Chemiereus Ineos in Antwerpen: schaliegasimperium vs. klimaat

 Leestijd: 9 minuten5

Het protest tegen de miljardeninvestering van petrochemiereus Ineos in de haven van Antwerpen wakkert aan. Actievoerders viseren zowel de output – grondstoffen voor de plasticindustrie – als de input van de fabriek: schaliegas. Wil de overheid de volledige milieu-impact van de nieuwe fabriek in rekening brengen, dan zal ze verder moeten kijken dan de Vlaamse neus lang is.

De petrochemische reus Ineos wil in een nieuwe Antwerpse vestiging schaliegas verwerken tot grondstoffen voor de plasticindustrie. Voor dit zogenaamde Project One heeft het bedrijf 3 miljard euro veil. De overeenkomst tussen Ineos en de Haven werd in januari ondertekend, maar vooraleer de nieuwe ethaankraker en PDH-fabriek effectief op volle toeren zullen draaien, moet de chemiereus het klassieke vergunningsproces doorlopen.

Tussen investeringsbelofte en effectieve ontwikkeling staat onder meer nog een inschatting van de milieueffecten van de nieuwe installaties. Die moeten worden onderzocht en opgelost in een zogeheten milieu-effectenrapport of MER. Volgens de bevoegde Vlaamse dienst heeft Ineos nog geen MER-aanmelding ingediend. De Antwerpse actiegroep stRaten-generaal gaat er naar eigen zeggen wel van uit dat de volledige impact op klimaat en milieu van Project One in het MER aan bod zal komen.

Schaliegas

“Volledig betekent dat ook de indirecte effecten van de grondstof en het eindproduct – van schaliegas en plastic dus – worden bekeken”, zegt Thomas Goorden van stRaten-generaal. “We willen bovendien een duidelijk beeld krijgen van wie er aansprakelijk zal zijn voor de mogelijk resulterende milieuvervuiling en CO2-uitstoot, en of daar wel voldoende financiële capaciteit voor bestaat binnen Ineos zelf.”

Bij de Europese actiegroep Food & Water Europe klinkt eenzelfde geluid. “De volledige milieu-impact van het project moet in rekening worden gebracht, inclusief die van de volledige toevoerlijn”, stelt Andy Gheorghiu van Food & Water Europe. “Het belangrijkste is natuurlijk de directe impact van de nieuwe productiefaciliteit die Ineos wil bouwen. Maar er is steeds meer bewijs dat de winning, het transport en de verwerking van ethaan en propaan uit schaliegas significant bijdragen tot klimaatopwarming. Dat geldt ook voor de productie van plastic.”

Gheorghiu verwijst daarbij naar de Europese richtlijn over de MER. Daarin staat dat onder andere ook het effect van het project op het klimaat en de kwetsbaarheid van het project voor klimaatverandering onderzocht moet worden.

De pas opgerichte actiegroep ‘Antwerpen Schaliegasvrij’ trekt eveneens de kaart van de zogenaamde levenscyclusanalyse. “De uitstoot van CO2 en methaan in het voorafgaande proces (schaliegaswinning, JW) moet in rekening worden gebracht”, stelt woordvoerder Pieter Lievens.

“We willen de Haven schaliegasvrij maken, omdat de impact ervan op het klimaat gigantisch is”, legt Lievens uit. “In het geval van Ineos wordt het ethaan en het propaan uit schaliegas ook nog eens verwerkt tot plastic. De Haven zegt klimaat belangrijk te vinden, maar tegelijk doet ze er alles aan om een investering binnen te halen die afhankelijk is van fossiele brandstoffen, en die deel uitmaakt van de wegwerpeconomie.”

Voor Antwerps milieuschepen Tom Meeuws (sp.a) is het nog te vroeg om op de MER in te gaan. Via zijn woordvoerder laat Meeuws weten dat er vanuit het schepencollege op voorhand geen eisen gesteld worden, en dat de MER op het schepencollege zal beoordeeld worden zodra die klaar is.

