Toekenningsprocedure humanitaire visa schreeuwt om misbruik

 Leestijd: 6 minuten3

Alles wijst erop dat het Mechelse N-VA gemeenteraadslid Melikan Kucam voor vele duizenden euro’s Belgische humanitaire visa verkocht aan Assyrische christenen op de vlucht voor het oorlogsgeweld in Syrië. Hoe kon dit gebeuren? In de procedure zit willekeur haast ingebakken. Bovendien waren de relaties tussen Kucam, de medewerker die zich op het kabinet van voormalig staatssecretaris Theo Francken (N-VA) met de materie bezig hield, en de voormalige staatssecretaris zelf opperbest.

Vier maanden terug, op 19 september 2018 postte Melikan Kucam vanuit Beiroet een bericht op Facebook. Daarin gooit hij een bloemetje naar Theo Francken en dankt hij uitdrukkelijk de medewerker van het kabinet Francken: “Bedankt om deze mensen zo gelukkig te maken en te redden uit hun uitzichtloze situatie”.

Op beelden is te zien hoe Kucam in dezelfde periode in Beiroet op straat humanitaire visa uitdeelde.

In de uitzending van Pano verklaarden verschillende vluchtelingen hoe ze voor die humanitaire visa fors betaalden aan het Mechelse N-VA gemeenteraadslid. Daarbij werden bedragen genoemd van 2.000 tot 10.000 euro, een enkele keer zelfs 14.000 euro. Nochtans bedragen de administratieve kosten voor het verwerven van een dergelijk visum nog geen 600 euro. Het parket onderzoekt de zaak.

Gunst

In de Belgische vreemdelingenwet is het verkrijgen van een humanitair visum een gunst en geen recht. De gunst staat dus ook niet als dusdanig beschreven, maar in de praktijk kunnen zowel humanitaire visa voor een kort als voor een lang verblijf worden toegekend.

Kort verblijf dient voor prangende situaties, zoals een bezoek aan een ernstig ziek familielid of het bijwonen van een begrafenis. Langer verblijf kan dan weer “op uitnodiging” voor mensen die geselecteerd zijn in het kader van hervestiging of bij reddingsoperaties. Wel moet dan een asielprocedure worden opgestart. Van die mogelijkheid werd de laatste twee jaren veel meer gebruik gemaakt.

De Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) beoordeelt elke aanvraag op individuele basis. Theo Francken eiste die zogenaamde ‘discretionaire bevoegdheid’ bij visumaanvragen voor lang verblijf op.

Alleen: er bestaan geen criteria of publieke instructies die voorwaarden of weigeringsmotieven bepalen, schreef het federaal migratiecentrum Myria halverwege 2017 al in een rapport.

Daar komt bij dat er blijkbaar tussenpersonen bestaan, zoals N-VA-raadslid Melikan Kucam, die namenlijsten op het kabinet Francken mochten “afgeven”.

Syriërs danken 'Theo' en 'Melikan'. Bustour Aalst. Foto Twitter (c) Theo Francken

Syriërs danken ‘Theo’ en ‘Melikan’ tijdens een bustour in Aalst. Foto Twitter (c) Theo Francken

CD&V-vicepremier Kris Peeters (CD&V) verklaarde ondertussen aan de openbare omroep dat toekenningen nooit op de regeringstafel kwamen omdat Francken “erg op zijn bevoegdheid stond”.

Vicepremier Alexander De Croo (Open Vld) vroeg zich dan weer af of het gebruik van tussenpersonen, mensen die geen beëdigd ambtenaar zijn en geen enkele functie binnen de overheid hebben, wel legaal is.

Minister Maggie De Block (Open Vld) besliste ondertussen, “behalve in uitzonderlijke gevallen” enkel nog aanvragen via de VN-vluchtelingenorganisatie te aanvaarden. “De achterpoort via schimmige tussenpersonen is onherroepelijk dicht”, aldus de minister die zich ondertussen burgerlijke partij stelde en onderzoek bij DVZ beval.

