Brood op afbetaling: collectieve schuldenregeling in België

 Leestijd: 8 minuten3

Eind december publiceerde de Nationale Bank van België een rapport waaruit blijkt dat in 2016 ruim 15.000 mensen een collectieve schuldenregeling opstartten. Apache zoekt uit hoe dat in de praktijk werkt. Wat doet een schuldbemiddelaar, wie raakt in financiële moeilijkheden en wat gebeurt er met kwijtgescholden schulden?

Op het advocatenkantoor van Els Verté in Gentbrugge is maandagochtend geen rustig moment. Dan rinkelt de telefoon non-stop en vragen mensen extra leefgeld voor hun telefoonkosten, hun budgetmeter of omdat de kinderen nieuwe winterschoenen nodig hebben. Vaak stuiten ze op een ‘njet’. De centen zijn nu eenmaal nodig om hun schulden af te betalen.

Ilse zit in de wachtkamer. De 40-jarige vrouw met een schuldenlast van minimum 10.766 euro is net toegelaten door de rechtbank om een collectieve schuldenregeling te starten. Een veilig dak boven haar hoofd heeft de vrouw maar zelden gekend. Negen maanden lang dwaalde Ilse rond op straat. Ze verbleef ook een tijdje in een vluchthuis in Roeselare, maar binnenkort krijgt ze een sociale woning toegewezen. Haar twee kinderen zijn intussen geplaatst.

“Twee jaar geleden kreeg ik een zware psychose, waardoor ik nu leef van een invaliditeitsuitkering. Om de verveling tegen te gaan, doe ik momenteel vrijwilligerswerk en ik zou ook graag een opleiding van de VDAB volgen,” zegt Ilse. Nochtans zag het er vroeger veelbelovend uit voor haar. Met haar ASO-diploma op zak trok ze naar de universiteit om wijsbegeerte te studeren. Omdat haar studiebeurs thuis voor andere kosten werd gebruikt, moest ze aan het werk.

Medewerkster Hilde Parisis van advocatenkantoor Els Verté (Foto: Apache © Kaja Verbeke, 2017)

Een minnelijke aanzuivering

Ilse moet vanaf nu haar inkomsten afstaan aan haar schuldbemiddelaar. In ruil beschermt de rechtbank haar tegen deurwaarders en incassobureaus, en bevriezen ze de intresten op haar schulden. Als alles goed gaat, ligt er binnen een jaar een minnelijke aanzuiveringsregeling klaar en doet haar schuldbemiddelaar een jaar nadien de eerste afbetaling. Elk jaar kan ze in een verslag volgen hoeveel schuld er nog openstaat. Na zeven jaar scheldt de arbeidsrechter haar resterende schuld kwijt in een eindbeschikking, en kan ze met een schone lei beginnen.

Bij een kwijtschelding wordt het resterende bedrag niet vergoed aan de schuldeisers, ook niet door de staat of een fonds. Voor de start van de minnelijke aanzuiveringsregeling moeten alle schuldeisers akkoord gaan met het afbetalingsplan dat de schuldbemiddelaar voorstelt. Meestal gaan de schuldeisers akkoord in de hoop op zijn minst nog een deel van de schuld te kunnen recupereren.

“Sommige schuldenaars willen hun schulden volledig afbetalen om iedereen terug recht in de ogen te kunnen kijken, maar dat kan niet.”

Niet altijd een goed compromis, vindt de advocate: “Er zit geen flexibiliteit op de wet. Sommige schuldenaars willen hun schulden volledig afbetalen om iedereen terug recht in de ogen te kunnen kijken, maar dat kan niet. Enkel in heel specifieke gevallen.”

Op eigen verzoek

Els Verté behandelt momenteel ongeveer tweehonderd collectieve schuldenregelingen. Verté ging meteen aan de slag als schuldbemiddelaar toen de wet in 1999 in voege ging. Wie bij haar komt aankloppen, heeft vaak al tal van andere oplossingen zoals loonbeslag of budgetbeheer geprobeerd, en niet zelden haalde een deurwaarder de inboedel op. In een collectieve schuldenregeling stappen is dan vaak de laatste kans.

Els Verté, steevast met een trolley vol dossiers, in de Arbeidsrechtbank van Dendermonde (Foto: Apache © Kaja Verbeke, 2017)

Toch is het belangrijk dat een cliënt de collectieve schuldenregeling zélf wil. “Je kan iemand dat niet opleggen, ook niet vanuit de rechtbank, omdat het zo’n streng regime is waar die persoon instapt. Ze moeten de controle over hun inkomen volledig uit handen geven en met heel weinig rondkomen,” aldus Verté. Voor de rest zijn er weinig voorwaarden aan verbonden. De persoon moet in een vicieuze cirkel zitten en hij/zij mag dat niet zelf veroorzaakt hebben. Het aantal schuldeisers, de grootte en de oorzaak van de schuldenlast hebben geen invloed.

