Leuvense ANPR-camera’s filmen je zonder reden

 Leestijd: 6 minuten3

Dertig slimme camera’s filmen in Leuven zonder dat de bevoegde schepen David Dessers (Groen) daarvan op de hoogte was. Bovendien doen ze voorlopig niet waarvoor ze bedoeld zijn: autobestuurders beboeten. Democratische controle en kennis over privacy blijkt een pijnpunt in Leuven.

In maart 2019 verkleedde een militant van de N-VA zich als koe bij een ANPR-camera op het Leuvense Martelarenplein. De bedoeling van de Leuvense oppositiepartij? Het camerabeleid van het stadsbestuur aankaarten. De meerderheid van Groen, CD&V en sp.a ‘gebruikt ANPR-camera’s in Leuven als cashkoe’, aldus N-VA-fractieleider Lorin Parys.

Sinds 2017 werken er drie ANPR-camera’s in Leuven om sluipverkeer tegen te gaan. Samen zorgden de camera’s al voor meer dan 2,4 miljoen euro inkomsten

Die ene camera op het Martelarenplein leverde al 1,65 miljoen euro op. In minder dan twee jaar tijd schreef de lokale politie dankzij de ANPR-camera 60.000 boetes uit.

ANPR staat voor Automatic Number Plate Recognition. Dat type ‘slimme’ camera kan dus nummerplaten herkennen. Zo kan de camera bussen, taxi’s of lokale bewoners, die over het plein mogen rijden, negeren. Alle anderen krijgen, na manuele verificatie, een GAS-boete van 55 euro.

Sinds 2017 werken er drie ANPR-camera’s in Leuven om sluipverkeer tegen te gaan. Samen zorgden de camera’s al voor meer dan 2,4 miljoen euro inkomsten, terwijl de kostprijs 114.000 euro bedroeg. “Maar we hangen ze niet op om geld in het laatje te krijgen”, zegt de bevoegde schepen van mobiliteit David Dessers (Groen). “Voor de verkeersveiligheid gebruiken we de technologie van vandaag: die camera’s zijn dodelijk efficiënt.”

Het debat rond ANPR-camera’s in de Leuvense politiek draait voornamelijk rond de boetes. Maar ‘cashkoe’ of niet, de olifant in de kamer is privacy. Dat bleek duidelijk uit het interview van Apache met schepen Dessers op 18 december.

Sinds 2017 werken er drie ANPR-camera’s in Leuven om sluipverkeer tegen te gaan. (Beeld: Dieter Castel)

Onbeantwoorde vragen

Wie heeft toegang tot de beelden van de camera’s? Hoe werkt een ANPR-camera? Is het mogelijk om gezichten te herkennen? Op al die vragen kon Dessers ons geen antwoord geven, hoewel hij op voorhand wist waarover het interview zou gaan. U krijgt de antwoorden wél verder in dit artikel.

Over het aantal ANPR-camera’s in Leuven was Dessers wel formeel. “Naast de drie werkende camera’s hangen er nog 30, maar die staan niet aan. Dat zal ten vroegste in maart 2020 gebeuren.” Ook Het Nieuwsblad meldt in december dat de camera’s dan pas in werking treden.

In de zomer van 2018 besliste het stadsbestuur om 30 bijkomende ANPR-camera’s aan te kopen om de voetgangerszone in het centrum te beschermen. In die voetgangerszone zijn auto’s en fietsers toegelaten tussen bepaalde uren ’s ochtends en ’s avonds. Ook zijn er auto’s die altijd door mogen zoals thuisverpleegkundigen. Die regeling is al van kracht. Verkeersborden leggen de situatie uit, maar die zijn ingewikkeld en moeilijk leesbaar.

Dat is de reden waarom ‘de camera’s nog niet aanstaan’. “We willen de mensen niet slinks beboeten, zoals de N-VA zegt”, legt Dessers uit. “We gaan bij de nieuwe ANPR-camera’s signalisatietotems plaatsen. Zo’n totem is een paal op ooghoogte met drie pictogrammen: een auto, een brommer en een fiets. Die pictogrammen kunnen rood of groen kleuren. Zo zie je in één oogopslag ‘ik mag door of niet’. Vanaf het moment dat de totems werken, zetten we de camera’s aan.”

De camera’s staan wél aan

Schepen David Dessers (Groen): ‘We zeggen dat ze niet aanstaan, maar wat we eigenlijk bedoelen is: ze genereren geen boetes’

Zo klonk het dus op 18 december. Omdat Dessers op onze vragen over privacy niet kon antwoorden, vroeg hij zelf om een tweede interview. In dat interview op 2 januari bekende de schepen dat de 30 camera’s wél aanstaan. “Ze registreren vandaag al, dat wist ik niet”, geeft Dessers toe. “We zeggen dat ze niet aanstaan, maar wat we eigenlijk bedoelen is: ze genereren geen boetes.”