Ook Francken zelf stelde zich burgerlijke partij.

Maar ook ngo’s én het federaal migratiecentrum hekelen de mist rond de toekenningsprocedures. De problemen eigen aan het gebruik van de procedure waren het kabinet-Francken met andere woorden al veel langer bekend.

Besparingsoperatie

Orbit vzw, een christelijke organisatie die werkt rond diversiteit en migratie pleit in haar verkiezingsmemorandum voor veilige en legale migratieroutes. Het uitreiken van humanitaire visa moet volgens hen gebeuren met steun van ngo’s en met gemeenschapsmiddelen en niet langer via tussenpersonen allerhande of via ngo’s die zelf de kosten dragen.

Er zijn twee grote problemen met de bestaande praktijk, zegt stafmedewerker Hilde Geraets. “Ten eerste weten we niet op welke manier de selectie gebeurt in de landen van herkomst. We vinden in elk geval dat het geen systeem van ons-kent-ons kan zijn. De selectie moet via internationaal erkende onafhankelijke organisaties gebeuren.”

“Het vluchtelingenagentschap van de Verenigde Naties (UNHCR) bijvoorbeeld vraagt al jaren om meer kwetsbare vluchtelingen te laten overkomen. Maar Europese landen blijven daar Oost-Indisch doof voor, de uiteindelijke aantallen vluchtelingen die via humanitaire visa in Europa binnenkomen, blijven zeer laag.”

Orbit wil onder meer dat de overheid een begeleidingsorganisatie erkent en subsidieert die ngo’s kan coördineren en ondersteunen. De organisatie wil ook dat de overheid werkt met internationaal erkende partners in herkomstlanden.

Ook het Europees Parlement hekelde afgelopen zomer nog het ontbreken van formele procedures voor humanitaire visa. Het beleid en de praktijken zijn heel verschillend in de Schengenzone en het aantal vluchtelingen dat zich via dergelijke visa in Europa kan vestigen, is bijzonder beperkt, klinkt het ook daar.

Een tweede groot knelpunt is volgens Orbit het afwentelen van opvangkosten voor organisaties die vluchtelingen via humanitaire visa naar ons brengen. “Het kan niet dat de federale overheid de kosten voor asielopvang afwimpelt op organisaties die vluchtelingen naar hier halen”, aldus Geraets.

“In afwachting van een beslissing kunnen vluchtelingen met humanitaire visa geen aanspraak maken op een plaats in een asielcentrum. Dus worden ze opgevangen in gemeenschappen, wat hen in een afhankelijke positie brengt. Afhankelijk van de budgetten die een bepaalde geloofsgemeenschap ter beschikking heeft, worden die mensen goed of minder goed opgevangen.”

“Alle lof voor het engagement van de vrijwilligers in die organisaties, maar de opvang moet professioneler, beter begeleid en omkaderd”, besluit Geraets.

Daarom pleit Orbit voor een afhandeling binnen de negen maanden van de aanvragen en een vergoeding voor de kosten die ngo’s maken voor de aanvraag en voor de reis, maar ook voor de opvang van zodra mensen bescherming aanvragen.

Goede bedoelingen in een slecht systeem

Christelijke hulporganisatie Sant’Egidio organiseerde in 2018 een ‘humanitaire corridor met behulp van humanitaire visa, in overleg met de staatssecretaris.

Woordvoerder Christine Janssens benadrukt dat de werkwijze van Melikan Kucam niets te maken heeft met hoe haar organisatie te werk gaat bij het opzetten van de humanitaire corridor: “Bij ons gebeurt de selectie door samenwerking tussen verschillende humanitaire organisaties, in plaats van door één persoon, en bovendien vragen wij geen geld voor een visum”.

Sant’Egidio heeft daarover een protocolovereenkomst gesloten met het kabinet van ex-staatssecretaris Francken. Daarin staat, weliswaar in algemene bewoordingen, beschreven hoe het project zal moeten verlopen.