Volgens Verté mag de rechtbank wat strenger zijn bij de toelating tot de collectieve schuldenregeling. “In 99% van de gevallen staat de arbeidsrechter een verzoek toe. Sommigen gaan enkel in collectieve schuldenregeling om van deurwaarders af te geraken. Dan betalen ze jaar na jaar niets af en verwachten ze na zeven jaar verschoond te worden verklaard.”

Wanneer de stoppen doorslaan

Het zal niet verbazen dat de bedienden op het advocatenkantoor regelmatig huilende of kwade cliënten aan de lijn hebben omdat ze niet kunnen rondkomen. Extra’s vragen kan, maar die staat de schuldbemiddelaar enkel toe voor noodzakelijke aankopen. Op medische kosten wordt niet bespaard. Als schuldbemiddelaar heeft Verté de taak om zowel de belangen van de schuldenaar als die van de schuldeiser(s) te verdedigen. Ze moet zo veel mogelijk afbetalen op voorwaarde dat de schuldenaar een degelijk leven kan leiden.

Maar soms slaan de stoppen door. Op vier maanden tijd moesten we twee keer de politie bellen,” aldus Verté. “Dan willen mensen niet weg uit de wachtkamer of bedreigen ze mijn medewerkers. Een cliënt stond zo hard op de deur te stampen omdat hij geld wou voor een busabonnement, dat we vreesden dat de deur het ging begeven.” Veel schuldbemiddelaars frustreren zich over het weinige respect dat ze krijgen van een aantal schuldenaars. Velen worden zelfs geconfronteerd met agressie of fysiek geweld. Ook een bediende van Els Verté werd ooit tegen de muur geduwd door een misnoegd iemand.

Op slippers naar de zitting

Een schuldbemiddelaar kan in geval van agressie de collectieve schuldenregeling laten herroepen, waardoor de schuldenaar niet meer kan genieten van gerechtelijke bescherming. Ook Guido Meysman, de voorzitter van de Arbeidsrechtbank in Dendermonde, wordt weleens geconfronteerd met agressie in de zittingszaal. “Ik zie hier heel wat passeren. Sommigen komen dronken naar de zitting, of op slippers. Van de twintig zaken op een dag zijn er steevast vijftien die over een herroeping gaan.”

Guido Meysman (Foto: Apache © Kaja Verbeke, 2017)

Ook schulden maken tijdens de collectieve schuldenregeling kan leiden tot een herroeping. “In een twintigtal dossiers kan ik geen betalingen doen en stapelen nieuwe schulden zich op,” zegt Hilde Parisis, bediende bij het advocatenkantoor. “Vaak gaat het over boetes van De Lijn of de NMBS, elektriciteitsafrekeningen of schuldenaars die in de zomer geen centen sparen om zich in de winter extra te kunnen verwarmen. Boedelschulden hebben nochtans voorrang op oude schulden, omdat deurwaarders daarvoor wel kunnen langskomen.”

Wie op zwart zaad zit, is vaak inventief. Zwartwerk of zelf inkomsten ontvangen kan verleidelijk zijn, zo ook voor de 33-jarige Hakim. Hij ontving zelf een deel van zijn inkomen en mag het komen uitleggen op het advocatenkantoor. De 2.000 euro die hij zelf heeft geïnd, recupereert de advocate door een jaar lang 200 euro minder leefgeld over te maken. “Ik kon ook al drie jaar niets afbetalen aan de schuldeisers,” zegt Verté tegen de man. “Vergeet niet dat ook zij een herroeping kunnen aanvragen.” Hakim vertrouwt erop dat het in orde komt als hij eenmaal een job vindt die te combineren is met de zorg voor zijn drie kinderen.

Positieve databank

Velen maken uiteindelijk een put om een andere te delven aan de hand van kredieten. De intresten zijn torenhoog, de incassobureaus genadeloos.

In tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, vragen niet enkel laaggeschoolden of mensen van andere origine een collectieve schuldenregeling aan. “Mijn eerste zaak als schuldbemiddelaar ging over een IT’er die 4.000 euro per maand verdiende maar door slechte beslissingen in de problemen kwam,” zegt Verté. Een andere schuldenaar is ingenieur, maar kwam na het overlijden van zijn gezin in een neerwaartse spiraal terecht. Anderen worden slecht geadviseerd en gaan grote leningen aan die ze uiteindelijk niet kunnen terugbetalen. Velen maken uiteindelijk een nieuwe put om een andere te delven aan de hand van kredieten. De intresten zijn torenhoog, de incassobureaus genadeloos.

De invoering van de positieve databank van kredieten biedt daarvoor een oplossing. Sinds 2002 weten banken bij een kredietaanvraag niet alleen of de verzoeker een wanbetaler is, maar kunnen ze ook de leningen die vlot verlopen opvragen. Zo kunnen banken beter inschatten of de verzoeker een tweede of derde lening aankan, wat meteen ook de aansprakelijkheid van banken verhoogt.

Momenteel behandelt advocatenkantoor Verté zo’n 200 collectieve schuldenregelingen (Foto: Apache © Kaja Verbeke, 2017)

Een dubbelleven

Ook Sophie zou je er niet meteen uitpikken als schuldenaar. Ze ging altijd werken, eerst in de politiek en nadien op een rechtbank. Ze kon haar zware drugsverslaving jarenlang verborgen houden. Toen haar rekeningen uiteindelijk bleven liggen, was haar schuldenlast opgestapeld tot 21.000 euro.