De woordvoerder van Ineos stelt in een antwoord per e-mail dat er inderdaad een “levenscyclusanalyse van de nieuwe faciliteit” zal worden uitgevoerd, “inclusief het transport van het ethaan en propaan”. Ineos wijst erop dat dit transport zal gebeuren door “efficiënte schepen met gasvoeding”. “De productietechnologie die in de nieuwe faciliteiten wordt gebruikt, is de meest efficiënte in zijn soort ter wereld”, stelt het bedrijf nog. Of de impact van de winning van schaliegas in rekening wordt gebracht, krijgen we niet te horen. Die impact is nochtans niet te onderschatten.

Amerikaanse ‘fracking boom’

Ineos heeft zich de laatste jaren ontwikkeld tot een onmisbare schakel in het productieproces van plastic, waar fossiele brandstoffen het basisbestanddeel van vormen. Van wieg tot kist, bij de productie van plastic, zijn aardgas en olie de rode draad. Ze zijn tegelijk de levensader van Ineos. Wat is de impact op mens, milieu en klimaat van dat productieproces, en hoe groot is die impact? In twee delen zoekt Apache antwoorden op die vragen. In het eerste deel beginnen we vanzelfsprekend bij het begin: schaliegas.

Daarvoor moeten we een snelle overstap maken naar de overkant van de Atlantische Oceaan, naar de Verenigde Staten. Apache schreef eerder al dat Ineos schaliegas dat in de VS gewonnen wordt via zijn indrukwekkende vloot zogeheten ‘Dragon Ships’ naar Europa en uiteindelijk dus ook naar de Antwerpse haven zal vervoeren.

De Ineos Independence, één van de zogeheten ‘drakenschepen’ van Ineos, in de buurt van de Schotse hoofdstad Edinburgh (Foto: Colin Baird – Creative Commons licentie)

Schaliegas is eigenlijk een te veralgemenende term. Net als bij ander aardgas wordt uit schaliegas verschillende gassen gehaald. Voor het grootste deel is dat methaan, maar ook ethaan, propaan en stikstof zitten in de mix.

De gassen waar Ineos in Antwerpen interesse in heeft zijn ethaan en propaan. Het eerste zal het in de Antwerpse ethaankraker omzetten naar etheen, het tweede wordt in de PDH-fabriek omgezet naar propeen. Via zijn drakenschepen vervoert Ineos nu al vloeibaar gemaakt ethaan naar zijn ethaankrakers in Schotland en Noorwegen, en op termijn dus ook naar Antwerpen. De schepen worden (deels) aangedreven door hetzelfde gas dat ze vervoeren: ethaan. Behalve ethaan zijn de schepen ook uitgerust om onder meer LPG (vloeibaar gemaakt propaan of butaan, of een mix van beide) en andere petrochemische gassen te verschepen.

De gassen waar Ineos in Antwerpen interesse in heeft zijn ethaan en propaan. Het eerste zal het in de Antwerpse ethaankraker omzetten naar etheen, het tweede wordt in PDH-fabriek omgezet naar propeen

Vooraleer het gas vervoerd kan worden, moet het eerst gewonnen worden. Dat gebeurt via een techniek die bekend staat als ‘fracking’. Omdat schaliegas diep onder de grond in lagen schaliegesteente vastzit, is het moeilijk bereikbaar. Om het te kunnen winnen, wordt een revolutionaire techniek gebruikt. Die komt erop neer dat er na eerst heel diep verticaal te boren, vervolgens een horizontale schacht wordt geboord, dwars door de aardlagen, op grote diepte.

Eenmaal die horizontale schacht klaar is, wordt het schaliegesteente verpulverd door onder hoge druk water, zand en een hoop chemicaliën in de boorput te pompen. Hierdoor ontstaan scheurtjes in het schaliegesteente waarlangs het gas kan ontsnappen om vervolgens te worden opgepompt.

