Vlaamse oevers lekken lood uit metaalslakken van Umicore

 Leestijd: 6 minuten3

Umicore produceert jaarlijks zo’n 150.000 ton metaalslakken. Die bevatten zware metalen. Ze worden niet verwerkt als afval, maar dienen onder andere om onze dijken te versterken. Uit onderzoek blijkt dat de richtwaarden met een factor 19 worden overschreden. Voorlopig is het gebruik van de slakken geschorst door afvalstoffenmaatschappij OVAM. Umicore maakt zich echter sterk dat het binnenkort opnieuw een vergunning krijgt, al klinken milieu-instanties voorzichtiger.

Metaalslakken zijn goedkoop, zijn in duizenden tonnen beschikbaar, maar bevatten ook hoge concentraties toxisch lood. Het is een restproduct waar metaalverwerker Umicore vanaf moet. Waterwegbeheerder Waterwegen en Zeekanaal (W&Z) zet metaalslakken van Umicore al decennialang in voor verstevigingswerken aan Vlaamse waterlopen.

Umicore importeert vanuit de hele wereld grond- en afvalstoffen, zoals elektronisch afval of autokatalysatoren. Ze halen er de resterende metalen uit en houden een steenachtige brok over met nog een bepaalde hoeveelheid lood en andere metalen.

Jaarlijks produceert de metaalbewerker tussen de 150.000 en 200.000 ton aan metaalslakken. Een deel wordt ingezet voor dijkversteviging, een ander deel als vervangproduct van grind of zand in beton. Met merknamen als Umirock, Betogrind en Betozand zoekt Umicore voor deze metaalslakken een afzetmarkt.

Nieuw onderzoek wijst uit dat de slakken grote hoeveelheden zware metalen bevatten. Ook ‘lekt’ het lood jarenlang en stapelt het zich op in de omgeving.

Metaalslakken aan de Schelde (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Metaalslakken aan de Schelde (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Hoge concentraties lood

Europa verstrengde de normen voor gevaarlijke stoffen als lood in het oppervlaktewater. W&Z vroeg daarop aan de Universiteit Antwerpen om de milieu-impact van metaalslakken aan oevers te onderzoeken. Specifiek onderzochten de wetenschappers de ‘ecotoxicologische effecten’; in hoeverre de slakken giftige stoffen lekken.

De verzamelde stalen uit de Schelde bleken hoge concentraties lood en zink te bevatten. In vergelijking met natuurlijke breukstenen lagen de waarden gemiddeld 1.000 keer hoger.

Vlaamse richtwaarden voor lood en zink in grondstoffen voor de bouw worden ruimschoots overschreden.

Vlaamse richtwaarden voor lood en zink in grondstoffen voor de bouw worden ruimschoots overschreden. “Voor lood is deze richtlijn 1.250 microgram per gram, maar onze metingen gaan tot meer dan 24.000 microgram per gram”, vertelt Johnny Teuchies, postdoctoraal onderzoeker aan de UAntwerpen. Dat is ruim negentien keer de norm.

Om te weten hoeveel metaal in het water terechtkomt, worden zogeheten ‘uitloogproeven’ gedaan, tests voor de uitsijpeling in het water. Daaruit blijkt dat vooral in de eerste dagen heel wat lood en zink vrijkomt. Toch komt er na twee maanden nog steeds een zekere hoeveelheid vrij.

De Schelde zal door haar hoge debiet de loodconcentratie sterk verdunnen. Teuchies denkt echter dat het lood zich plaatselijk in sediment op de metaalslakken opstapelt.

Langetermijngevolgen

Het risico bestaat daardoor dat metalen in planten en dieren terechtkomen. Zo bleek alvast dat algen die groeien op twee jaar oude metaalslakken ook vandaag hogere concentraties lood kennen dan dezelfde soort algen op gewone breuksteen.

Aanvullende experimenten met pissebedden die tussen oude metaalslakken in de Schelde leven, bevestigen het lekken op lange termijn. “De pissebedden bevatten erg hoge concentraties lood. Hoger dan metingen bij pissebedden uit Vlaamse beken die gekend zijn voor hun metaalvervuiling”, vertelt Teuchies.

Teuchies: “Ook na tientallen jaren kunnen metalen uit die slakken komen en in de voedselketen terechtkomen.”

De wetenschapper wil zich niet uitspreken over het effect van deze concentraties op de pissebedden. Wel wijst het op een impact op lange termijn, iets wat volgens hem tot nu toe wordt onderschat. “Ook na tientallen jaren kunnen metalen uit die slakken komen en in de voedselketen terechtkomen.”

