Mediaboycot, voorakkoorden en geldgebrek fnuikten burgerlijsten

 Leestijd: 5 minuten3

Burgerlijsten behaalden afgelopen zondag gemengde resultaten bij de gemeenteraadsverkiezingen. Hoewel ze op sommige plaatsen de politieke verhoudingen wisten op te schudden, raakten de meesten niet verkozen. “Alles draait om BV’s in de politiek”, aldus Thomas Goorden van Burgerlijst Antwerpen.

Van de minstens 21 Vlaamse burgerlijsten die afgelopen zondag streden voor een plek in de gemeenteraad, raakten er zeker zes verkozen. Op het eerste gezicht geen daverend succes. Toch schudden ze in verschillende gemeenten de politieke verhoudingen op. Burgerlijst Koksijde Vooruit behaalde 20% van de stemmen, en nam de Lijst Burgemeester van de sinds 1995 almachtige Marc Vanden Bussche de absolute meerderheid af.

Ook in Ternat (35%), De Panne (18%), Vorselaar (74%) en Boechout (13%) wisten burgers aanzienlijke scores te behalen. Maar het zijn vooral de minder radicale burgerbewegingen die potten wisten te breken. “Systeemverandering is nu eenmaal geen simpele opdracht”, vat initiatiefnemer Peter Vos van DeBurgers in Grobbendonk (4,3%) de afgelopen verkiezingsstrijd samen.

Vertegenwoordigers van verschillende burgerlijsten geven aan dat hun kiesstrijd bemoeilijkt werd door harde tegenwerking van de gevestigde partijen, een gebrek aan media-aandacht en een verschil in campagnebudget.

Koksijde

In Koksijde was het voor Vooruit-lijsttrekker Elwin Van Herck al een half jaar geleden duidelijk dat burgemeester Vanden Bussche er alles aan zou doen om de burgerlijst uit de coalitie te houden.

“Van de ene op de andere dag begon sp.a mee te stemmen met elk voorstel dat de burgemeester deed”

“Tot zes maanden geleden was oppositiepartij sp.a in de gemeenteraad nog kritisch op het beleid van de meerderheid”, aldus Van Herck. “Maar van de ene op de andere dag begonnen ze mee te stemmen met elk voorstel dat de burgemeester deed. Het was overduidelijk dat ze het op een akkoord hadden gegooid.”

Een minuut nadat de uitslag bekend werd, bevestigden sp.a en de Lijst Burgemeester hun coalitie.

Ook Koksijde Vooruit had te maken met de alomtegenwoordigheid van de gevestigde partijen in de media. De regionale edities van het Nieuwsblad en Het Laatste Nieuws berichten niet kritisch over de gemeentepolitiek en in het gemeentelijk tijdschrift Tij-dingen staat elke editie een interview met de burgemeester, maar wordt nooit ruimte geboden aan een politieke uitdager.

Dominique Gillet kaartte in de Pano-reportage over gemeentepolitiek aan de kust de dubbelrol van burgemeester-bouwmeester Marc Vanden Bussche aan. (Foto: Stef Arends (c) Apache)

“Het enige dat wij kunnen doen, is al onze vragen uit de gemeenteraad op sociale media zetten om op die manier de mensen toch de kans te geven om te volgen wat we doen”, aldus Van Herck. Ook zijn de kandidaten van Koksijde Vooruit bij meer dan 10.000 mensen op huisbezoek geweest.

De Panne

In buurgemeente De Panne is de partij Plan-B er wel in geslaagd om de oud-burgemeester Ann Vanheste (sp.a) van de troon te stoten. Bram Degrieck behaalde met Plan-B 18% van de stemmen, en wist een coalitie te vormen met andere lokale partij ACTIE en N-VA.

Hoewel Plan-B volgens de criteria van Burgerlijst Antwerpen in zekere mate een burgerlijst is, ziet Degrieck zelf dat anders.