Vanaf 2006 ontwikkelde zich in de VS een heuse ‘fracking boom’, die een omwenteling in de wereldwijde energiemarkt veroorzaakte. Tegen 2015 had de VS zich ontpopt tot grootste producent van aardgas in de wereld. Dat hadden de Amerikanen te danken aan de massale investeringen in het ontginnen van schaliegas.

Fracking is ontzettend duur, een constante instroom van vers kapitaal is onontbeerlijk, en dat kapitaal was en is er. Het is mede dankzij de financiële crisis en de daardoor historisch lage rente dat fracking zo succesvol kon worden.

Impact en risico’s

De techniek is niet enkel kapitaalintensief, ze is ook controversieel door de impact op mens en milieu. Bij het proces worden miljoenen liters water gebruikt. Dat water wordt verrijkt met zand en een mix aan chemicaliën.

Het Amerikaanse milieuagentschap EPA (Environmental Protection Agency) lijstte in 2016 de gevaren van fracking voor grond- en drinkwater op, en die zijn niet min. Niet enkel tijdens het injecteren van de chemische vloeistof kan grondwater vervuild geraken, ook bij het lozen van het water zijn er reële risico’s op vervuiling. Het blijft overigens niet bij risico’s alleen, EPA documenteert ook een aantal gevallen van drink- en grondwatervervuiling.

Schaliegaswinning in de VS (Foto: US Geological Survey)

Fracking wordt bovendien in verband gebracht met toegenomen aardbevingsgevaar, al ontkent de industrie dit. In 2017 stelden onderzoekers van de Amerikaanse universiteit van Stanford echter dat “kleine trillingen dichtbij de oppervlakte, veroorzaakt door fracking signalen kunnen zijn van stressvolle ondergrondse omstandigheden die breuken kunnen destabiliseren en grotere aardbevingen kunnen veroorzaken”.

Opvallend genoeg worden de trillingen niet hoofdzakelijk veroorzaakt door de boorputten die gas produceren, maar vooral door de manier waarop het afvalwater wordt geloosd. Dat gebeurt via andere, speciaal daarvoor geboorde, zeer diepe putten. Buurtbewoners van een fracking-site in het Amerikaanse Arkansas werden in 2010 opgeschrikt door een beving van 4 op de schaal van Richter die volgens de wetenschappers door het lozen van afvalwater was veroorzaakt.

Behalve (risico’s op) watervervuiling en potentieel aardbevingsgevaar, zorgt fracking ook voor luchtverontreiniging, die bovendien een impact heeft op het klimaat. Bij fracking ontsnapt namelijk een deel van het methaan. Het is onduidelijk hoeveel er precies vrijkomt, onder meer omdat er in de VS geen verplichting bestaat om te rapporteren over de emissies. De schattingen variëren van 3,6% tot zelfs 12% van de totale productie die verloren gaat. Methaan is een broeikasgas dat 25 keer sterker is dan CO2, en verantwoordelijk is voor 20% van het broeikaseffect.

Behalve (risico’s op) watervervuiling en potentieel aardbevingsgevaar, zorgt fracking ook voor luchtverontreiniging, die bovendien een impact heeft op het klimaat

Naast deze methaanlekken, wordt bij boorputten ook een deel van het vrijgekomen gas doelbewust verbrand (flaring) of vrijwillig gelucht (venting). Dat gebeurt onder meer wanneer er meer gas vrijkomt dan de installaties kunnen verwerken.

In een recent rapport over de klimaatimpact van plasticproductie haalt de Amerikaanse milieuorganisatie CIEL (Centre for International Environmental Law) nog andere aspecten van fracking aan die een belangrijke milieu-impact hebben. Het gas wordt bijvoorbeeld getransporteerd via pijpleidingen, waarbij een compressorstation er om de 65 à 160 kilometer voor zorgt dat er voldoende druk is om het gas te transporteren. Deze compressorstations stoten op hun beurt grote hoeveelheden CO2 uit.

