‘Hulpverlening binnen een gevangenisstructuur werkt niet’

 Leestijd: 4 minuten0

Onze gevangenissen zitten overvol. Enkele weken terug staakten de cipiers nog om het probleem aan te kaarten. Wat loopt er verkeerd? Apache sprak met enkele experten en met een ex-gevangene. Zij proberen een ander detentieverhaal bespreekbaar te maken. Overbevolkte gevangenissen wijzen immers op diepgaandere problemen.

“We hebben vooral dringend nood aan nieuwe gevangenissen”, zei uittredend minister van Justitie Geens (CD&V), eerder deze maand, als reactie op de cipiersstaking. De bewaarders staakten omdat de overbevolking in de Belgische gevangenissen opnieuw onhoudbaar is geworden.

De bouw van bijkomende gevangenissen klinkt dan als een logisch antwoord, maar criminologen zijn het er al langer over eens dat het bouwen van bijkomende cellen geen afdoend antwoord biedt op de overbevolking. De vraag wat te doen met misdadigers gaat immers veel breder en verdient een maatschappelijk debat.

Drugs

Anniek Gavriilakis: “De gevangenis is dé plaats om aan allerhande drugs te geraken.”

Maart 2016. De directeur van de gevangenis van Hasselt luidt de alarmbel. “De drugsverslaafden in de gevangenis van Hasselt worden aan hun lot overgelaten”, koppen de kranten. Volgens Paul Dauwe is de situatie in zijn gevangenis schrijnend. Om budgettaire redenen werden de centrale aanmeldpunten voor drugsverslaafden geschrapt. “Drugsverslaafden worden niet langer geholpen om zich drugsvrij voor te bereiden op een reïntegratie in de maatschappij”, vatte Het Belang Van Limburg de situatie samen.

Drugs blijft een groot probleem in alle Belgische gevangenissen. Onderzoek leert dat een op de drie gedetineerden drugs gebruikt. Maar belangrijker met het oog op het probleem van de overbevolking: een derde van de gevangenen zit ook in de gevangenis omwille van “drugsgerelateerde delicten”. Wat is het nut van een gevangenisstraf voor drugsfeiten als er binnen de gevangenismuren volop wordt gebruikt?

Anniek Gavriilakis, directrice van Bond Zonder Naam liet zich begin dit jaar vrijwillig opsluiten in de gevangenis van Hasselt om te ervaren hoe het is om gedetineerd te zijn. Daarna trok ze naar minister van Justitie, Koen Geens (CD&V) met enkele aanbevelingen.

“De drugshulpverlening verbeteren is er daar duidelijk één van”, zegt ze. “Hoe kan je aan jezelf werken als je niet clean bent? Ik ben op de drugsvrije afdeling geweest in Hasselt. Daar zitten twintig mensen, maar in heel de gevangenis zaten er op dat moment 600 mensen. Het is dé plaats om aan allerhande drugs te geraken. Je komt er zieker en crimineler uit dan daarvoor.”

Gevangenisinstelling Leuze-52 (Foto: CC BY-SA 2.0 François Panier (Flickr))

Danny V. (33) zat enkele maanden in een Belgische gevangenis omwille van drugsgerelateerde feiten. Hij pleit niet voor straffeloosheid, maar als ex-gevangene zag hij wel hoe het beleid contraproductief werkt. Zeker wanneer het om drugs gaat. “Ik moest enkele maanden binnen voor een opeenstapeling aan kleinere feiten, eigen aan mijn drugsverslaving. Die feiten zijn vanzelfsprekend niet goed te praten. Maar in de gevangenis krijg je geen hulp voor je verslaving. Toch zeker geen psychologische hulp.”

In de gevangenis kwam Danny, cynisch genoeg, met meer drugs in aanraking dan erbuiten. “In de gevangenis kan je allerlei soorten drugs krijgen. Het is rommel die je lijf kapot maakt, maar zeker in die context neem je alles. Ik had nood aan gesprekken, aan een toekomst maar ik verloor mezelf volledig aan drugs in de cel. Een fatsoenlijk afkickprogramma was er niet. Ik sprak wel eens met iemand van de psychosociale dienst, maar dat was het zo ongeveer.”

Danny pleit voor hulp in meer gespecialiseerde centra. “Van daaruit kunnen mensen die voor drugsgerelateerde feiten worden veroordeeld hun slachtoffers ook vergoeden, of aan herstelbemiddeling doen. Nu komen ze gebroken en blut uit de gevangenis. Klaar om te hervallen”

Gevangenisregime

Ook Anniek Gavriilakis wijst op het gebrek aan psychologische hulp in de gevangenis. “Vandaag moeten gedetineerden veel te lang wachten. Vaak is er een wachtlijst voor ze eens een uurtje kunnen spreken met een psycholoog.”

Robbie De Kaey ACOD Stafmedewerker justitie, herkent het probleem. “Er moet meer ingezet worden op begeleiding door psychiaters, psychologen en andere zorgverstrekkers. Personen moeten intensief behandeld worden. Ze moeten begeleiding krijgen bij sociale problemen. We moeten ze bijscholen en normen en waarden bijbrengen.”

