel: helikoptergeld. Het land staat al een jaar in rep en roer door het woelige straatprotest, maar nu komt daar de coronacrisis bij. Om de totale ineenstorting van de economie tegen te gaan, besliste de regering dat elke volwassen burger 10.000 Hong Kong dollar (1.158 euro) zal krijgen. Dat moet de consumptie op peil houden.

Het arsenaal aan ‘orthodoxe’ noodmaatregelen is leeg. Tijd voor remedies die meer ‘out of the box’ zijn

Het doet een beetje denken aan wat de legendarische Amerikaanse (kapitalistische) econoom Milton Friedman ooit ‘helikoptergeld’ noemde. Deze onconventionele monetaire ingreep zou een alternatief zijn voor de politiek die de centrale banken nu al sinds 2008 voeren: ‘quantitative easing’ (QE). Daarbij worden de intresten verlaagd zodat banken gemakkelijk geld kunnen uitlenen aan bedrijven. De schulden van lidstaten worden ook opgekocht.

Daardoor komt er meer geld in het systeem en wordt een depressie vermeden.
Friedman pleitte ervoor om geld gratis uit te delen aan overheden of burgers wanneer de rente niet meer kon worden verlaagd. Zijn voorstel was zelfs nog radicaler dan wat Hong Kong vandaag voorstelt. Daar is het de bedoeling dat het geld uit de schatkist wordt gehaald en er nadien weer wordt ingestopt.

Precies daarom komt het systeem blijkbaar niet van de grond. Burgers zouden niet geneigd zijn om het extraatje ook uit te geven wanneer ze in de toekomst misschien zouden worden geconfronteerd met hogere belastingen of lagere lonen. Ze doen eigenlijk wat de banken de voorbije jaren te veel hebben gedaan: het geld dat de ECB vrijmaakt bijhouden, in plaats van het uit te lenen aan bedrijven.

Friedmans voorstel klinkt haast te goed om waar te zijn. Hij stelde voor dat de centrale banken geld zouden creëren (letterlijk: zouden bijdrukken). Dat zou geen gevolgen hebben op de overheidstekorten. De meeste economen namen het voorstel van Friendman nooit ernstig, behalve een handvol linkse academici. Vandaag doet het de ronde in de vergaderzalen van de centrale banken en wordt het besproken in de gespecialiseerde pers. Die bredere interesse dateert van voor de coronacrisis. Al in 2015 pleitte een hele reeks economen ervoor om iedereen gedurende anderhalf jaar 175 dollar ‘gratis’ geld te geven om de economie te schragen.

Een belangrijke voorwaarde is wel het ‘oormerken’ van het geld. Overheden zouden het alleen kunnen krijgen om gezondheidszorg of werkloosheidsuitkeringen te financieren. Burgers zouden cheques krijgen die ze enkel kunnen gebruiken om hun leningen af te betalen, hun huizen te isoleren of duurzame goederen te kopen. Dat zou meteen ook voorkomen dat het geld opnieuw zou worden opgepot.

Vandaag doet het voorstel om geld bij te drukken de ronde in de vergaderzalen van de centrale banken en wordt het besproken in de gespecialiseerde pers.

The Irish Times schrijft dat Mario Draghi, de vorige voorzitter van de ECB, on the record heeft verklaard dat hij het idee genegen is. En ook Michael Feroli, chief US economist bij JP Morgan, zegt dat de coronacrisis een test kan zijn voor de Federal Reserve en dat die niet-conventionele maatregelen zou moeten treffen. Andere voorstanders van helikoptergeld, zoals de Schotse econoom Mark Blyth, gaan ervan uit dat deze maatregel minder schadelijk is dan het huidige systeem van QE.

België kan op eigen houtje weinig doen. De beslissing ligt bij de Europese Centrale Bank en daar hebben politici niets te vertellen. Voor ons land is de beleidsruimte om de economie te stimuleren met lastenverlagingen, noodfondsen en subsidies erg beperkt. Helikoptergeld zou dus de reddende engel uit de hemel zijn. Er geldt in dit geval wat ook geldt voor de draconische quarantainemaatregelen die nu van kracht zijn: niets doen maakt de situatie alleen nog erger. Als de economie écht in mekaar klapt, zal de overheidsschuld ook toenemen. En als er in 2008 ruim 20 miljard in de banken kon worden gestopt, dan kan het geld vandaag misschien ook worden ingezet om steun te bieden aan mensen die hun job en inkomen verliezen. Met dat geld kun je alvast 1,8 miljoen Belgen gedurende een jaar een leefloon van 900 euro uitkeren.

Het enige alternatief voor het gratis drukken van geld is dat het steunpakket gefinancierd wordt met een eenmalige…. rijkentaks.

Sciencefiction wordt realiteit

Er is wel meer wat twee weken geleden nog sciencefiction leek, dat nu realiteit geworden is. Wie had er verwacht dat Marokko zijn grenzen zou sluiten voor Europeanen, dat IS zijn strijders zou terugtrekken uit ‘besmette’ gebieden. Het zal misschien bij veel Europeanen die vluchtelingen met een scheef oog bekeken, een belletje doen rinkelen. Trouwens, het valt te voorspellen dat er voorlopig een pak minder vluchtelingen zullen zijn die naar Europa willen komen.

En wat te denken van de Verenigde Staten. Daar slaakten de ziekenhuizen een noodkreet nog voor de crisis echt voelbaar was. Ze hebben niet genoeg bedden om ernstig zieke coronapatiënten op te vangen en er is ook een tekort aan beademingstoestellen. De besparingen in de gezondheidszorg die Donald Trump doorvoerde, dreigen hem nu zuur op te breken.

En meteen staat de hele presidentiële verkiezingscampagne op zijn kop. Zal de Amerikaan zijn vertrouwen geven aan een president die de coronacrisis weglachte? Als Hilary Clinton, de grootmoeder van Obamacare, zich in extremis nog kandidaat stelt, ligt de weg naar het Witte Huis voor haar open. Wat gisteren ondenkbaar was, wordt stilaan het nieuwe normaal.

Auteur: Karl van den Broeck

Apache.be-hoofdredacteur Karl van den Broeck (°1966) is journalist sinds zijn 20ste. Eerst 18 jaar bij De Morgen, dan vijf jaar als hoofdredacteur bij Knack en sinds 2011 freelance. Cultuur (en dan vooral literatuur) politiek en geschiedenis zijn zijn passies. Tussendoor maakt hij tentoonstellingen en schreef hij een boek waarin hij probeert te verklaren waarom we nog altijd de indianen willen redden. Sinds 2014 is hij deeltijds Agora-coördinator bij BOZAR. In 2001 won hij de Vacature Persprijs. Op Twitter gekend als kvdbroec

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books