Daarenboven zijn er ook heel wat lekken in de pijpleidingen die zorgen voor bijkomende uitstoot van methaan, en bij het transport van (afval)water, materiaal en chemicaliën worden eveneens heel wat broeikasgassen uitgestoten. Daarnaast is voor gaswinning- en transport ook veel land nodig, waar niet zelden bomen en andere natuur voor moet sneuvelen. Deze ontbossing zorgt niet enkel voor een eenmalige uitstoot, maar vermindert tegelijk de capaciteit om de uitgestoten CO2 terug op te nemen.

Uitstoot

De drakenschepen van Ineos vertrekken in Marcus Hook, in de buurt van Philadelphia, aan de Amerikaanse oostkust. Het in Pennsylvania gewonnen schaliegas wordt via de Mariner East-pijpleiding naar Marcus Hook getransporteerd. Die pijpleiding werd vorig jaar verschillende keren gesloten door de overheid van Pennsylvania omdat ze “een duidelijk gevaar voor leven of eigendom” vormde en uit vrees dat een ongeval “catastrofale gevolgen zou kunnen hebben voor het publiek”.

De ontginning en het transport van ethaan, dat gebruikt wordt voor plastics, zorgt in de VS alleen al voor het equivalent van 9,5 tot 10,5 miljoen ton CO2-uitstoot

Volgens de Schotse nieuwssite The Ferret zette Ineos druk op de bevoegde overheidsdienst om de pijpleiding toch opnieuw open te stellen, wat uiteindelijk ook gebeurde. In een brief stelde de CEO van Ineos Trade & Shipping David Thompson dat ethaan uit de pijpleiding een belangrijke grondstof is voor Ineos’ Europese petrochemische activiteiten.

De herhaalde sluitingen van de pijpleiding zorgde volgens Thompson voor “een onvoorspelbare en verontrustende regelgevende omgeving voor bedrijven zoals Ineos die aanzienlijke kapitaalinvesteringen hebben gedaan in Pennsylvania en substantiële toezeggingen hebben gedaan aan bedrijven in Pennsylvania”.

Omdat de frackingboom voor een overschot zorgt van schaliegas op de binnenlandse, Amerikaanse markt, is er geïnvesteerd in de export van onder meer ethaan naar het buitenland. De “exportfaciliteit” in Marcus Hook die Ineos gebruikt, werd bijvoorbeeld om die reden ontwikkeld. Ineos investeerde zelf natuurlijk ook twee miljard dollar in haar ‘virtuele pijpleiding’, zoals het haar acht drakenschepen noemt.

Het is alleszins zo dat de grote beschikbaarheid van schaliegas de investeringen in de petrochemische en plasticindustrie omhoog stuwt. De fossiele grondstof wordt nu eenmaal niet enkel gebruikt als brandstof. In het eerder genoemde rapport over de klimaatimpact van plasticproductie schat CIEL dat 4,2% van het Amerikaans aardgas bestaat uit ethaan. Van dat ethaan wordt 44% ingezet voor de petrochemie.

Dit impliceert dat de ontginning en het transport van ethaan, dat gebruikt wordt voor plastics, in de VS alleen al zorgt voor het equivalent van 9,5 tot 10,5 miljoen ton CO2-uitstoot, berekende CIEL.

‘Britse schaliegasrevolutie’

Ineos’ schaliegasambities stoppen niet bij het naar Europa brengen van Amerikaans ethaan en andere gassen met hun enorme drakenschepen. In Groot-Brittannië is Ineos zelfs het grootste schaliegasbedrijf, althans op vlak van licenties. Het bedrijf kreeg enerzijds licenties van de Britse regering, en anderzijds koopt het de laatste jaren stelselmatig licenties op van andere energiebedrijven zoals Engie en Total.

Door het opkopen van die licenties kan Ineos in theorie schaliegas winnen in een gebied van ongeveer 4.000 vierkante kilometer. Topman Jim Ratcliffe wil naar eigen zeggen dan ook een “Britse schaliegasrevolutie” ontketenen.