“Niemand kijkt naar de beelden, maar voor gerechtelijk onderzoek zijn die beelden wel al op te vragen”, zegt Dessers in het tweede interview. “Als het parket zich afvraagt ‘is die nummerplaat daar geweest?’ dan kunnen de camera’s die info vandaag bieden.”

Hoewel het cameranetwerk er kwam om de voetgangerszone te vrijwaren, wordt het – minstens tot maart – alleen gebruikt voor politie-onderzoek. En dat zonder dat één gewone Leuvenaar, zelfs niet de bevoegde schepen, zich bewust was van het feit dat de 30 camera’s aanstaan.

In de zomer van 2018 besliste het Leuvense stadsbestuur om 30 bijkomende ANPR-camera’s aan te kopen om de voetgangerszone (paars gekleurd) in het centrum te beschermen (Beeld: Dieter Castel)

Wie heeft toegang tot de beelden?

Momenteel heeft alleen de lokale politie van Leuven 30 dagen toegang tot de beelden. Binnenkort komen alle ANPR-beelden echter in één groot centraal systeem van de federale politie. “Dan kan de politie dus zowel checken of een wagen in Leuven of pakweg Oostende is geweest”, zegt Dessers, nadat hij zich informeerde bij de politie. “De politie kan de data één maand raadplegen, maar ze blijven wel een jaar lang bijgehouden. Alleen met een mandaat van het parket kan je na die dertig dagen de beelden nog gebruiken.”

De politie plaatst camera’s om foutrijders te beboeten, schakelt ze daarna in voor het opsporen van criminelen en daarna…?

In 2018 lanceerde Jan Jambon (N-VA), toenmalig minister van Binnenlandse Zaken, het idee van zo’n federaal ANPR-netwerk met 3.000 camera’s. Naast de politie zal ook de Staatsveiligheid toegang krijgen tot het netwerk. Op die manier kunnen ze geseinde wagens opsporen. Al kunnen criminelen natuurlijk een valse nummerplaat gebruiken. 

Voor het opsporen van criminelen met ANPR pleitte de lokale afdeling van N-VA in Leuven al in 2014. Hoewel de camera’s bij de voetgangerszone er kwamen om een andere reden, krijgen ze binnenkort dus wel hun zin. 

Er is duidelijk sprake van wat sociologen een function creep noemen: het gebruik van technologie verbreedt voorbij het oorspronkelijk doel. Mogelijks leidt dit tot een inbreuk van de privacy. De politie plaatst camera’s om foutrijders te beboeten, schakelt ze daarna in voor het opsporen van criminelen en daarna…

In Puurs loopt een proefproject om de ANPR-data te gebruiken om verkeersstromen in kaart te brengen. De steden Mechelen, Antwerpen, Turnhout en Kortrijk laten onderzoeken of de data bijvoorbeeld ook kan gebruikt worden om verkeerslichten aan te sturen. Momenteel is het juridisch en technisch niet duidelijk of lokale besturen de data hiervoor mogen en kunnen gebruiken. Al staat ook Leuven open voor een dergelijk gebruik. Dessers: “Het zou eigenlijk dom zijn om daar geen gebruik van te maken.” 

Kan een ANPR-camera ook gezichten herkennen?

De locatiegebonden data die ANPR-camera’s verzamelen zijn gevoelig aan privacyschendingen. Een database met tijdstippen en locaties kan veel vertellen over de bestuurders van de voertuigen. 

Bovendien kan een ANPR-camera wel degelijk gezichten zien. De ANPR-camera’s trekken in Leuven een foto van de voorkant van de auto. Op zich vreemd, want de officiële nummerplaat bevindt zich achteraan een wagen. Al mag een camera ook de voorste nummerplaat ‘flitsen’ om een verkeersovertreding vast te stellen.

De camera’s hebben ook een hoge resolutie, Full HD of zelfs 4k, waardoor gezichten zeker herkenbaar zijn

De camera’s hebben ook een hoge resolutie, Full HD of zelfs 4k, waardoor gezichten zeker herkenbaar zijn. Volgens Dessers valt het wel mee: “Heel vaak is er weinig herkenning mogelijk door de spiegeling van de ruit.”

Opmerkelijk, de federale politie nam in een aanbesteding voor ANPR-camera’s gezichtsherkenning als feature op. Vermits het geavanceerde camera’s zijn, die nummerplaten kunnen onderscheiden, ligt het automatisch herkennen van gezichten binnen handbereik.