Brakwaterpissebed die tussen metaalslakken bevatten erg hoge concentraties lood. (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Brakwaterpissebedden die tussen metaalslakken leven, bevatten erg hoge concentraties lood (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Momenteel lopen er aan de universiteit nog andere proeven om de impact van de slakken op levende organismen te meten.

Dierenhol

De steentjes in dit dierenhol zijn magnetisch, wat erop wijst dat het om metaalslakken gaat. (Foto: Apache © Lisa Develtere)

De steentjes in dit dierenhol zijn magnetisch, wat erop wijst dat het om metaalslakken gaat (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Mogelijk is er nog een extra probleem. Teuchies gaf aan dat bij Fort Liefkenshoek op Linkeroever heel wat vergruisde metaalslakken liggen, terwijl huidige onderzoeken ervan uitgaan dat de stenen heel blijven. Elke breuk zorgt voor extra ‘blote steen’ en dus vermoedelijk nieuwe, extra afgifte van metalen. Geen enkel onderzoek, meent Teuchies, houdt hier al rekening mee.

Ook Apache kon ter plaatse vaststellen dat metaalslakken niet heel blijven. Zo vonden we meerdere exemplaren die doormidden waren gebroken. Bovendien was het niet moeilijk om van de slakken kleine stukken af te slaan. We troffen dergelijke kleine stukjes veelvuldig aan.

Op een pier vol met wat leek op kiezelvormige metaalslakken was een uitgegraven gat, vermoedelijk het hol van een dier. Wellicht worden dus niet enkel waterdieren aan metaalslakken blootgesteld.

Goedkoop en gemakkelijk

De metaalslak is populair. Van 2013 tot en met 2015 verkocht Umicore volgens OVAM 131.400 ton Umirock, slakken groter dan 80 mm. De kostprijs verklaart wellicht grotendeels de populariteit. Volgens W&Z kosten metaalslakken praktisch niets, het gaat tenslotte om een restproduct. Ook moeten ze maar worden aangevoerd vanop de site in Hoboken.

Het alternatief, breuksteen, moet worden gewonnen in steengroeven in bijvoorbeeld de Ardennen, en moet dan naar de andere kant van het land worden vervoerd. W&Z had niet meteen zicht op de exacte meerkost van breuksteen, maar spreekt van een ‘aanzienlijk verschil’.

Metaalslakken worden ingezet als oeverversteviging. (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Metaalslakken worden ingezet als oeverversteviging (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Maar opvallend, in 2016 viel het aantal slakken terug tot het relatief kleine aantal van 4.800 ton. De oorzaak? OVAM schorste de ‘grondstofverklaring’ voor Umirock. Zo’n verklaring is een vergunning om afval opnieuw te mogen inzetten als grondstof. De afvalstoffenmaatschappij zet in het kader van de ‘circulaire economie’ sterk op dergelijke valorisatie in. Voor de metaalslakken betekent de schorsing alvast dat ze voorlopig niet meer mogen worden gebruikt.

“Eind 2015 zijn de richtlijnen voor het oppervlaktewater aangepast”, duidt OVAM-woordvoerder Jan Verheyen de beslissing. “De grondstofverklaring voor Umirock is opgeschort voor een herberekening van de normen.”

OVAM: “We bekijken of het loos alarm is of dat de grondstoffenverklaring herbekeken moet worden.”

Ondertussen blijft de schorsing duren. “Wij zijn in afwachting van de verdere onderzoeksresultaten. We bekijken of het loos alarm is of dat de grondstoffenverklaring herbekeken moet worden. Een herziening is mogelijk als onderzoeksresultaten achterhaald of niet correct blijken te zijn ”, aldus Verheyen.

Saneren

De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) werd naar eigen zeggen in november op de hoogte gebracht van het onderzoek, maar zegt voorlopig niet aan zet te zijn. “Het is goed dat er onderzoek gebeurd is en alle informatie wordt samengelegd. Experts kunnen aangeven wat er nu moet gebeuren”, stelt woordvoerder Katrien Smet.

Wel is hun mening duidelijk: “Vanuit het voorzorgsprincipe (voorzichtig bestuurlijk handelen bij twijfel, nvdr.) kan je het best op zoveel mogelijk plaatsen saneren, indien uit die studie blijkt dat er een probleem is met de uitloging van lood. Want lood is een prioritaire stof. Elke druppel lood in het water is een druppel te veel.”

Daarbij verwijst Smet naar de Europese kaderrichtlijn Water, waar een lijst uit voortkwam met stoffen die een groot risico vormen voor het watermilieu. Lood is een van deze prioritaire stoffen. Lidstaten moeten het vrijkomen ervan verminderen. Het zou alleszins al een hele klus worden om te traceren waar de slakken de laatste decennia overal werden gebruikt. Er bestaat vandaag geen inventaris.