Sant’Egidio en haar partners van zeven religieuze koepelverenigingen moeten alle kosten zelf financieren, van de vliegtickets tot administratiekosten voor het visum, maar moeten ook zorgen voor opvang, begeleiding tijdens de asielprocedure en hulp bij hun integratietraject.

Het contract botst bijgevolg met zowat alle criteria die Orbit naar voor schuift om willekeur uit de procedure te weren.

De verenigingen waarmee Sant’Egidio samenwerkt zijn zowel Christelijk (de Anglicaanse Kerk, de Bisschoppenconferentie van België, Het Orthodox Aartsbisdom van België, de Verenigde Protestantse Kerk in België en de Federale Synode van Protestantse en Evangelische Kerken in België), Islamitisch (Executief van de Moslims van België) als Joods (het Centraal Israëlitisch Consistorie van België).

Deelnemende vluchtelingen moeten verplicht afstand doen van hun recht op materiële ondersteuning van de overheid, en zijn bij aankomst in België overgeleverd aan de gemeenschap die ze opvangt.

Janssens benadrukt dat het absoluut niet de bedoeling is om kwetsbare personen in een afhankelijke positie te houden, en dat Sant’Egidio dan ook zo snel mogelijk zorgt voor taalles en een eigen woning.

Verder staat in het protocolakkoord een korte omschrijving van hoe de vluchtelingen die aan het project mogen meedoen, zullen worden geselecteerd. “Het criterium ‘kwetsbaarheid’ is doorslaggevend”, zo staat te lezen in de overeenkomst.

Kwetsbaarheid wordt vervolgens gedefinieerd als “gezinnen met kinderen, vrouwen, mannen, kinderen met een handicap of een bijzondere al dan niet levensbedreigende medische problematiek, of ouderen” en “het behoren tot een bedreigde religieuze minderheid.”

Melikan Kucam deelt visa uit in Beirut (Foto Twitter (c) Melikan Kucam)

Melikan Kucam deelt visa uit in Beirut (Foto: Facebook (c) Melikan Kucam)

De katholieke hulporganisatie Caritas werkte ook mee aan de corridor, zij het enkel ter ondersteuning. Volgens woordvoerder Gilles Cnockaert had de ngo dan ook géén rol bij het selecteren welke vluchtelingen in aanmerking komen voor deelname aan het programma.

“Daarover heeft Sant’Egidio de regie. Wij zijn wel meegegaan naar Istanbul om met verschillende mensen op de shortlist te spreken over hun verwachtingen van het programma. We moesten natuurlijk zeker weten dat ze echt zelf wilden. Maar wij hebben niet besloten wie in aanmerking kwam en wie niet”.

Dienstbetoon

Overkoepelende duidelijke procedures voor humanitaire visa zijn er alleszins niet. “Je hebt ngo’s die onderhandelen over aantallen en procedures, maar blijkbaar kunnen ook privépersonen ‘lijsten’ aan het kabinet geven”, merkt Hilde Geraets van Orbit op.

Dat systeem bestond ook voor de komst van Francken, onder meer in de vorm van ‘dienstbetoon’. “Maar Theo Francken heeft het systeem minstens uitgebreid. Dat er meer veilige en legale routes komen, kunnen we alleen maar toejuichen. Maar als het op een dermate amateuristische manier gebeurt, dan moeten daar ongelukken van komen. Als een privépersoon zomaar een lijst kan neerleggen, waarbij geen enkele organisatie kijkt hoe die tot stand kwam, dan moet je toch aan je water voelen dat dit misbruik in de hand werkt? Daar ligt een verpletterende verantwoordelijkheid.”

Foto Twitter (c) Melikan Kucam

Foto: Facebook (c) Melikan Kucam

Hoeveel humanitaire visa er afgeleverd werden op basis van tussenpersonen zoals  Melikan Kucam, is niet bekend.

Wel opvallend is hoe de man in kwestie op sociale media zijn opperbeste relaties met kabinetsleden die dergelijke dossiers beheerden, niet onder stoelen of banken stak.