Volgens criminoloog Manu Pintelon, van vzw De Huizen, is er echter veel meer nodig. “Een uurtje een gesprek hebben met een gevangene is natuurlijk positief, maar het gaat veel fundamenteler dan dat: hulpverlening werkt niet binnen een gevangenisstructuur”, zegt hij.

Vzw De Huizen wil een alternatief bieden voor het gewone gevangenisbeleid en werd opgericht door gevangenisdirecteur Hans Claus. De Huizen streeft naar “kleinschalige, gedifferentieerde detentievormen op maat die beter geïntegreerd zijn in het maatschappelijk weefsel.”

Volgens De Huizen zijn gevangenissen “ziekmakend” en wakkeren ze criminaliteit eerder aan dan dat ze die terugdringen. Een zinvolle detentie bereidt, volgens de vzw, de gedetineerde voor op het leven na de straf.

Kleinschaligheid is daarbij cruciaal. De Huizen probeert met zo’n 15 personen aan de slag te gaan. “We proberen te kijken naar wie die persoon is en wat die persoon nodig heeft”, zegt Pintelon. “In het gewone gevangeniswezen is er één beleid dat aan alle mensen wordt opgelegd. Dat werkt niet, integendeel.”

Wat volgens Pintelon wel werkt is verbinding zoeken met de samenleving. “Dat klinkt heel idealistisch maar het is een goed concept. Het gaat om het zinvol besteden van de straftijd. Als iemand drie jaar in de gevangenis moet zitten voor drugs, dan zijn dat drie verloren jaren. De periode eindigt vaak zonder werk, zonder diploma en zonder toekomstperspectief, terwijl die mensen op die drie jaar tijd eigenlijk zoveel meer hadden kunnen bereiken.”

Manu Pintelon: “In het gewone gevangeniswezen is er één beleid dat aan alle mensen wordt opgelegd. Dat werkt niet, integendeel.”

Recidive

Een ander groot probleem, eigen aan ons gevangenisbeleid is de recidive. “In ons land is de kans op recidive heel groot”, zegt Anniek Gavriilakis. “Er klopt dus iets niet met de wijze waarop wij de straftijd invullen. Mensen leren blijkbaar niet af wat ze daarvoor deden. Als mensen zich niet aan wetten houden, is een ‘time out’ nodig. Maar de vraag is hoe we die invullen zodat mensen niet hervallen.”

De aanpak zoals we die vandaag kennen, geeft volgens Gavriilakis een gevoel van valse veiligheid. “De focus ligt op de pure bewaking. Op veiligheid en dikke muren. Maar als je de recidivecijfers ziet dan bereik je daar toch vooral een vals gevoel van veiligheid mee. Als we echte veiligheid willen, dan moeten we inzetten op deze mensen zodat ze als een verbeterde versie van zichzelf terug in de maatschappij komen.”

Politiek lijkt er echter bitter weinig animo om dat moeilijkere verhaal te vertellen. De schreeuw om een harde aanpak klinkt luid en daarbij wordt ook nauwelijks onderscheid gemaakt tussen verschillende groepen. Horen mensen met een beperking bijvoorbeeld in de gevangenis?

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens veroordeelde ons land in het verleden ettelijke keren voor het “interneren” van mensen die ontoerekenigsvatbaar zijn in een gewone gevangenis. Zo werd België in 2012 veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding van 24.000 euro aan een man met een verstandelijke handicap omdat hij zeven jaar opgesloten zat in een klassieke gevangenis, terwijl hij in een aangepaste inrichting moest vertoeven.

Tot voor kort ontbrak een aangepast beleid. Intussen is er een ‘masterplan internering’ dat voorziet in een aantal hoogbeveiligde forensische psychiatrische centra waar mensen geplaatst en behandeld kunnen worden. Twee ervan zijn er al: in Antwerpen en in Gent.

Die relatief nieuwe inrichtingen kampen nog met grote uitdagingen. Uittredend minister Maggie De Block (Open Vld) liet daarover in Knack eerder optekenen dat “de zorg voor geïnterneerden in ons land decennialang werd verwaarloosd.” De voorbije jaren werd een inhaalbeweging gemaakt. Maar dat betekent niet dat we er al zijn: eind 2018 zaten er nog steeds 543 geïnterneerden in de gevangenis.

Hoe dan ook blijft het hele detentiebeleid een zeer complex verhaal. Het bijbouwen van gevangenissen mag dan al de overbevolking aanpakken en zo druk van de ketel halen, de vraag is of de bouwdrift op termijn ook heilzaam is voor de maatschappij. Het tegendeel lijkt waar. De alternatieven zijn er en een aantal werkbare ideeën vertalen zich in boeiende pilootprojecten. De toekomst zal moeten uitwijzen of de politieke wereld het debat dat maatschappelijk niet evident is, aandurft.

Auteur: Samira Atillah

Samira Atillah werkte in het Genkse jeugdwerk en vervolgens als medewerkster in het Federaal Parlement. In 2018 verscheen van haar ‘Zijn naam was Youssef,’ (Houtekiet-2018). Het boek legt de situatie bloot van vluchtelingen die van Calais naar Engeland trekken.

Haar bijzondere interesse gaat uit naar socio-economische thema’s en migratie. In het verleden schreef ze geregeld opinies voor Vlaamse media over deze onderwerpen.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books