VMM: “Wij hechten veel belang aan ecologische principes en vanuit een voorzorgsprincipe gebruiken we geen metaalslakken.”

VMM voert soms ook oeververstevingen uit, maar gebruikt daar breukstenen voor. “Wij hechten als leefmilieu-instelling veel belang aan ecologische principes en vanuit een voorzorgsprincipe gebruiken we geen metaalslakken”, motiveert Smet die keuze.

Apache kon vaststellen dat metaalslakken hun oorspronkelijke vorm niet behouden. (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Apache kon vaststellen dat metaalslakken hun oorspronkelijke vorm niet behouden (Foto: Apache © Lisa Develtere)

Aanvaardbaar

Umicore: “Het gaat om een klein beetje lood dat uitloogt vanuit het buitenste velletje van de slak.”

De mate waarin slakken lekken, vindt Umicore alvast geen probleem. “Het gaat om een klein beetje lood dat uitloogt vanuit het buitenste velletje van de slak”, zegt Jan Kegels, milieucoördinator van Umicore. “Er zijn in het verleden al verschillende studies geweest die motiveren dat dat aanvaardbaar is.”

“We hebben altijd grondstofverklaringen gekregen van OVAM om de metaalslakken toe te passen. Die waren gebaseerd op studies.”

Naar aanleiding van de resultaten van de universitaire studie liet Umicore zelf ook een onderzoek uitvoeren. “Wij zien geen impact op de organismen in het water, noch op de organismen in het sediment”, aldus Kegels. “OVAM gaat met ons akkoord dat dat voldoende garanties biedt om een nieuwe grondstofverklaring uit te schrijven.”

In de komende weken zal Umicore een aanvraag voor een nieuwe grondstofverklaring indienen.

Geen toegang

Onderzoeker Johnny Teuchies heeft Apache duidelijk kunnen vertellen wat de resultaten van de studie waren. Hij beschouwt de studie zelf als nagenoeg af. Wanneer we de opdrachtgever – Waterwegen en Zeekanaal – via openbaarheid van bestuur officieel om een kopie vragen, klinkt het evenwel dat de studie niet af is en daardoor niet wordt vrijgegeven, ook niet in de voorlopige vorm. Gevraagd naar wat zij er totnogtoe in lezen, zegt W&Z dat het “voorlopig niet mogelijk is om een duidelijke conclusie uit het ontwerp van rapport naar voor te brengen”.

Ernstige vervuiling

Voor Umicore is het niet de eerste keer dat het bedrijf geconfronteerd wordt met het vervuilend effect van zijn activiteiten op het leefmilieu. Umicore Hoboken werd in 1887 opgestart door het Duitse Degussa en vervaardigde looderts en zinkwit.

De activiteiten zorgden voor ernstige vervuiling van de omgeving met zware metalen. In 1973 stierven in de buurt van wat toen de ‘Metallurgie Hoboken’ heette acht koeien en twee paarden. Ze hadden gras en hooi vol lood gegeten. 26 kinderen uit de buurt werden daarop na een screening gehospitaliseerd. Ze vertoonden hoge loodwaarden en hadden afwijkingen aan het zenuwstelsel. Het bedrijf moest daarop huizen in de buurt saneren.

Net vandaag kwam aan het licht dat ook recent kinderen uit de buurt van de voormalige ‘Union Minière’ hoge loodwaarden in het bloed hadden. Er was een onopgemerkte uitstoot na dakwerken in de loodraffinaderij. Umicore erkent de hogere uitstoot, maar zegt dat het moeilijk is een oorzakelijk verband te leggen met de hoge loodwaarden bij die kinderen.

Auteur: Lisa Develtere

Lisa Develtere volgde na haar master Internationale Betrekkingen aan de KULeuven een opleiding fotografie. Ze is sinds 2011 aan de slag als freelance journalist en fotograaf en schrijft vooral over sociale en milieu-thema’s.

Auteur: Christoph Meeussen

Christoph Meeussen (32) studeerde Taal- en Letterkunde en stapte via het Leuvense studentenblad Veto in de journalistiek. Hij werkte een tijdlang voor VRT. Momenteel verslaat hij al meer dan vier jaar de Antwerpse economie, voornamelijk voor persagentschap Belga. Daarnaast bijt hij zich graag vast in dossiers zoals mobiliteit, energie en de gezondheidszorg, en maakt hij graag gebruik van openbaarheidswetten om aan informatie te raken.

Word lid

Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu nog aan 6,66 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books