In verschillende posts op Facebook dankt Kucam kabinetsmedewerkster Lies Verlinden (N-VA) voor haar hulp. Op andere foto’s is te zien hoe beide N-VA’ers elkaar goed blijken te kennen.

Dat bewijst allerminst de betrokkenheid van de kabinetsmedewerkster in kwestie. Het toont wel de kwetsbaarheid van een systeem waarbij de staatssecretaris zonder enige vorm van controle eigenhandig wikt en beschikt.

Mondjesmaat vs explosieve stijging

Myria, het federaal migratiecentrum, schreef na de ‘visumrel’ een rapport waarin opgemerkt werd dat er over humanitaire visa maar weinig bekend is en dat er maar mondjesmaat informatie over wordt vrijgegeven.

In de periode 2011-2014, met Maggie De Block als bevoegd staatssecretaris, werden jaarlijks gemiddeld nog geen 250 humanitaire visa uitgereikt. Dat aantal steeg vanaf 2015 explosief, onder mee via de “reddingsoperaties” waarmee Theo Francken groot uitpakte, tot 844 (2015), 1.182 (2016) en zelfs 2.361 in 2017, zo blijkt uit cijfers van het Federaal Migratiecentrum Myria. In 2018 werden 2.147 humanitair visa uitgereikt.

Het gros van de humanitaire visa werd de afgelopen drie jaar aan Syriërs afgeleverd, weigeringen waren er amper, in 2016 slechts drie.

Tussen 2015 en 2017 kregen 887 Syrische Christenen een humanitair visum als onderdeel van een reddingsoperatie, uitgereikt door de staatssecretaris, zo blijkt uit het laatste jaarrapport van Myria. Allicht kwamen daar in 2018 nog eens minstens 200 christelijke Syrische vluchtelingen bij, aangezien Theo Francken in juli van dat jaar het cijfer van 1.181 rondtweette.

Sinds november 2017 werden humanitaire visa afgegeven als onderdeel van de humanitaire corridor. Dat is een overeenkomst tussen de staatssecretaris sloot met de katholieke gemeenschap van Sant’Egidio, de katholieke kerk en andere religieuze gemeenschappen in ons land.

Tussen 2015-2017 kregen 887 Syrische Christenen een humanitair visum als onderdeel van een reddingsoperatie. In 2018 allicht minstens 200.

Over de inhoud van reddingsoperaties zelf, of over de kwestie op wiens initiatief die gebeurden, is amper iets gekend, merkt Myria op. Het federaal migratiecentrum riep in mei 2017 ook al op om de aflevering van humanitaire visa zo veel mogelijk te objectiveren.

Daarvoor is een parlementair debat en goedkeuring noodzakelijk, merkt Myria op. “De voorkeur vanuit de regering om bepaalde categorieën van vluchtelingen zoals Christenen te redden, doet vragen rijzen aangaande de gelijkheid in een context waar veel filosofische en politieke minderheden zich in levensgevaar bevinden”, klonk het.

 

UPDATE 17/01/19: Cijfermateriaal van 2018 toegevoegd afkomstig van Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) en Myria. Lies Verlinden was niet bereikbaar voor commentaar, evenmin reageerde de woordvoerder van Theo Francken.

 

Auteur: Steven Vanden Bussche

Steven Vanden Bussche studeerde geschiedenis aan de UGent en mag ook lesgeven aan het secundair onderwijs. Sinds 2005 werkt Steven als journalist. Eerst als regiocorrespondent voor Het Laatste Nieuws en de VRT, daarna zeven jaar voor het persagentschap Belga. Sinds augustus 2017 schrijft Steven voltijds voor Apache.

Auteur: Stef Arends

Stef Arends volgde de bachelor Industrial Design aan de Technische Universiteit Eindhoven en de master Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit Leiden. Hij maakt verhalen met tekst en video, waarvan er een aantal te zien zijn op vimeo.com/stefarends.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books