In België werd al geëxperimenteerd met automatische gezichtsherkenning, weliswaar met een ander type camera’s. Na de aanslagen van 22 maart startte de federale politie met een proefproject in de luchthaven van Zaventem. In september 2019 werd dat project stopgezet, omdat het juridisch niet kon. Momenteel is ‘het gebruik van intelligente bewakingscamera’s […] enkel toegestaan met het oog op automatische nummerplaatherkenning’.  

Ontslagnemend minister van Binnenlandse Zaken Pieter De Crem (CD&V) denkt echter na over een wetswijziging. In het parlement noemde hij gezichtsherkenning ‘essentieel om de samen­leving te beschermen tegen terrorisme en georganiseerde misdaad’. 

Ook ANPR kan, mits die wetswijziging, dus voor gezichtsherkenning gebruikt worden. Dan is de function creep compleet. In tien landen van de Europese Unie gebruikt de politie vandaag al automatische gezichtsherkenning.

Cameraschild

De hamvraag bij de inzet van camera’s is, volgens schepen Dessers, of dat proportioneel gebeurt: “Ik heb het niet voor mensen die goedgezind worden van woorden als ‘cameraschild’. Laten we camera’s gebruiken waar het een oplossing kan brengen. Overal camera’s zetten, kan echt niet de bedoeling zijn. Dan gaan we naar een 100% geregistreerde samenleving en dat komt toch een beetje als 1984 over.”

Kon de voetgangerszone dan niet op een andere manier autovrij gehouden worden? Toch wel, er was al een systeem met verdwijnpalen. Niemand kon door, behalve als je een badge had, dan gingen de palen naar beneden. “Met die mechanische technologie hebben we moeilijkheden gehad”, zegt Dessers. “Auto’s reden daar tegen. Dat was miserie.”

Dessers: ‘Zou er van de camera’s ook misbruik kunnen gemaakt worden? Daar kunnen we vandaag niet ‘neen’ op zeggen’

“Als de paaltjes de ouderwetse telefoons met draaischrijf waren, dan zijn de camera’s de smartphones.” Moderne technologie roept echter privacy-vragen op. The New York Times legde onlangs nog het gevaar van onze smartphones bloot. Net zoals bij de ANPR-camera’s gaat het over data van plaatsen en locaties, die makkelijk aan personen kunnen gekoppeld worden. 

“Met het wettelijke kader dat er vandaag is, denk ik dat we ons niet meteen zorgen moeten maken”, zegt Dessers nadat hij zich heeft ingewerkt. “Maar als je de fundamentele vraag opwerpt: zou daar ook misbruik van kunnen gemaakt worden? Dan kunnen we daar vandaag niet ‘neen’ op zeggen.”

Oppositie krijgt haar zin

Opvallend genoeg vreest Dessers zelf de dag dat het cameranetwerk in handen van anderen zou komen. Hij kijkt vooral met argwaan naar N-VA en Vlaams Belang. “Mocht het al ooit gebeuren dat die twee partijen aan de macht komen, dan denk ik dat we heel veel aspecten van de rechtsstaat in de gaten gaan moeten houden. Dan is camerabewaking daar absoluut één van.”

Hoe Vlaams Belang-boegbeeld Filip Dewinter omspringt met camerabeelden, illustreerde hij onlangs nog op Twitter. Hij deelde illegaal bewakingsbeelden van iemand die het secretariaat van Vlaams Belang bekladde. 

Zoals we al zagen, pleitte N-VA Leuven al in 2014 voor een cameraschild ‘om criminelen sneller op te sporen’. Ook Vlaams Belang drong hier in de gemeenteraad op aan. Dit jaar krijgen de oppositiepartijen hun zin.

In 2020 gaat de stad Leuven bijkomend 1,6 miljoen euro investeren in ‘slimme’ camera’s. “De bedoeling is om het net te kunnen sluiten rond rondtrekkende inbrekers”, liet Leuvens burgemeester Mohamed Ridouani (sp.a) eind november weten aan de regionale omroep ROB-TV. In het pakket zitten ook 18 nieuwe ANPR-camera’s voor op de invalswegen rond Leuven.

Hoewel de Leuvenaar dacht dat de vorige ANPR-camera’s nog niet aanstonden, zijn er dus al nieuwe nummerplaatherkennende camera’s besteld.

Vlaams Journalistiek Fonds

Dit onderzoeksartikel kwam tot stand met de steun van het Vlaams Journalistiek Fonds.

 

Uitgelichte foto: CC BY 2.0 Billie Grace Ward (Flickr)

Auteur: Brecht Castel

Brecht Castel is journalist voor Knack, De Standaard en Apache. Hij doet voornamelijk langdurig onderzoek over psychische gezondheid, dakloosheid en Centraal-Azië.

Auteur: Dieter Castel

De biografie van deze auteur is niet beschikbaar.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books