Samen met Cuadrilla, het andere grote Britse frackingbedrijf, vecht Ineos onder meer de limieten op vlak van aardbevingen aan

Op dit moment boort Ineos nog nergens in Groot-Brittannië effectief naar schaliegas, al heeft het wel vier concrete locaties in het vizier. Dat Ineos nog nergens boort, komt mede door het groeiend lokaal protest tegen fracking. Buurtbewoners vrezen voor aardbevingen, grondverzakkingen en grondwaterverontreiniging, en tekenen daarom systematisch beroep aan tegen vergunningsaanvragen, schreef MO*Magazine recent nog. Buurtbewoners staan echter niet alleen in hun strijd, die krijgt ook politiek weerklank.

Onder meer in Manchester en Londen riepen lokale besturen een verbod op fracking uit. Oppositiepartij Labour sprak zich al onomwonden uit tegen fracking, en binnen de Conservatieve regeringspartij sloten verschillende parlementsleden zich aan bij het protest. De deelstaatregering van Wales beloofde dan weer alle aanvragen af te keuren, en de Schotse regering kondigde onder druk van aanhoudende protest zelfs een moratorium aan op het ontginnen van schaliegas.

Dat moratorium schoot Ineos en topman Jim Ratcliffe in het verkeerde keelgat. De petrochemische reus spande een rechtszaak in tegen de Schotse regering omwille van het veroorzaken van ‘meerdere miljoenen pond economische schade’.

Ineos verloor de rechtszaak, want de rechter stelde vast dat er nog geen effectief verbod op fracking was opgelegd door de Schotse regering, maar enkel een beleidsintentie geuit om fracking niet te ondersteunen. Het uiten van dat voornemen was voor Ineos voldoende om naar de rechter te stappen.

Ondertussen werd een schaliegaslicentie van Ineos recent nog voor de tweede keer met een jaar verlengd. Dit terwijl de Schotse regering nog steeds onderzoekt wat de ecologische en economische impact van een effectief verbod op fracking zou zijn.

Zoals de enigszins voorbarige rechtszaak tegen de Schotse regering aantoont, laten Ratcliffe en Ineos politieke beslissingen niet zomaar over zich heen komen. Af en toe duiken berichten van lobbyvergaderingen met eerste en andere ministers op. Ratcliffe doet er dan ook alles aan om de regelgeving rond fracking in zijn voordeel te keren. Die is nu volgens hem te streng, zo streng dat ze een energiecrisis zal veroorzaken, is Ratcliffe van oordeel.

Samen met Cuadrilla, het andere grote Britse frackingbedrijf, vecht Ineos verder ook de limieten op vlak van aardbevingen aan. Ineos dreigde er al mee om zich terug te trekken van fracking in Groot-Brittannië als die regels niet versoepeld zouden worden. Nu mag fracking geen aardbevingen van meer dan 0,5 op de schaal van Richter veroorzaken. Cuadrilla, dat als enige bedrijf in Groot-Brittannië al effectief ‘frackt’ naar schaliegas, moest in 2018 de boringen in de buurt van Blackpool stopzetten omdat het over die grens was gegaan.

Brits schaliegas van Ineos is dus nog niet voor morgen. In de tussentijd varen de drakenschepen echter al af en aan om Amerikaans schaliegas naar de Europese fabrieken van Ineos te brengen. Daar wordt het omgezet naar grondstoffen voor de plasticindustrie. Uiteindelijk wil Ineos dat ook in Antwerpen kunnen. De milieu-impact van deze productie bekijkt Apache in het artikel: plastic als klimaatprobleem.

Auteur: Jan Walraven

Jan Walraven schrijft sinds 2015 voor Apache. Behalve journalist is hij ook redactiecoördinator bij Apache. Zijn boek, ‘De diefstal van de eeuw’, over privacy en de tentakels van technologie, verscheen in 2018 bij Van Halewyck.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books