“Ja, we profileren ons als een kleuronafhankelijke partij. En nee, we hebben geen banden met nationale partijen. We proberen mensen wel te betrekken bij de politiek, maar we zijn geen voorstander van al te veel inspraak tijdens de legislatuur”, aldus Degrieck.

“De lijst is mijn persoonlijke initiatief. De gedachte was ‘zo wil ik het, wie doet er mee?’. Er zijn verkiezingen geweest, die strijd is hier zeer inhoudelijk gevoerd. Nu hebben de burgers hun oordeel geveld, en moeten wij ons programma uitvoeren.”

De VRT heeft meer aandacht gehad voor de pokémonlijst dan voor de burgerlijsten

Plan-B gaat wel zogenaamde ‘consultaties’ uitvoeren. “Daarbij brengen we de verwachtingen van de inwoners in kaart. Vervolgens proberen we de burgers te overtuigen van onze keuzes door hen in duidelijke taal te informeren over wat we doen en waarom we dat doen.”

Gent

Een meer radicale burgerlijst is die van DUW.GENT. Volgens de website een ‘politieke partij zonder ideologie of standpunten’. DUW.GENT probeerde een directe vorm van democratie in de gemeenteraad te krijgen; door middel van een app zouden alle Gentenaars over elk thema apart kunnen stemmen. Maar met 2% van de stemmen haalden ze te weinig stemmen voor een zetel.

Toch is lijsttrekker Ann Van Gysel niet ontevreden: “Dit is een heel nieuwe manier van stemmen, en Belgen stemmen nu eenmaal traditioneel. Ook zijn we erg laat begonnen met onze campagne, pas anderhalve maand van tevoren. En als je in 45 dagen meer dan 3.000 mensen enthousiast kan maken voor zo’n vernieuwend initiatief, noem ik dat geen slecht resultaat.”

Ook Van Gysel noemt uitblijvende interesse van de media als belemmerende factor. “De Vlaamse televisie en radio hebben geen tijd voor ons gehad, lokaal is er in De Gentenaar wel iets verschenen, maar verder dan dat ging het niet. Terwijl de traditionele partijen in alle debatten en analyses wel werden meegenomen.”

Toch geeft ook DUW.GENT de moed niet op. “De eerste stap is gezet, en nu zullen we het concept in onze vrije tijd verder ontwikkelen. Zo hopen we toch nog een kritische noot op het bestuur te kunnen brengen.”

Grobbendonk

Ook in Grobbendonk ontstond vorig jaar een radicaal-vernieuwende burgerbeweging. DeBurgers heeft geen partijprogramma, geen hiërarchie, en alle beslissingen worden in onderling overleg genomen. Ook zij haalden de gemeenteraad niet.

“We hebben 4,3%, wat komende van 0 met tegenwind en dwarsliggende particratie een fantastisch resultaat was”, laat initiatiefnemer Peter Vos weten.

 

Apache deed verslag van het allereerste burgercafé van DeBurgers in Grobbendonk. (Video (c) Stef Arends)

“Geen enkele zuivere burgerbeweging heeft de gemeenteraad gehaald”, denkt Vos. “De lijsten die nu succes hebben gehad werken toch nog vaak op de wat traditionelere manier. De meeste lijsten kunnen het niet laten om een partijprogramma te schrijven en vaak wordt de initiatiefnemer automatisch lijsttrekker.”

“De échte burgerbewegingen willen een systeemfout aankaarten, en dat vergt meer tijd”, zo gaat hij verder. “Alle bewegingen die tussen een traditionele partij en een zuivere burgerbeweging inzitten, tornen aan de democratische principes waar we voor staan. Al die idiote koppencampagnes van ‘stem op mij’, ‘stem op mij’ zeggen genoeg. We hebben kandidaten nodig die niet zichzelf, maar de mening van het volk vertegenwoordigen.”

Antwerpen

Zelfs Burgerlijst Antwerpen, een van de bekendste Vlaamse burgerbewegingen en al sinds 2016 actief, wist afgelopen zondag niet verkozen te raken. Ze haalden 0,5% van de stemmen. Thomas Goorden, een van de initiatiefnemers, kijkt met gemengde gevoelens terug: “Ik weet hoeveel inspanning we geleverd hebben, het is heel vervelend dat je dan nog een vrij klein effect ziet.”

“Aan de andere kant wisten we al vanaf begin september dat er iets niet klopte. We kregen opeens zeer weinig aandacht van media. Exact vanaf 1 september bleek het onmogelijk om iets in de krant of op tv te laten zien”, zo vertelt Goorden.

“Ik denk dat de VRT meer aandacht heeft gehad voor de pokémonlijst dan voor de burgerlijsten. Of neem nu BDW [satirisch alter ego van cabaretier Geert Buellens, red.], daar stond gewoon een VRT-cameraploeg bij de lijstvoorstelling.”

“Zelfs bij BDW stond er een cameraploeg bij de lijstvoorstelling”

“Dan begonnen in oktober de opiniepeilingen. Waarna vervolgens alle traditionele partijen overstapten op strategisch stemadvies. Het is dodelijk voor de democratie wanneer er niet meer inhoudelijk gestemd wordt, maar er alleen maar op basis van peilingen en onderbuikgevoel wordt gekozen.”

Goorden merkte zelfs dat de klassieke partijen actief lobbyden om de Burgerlijst buiten de verkiezingsdebatten te houden. “Bij één debat heb ik gehoord dat een partijvertegenwoordiger de organisatie aansprak op een manier van ‘wat doen zij hier?'”

“Wat we ook onderschat hebben is wat voor onwaarschijnlijke propagandamachine de partijen konden opzetten”, aldus Goorden. “Dat ging van reclamebudgetten op sociale media tot aan persoonlijk geadresseerde brieven.” Goorden schat dat de Burgerlijst in de hele Antwerpse campagne ongeveer 1.000 euro heeft uitgegeven.

Ook plaatst Goorden vraagtekens bij de manier waarop partijkopstukken hun lijsttrekkersrol combineren met hun andere politieke functies. “Onze lijsttrekker gaf aan dat we eigenlijk eerder hadden moeten bepalen wat de lijstvolgorde werd, omdat ze dan ‘een maand verlof’ had kunnen opnemen om campagne te voeren”, legt hij uit.

“Als je als lijsttrekker vrij moet nemen van je werk, wat betekent dat dan voor de ministers en staatssecretarissen die tegelijkertijd lokaal als lijsttrekker opkomen? Doen die dan gewoon een paar weken hun werk niet?”

“Als het lukt zeggen ze hun politieke job op, als het niet lukt hebben ze altijd nog een ministerspost om op terug te vallen”

“Op een cruciale klimaattop van de Europese Unie begin oktober in Luxemburg was geen één van de vier Belgische ministers van leefmilieu aanwezig. Drie van hen trokken een lijst voor de gemeenteraadsverkiezingen, alleen Joke Schauvliege niet, zij stond op nummer twee. Dat roept toch vragen op.”

Thomas Goorden denkt dat alles om BV’s draait: “Zet de sterkste figuren op de strategische plekken. Als het lukt zeggen ze hun politieke job op, als het niet lukt hebben ze altijd nog een ministerspost om op terug te vallen.”

Toch zit er voor de burgerlijsten ook een positieve kant aan de verkiezingen. Doordat iedereen campagne voert en zich zichtbaar maakt, wordt opeens duidelijk hoeveel burgerbewegingen er al zijn. “Plots is er een nationaal netwerk van burgerlijsten aan het ontstaan. Binnenkort komen we zelfs samen”, aldus Goorden.

“De energie is zeker niet gaan liggen. Ik denk niet dat we nog zes jaar gaan wachten om weer van ons te laten horen. Waarschijnlijk zal er volgend jaar een landelijke burgerlijst deelnemen aan de federale verkiezingen.”

Auteur: Stef Arends

Stef Arends volgde de bachelor Industrial Design aan de Technische Universiteit Eindhoven en de master Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit Leiden. Hij maakt verhalen met tekst en video, waarvan er een aantal te zien zijn op vimeo.com/stefarends.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books