Er zijn veel schuldenaars met een drugs- of alcoholverslaving,” zegt Verté. “Vaak zijn het alleenstaande mannen die in de problemen komen omdat ze een ongeval veroorzaken, hun huwelijk kapot zien gaan of geen werk vinden. Het zijn vaak schrijnende situaties. Een jongeman was een tijdje goed bezig, maar toen zijn eerste kind geboren werd met hartproblemen en hij de waarborg van het medische toestel cash terugkreeg, ging hij er meteen drugs mee kopen.”

Brood en eieren op afbetaling

Anderen kunnen niet om met de consumptiemaatschappij. Een auto, televisie, een koelkast… Alles kan je vandaag kopen op afbetaling. Zelfs melk en eieren. Onlangs vroeg een cliënt een nieuwe auto omdat de teller van zijn huidige auto op 150.000 kilometer stond. Bleek dat zijn moeder reeds een nieuwe auto van 15.000 euro had gekocht, en nu verwachtte dat Verté die zou terugbetalen. De vrouw verkocht ook al haar appartement, zodat haar zoon een deel van zijn schulden zou kunnen aflossen.

“Dat soort mensen zie ik intussen al voor een tweede of derde keer terug,” zegt voorzitter Meysman. “De Arbeidsrechtbank is intussen tien jaar bevoegd voor de collectieve schuldenregelingen. Sommigen raken er nooit helemaal van los.” Opvallend is dat vaak ook de ouders, broers of zussen en partners in collectieve schuldenregeling zitten. Wie nooit de waarde van geld aangeleerd kreeg, heeft veel kans om zelf in de problemen te komen en die door te geven aan zijn eigen kinderen. Het onderwijs kan daartoe een oplossing bieden.

De vicieuze armoedecirkel doorbreken kan zeker met behulp van een collectieve schuldenregeling, maar soms maakt de staat het de schuldenaars wel extra lastig.

De vicieuze armoedecirkel doorbreken kan zeker met behulp van een collectieve schuldenregeling, maar soms maakt de staat het de schuldenaars wel extra lastig. Schulden aan de staat, van verkeersboetes tot penale boetes voor doodslag, kunnen niet kwijtgescholden worden. Bovendien kan de staat belastingteruggaves inhouden en zo voorrang nemen op de andere schuldeisers. Momenteel lopen er procedures om die macht in te perken.

Een schone lei

Wanneer Sophie verneemt dat Verté de laatste afbetaling deed in december, en ze dus binnenkort voor het eerst haar eigen loon weer zal ontvangen, valt er zichtbaar een last van haar schouders. Met 100 euro per week moest ze gedurende zes jaar al haar persoonlijke uitgaven zoals eten, kleding, telefoonkosten, sigaretten en de kapper betalen. Haar zoontjes begrepen niet waarom ze hen in de zomer geen ijsje kon kopen, terwijl zij collega’s wel eens hoorde zeggen dat iets “maar 40 euro kost”.

Sophie (Foto: Apache © Kaja Verbeke, 2017)

“Als ik extra geld wilde, moest ik daar vaak voor smeken. Ik moest ook altijd bewijzen van aankoop voorleggen, zodat mijn schuldbemiddelaar kon zien of ik wel gekocht had waarvoor het geld bedoeld was. Het was ook schrikken dat mijn schuldbemiddelaar ereloon afhield van de rubriekrekening. Ik dacht dat zij dat pro deo deed.”

Sophie heeft zich jarenlang minderwaardig gevoeld. Enkel haar man, enkele vrienden en haar ouders weten af van de schuldbemiddeling. Omdat ze zich schaamt en anders haar vroegere drugsverslaving moet toegeven. “Zeker mijn zoontjes mogen het niet weten. Ik wil het beeld van hun mama niet verpesten.”

“Zeker mijn zoontjes mogen het niet weten. Ik wil het beeld van hun mama niet verpesten.”

Een schuldbemiddeling aanvragen is vaak een drempel. Ook bij Sophie. “Ik moest toegeven dat ik een probleem had, dat ik fouten had gemaakt. Maar ik ben blij dat ik de kans gekregen heb, ik kan met een schone lei verder. Met mijn eerste vakantiegeld ga ik genieten van een welverdiend verlof en voor de rest ga ik grotendeels leven zoals nu. Ik heb mijn lesje wel geleerd.”

(Een aantal namen werden aangepast ter bescherming van de betrokken personen.)

De collectieve schuldenregeling in cijfers

Momenteel zijn er in België 95.569 collectieve schuldenregelingen lopende. In 2016 kwamen er 15.355 bij. Dat cijfer bevestigt de neerwaartse trend sinds 2014. In 2013 steeg het aantal mensen dat een schuldenregeling aanvroeg wel nog, wat kan verklaard worden door de nieuwe wet met maximumtermijn van 7 jaar.

Vooral de steden Luik (9.768), Antwerpen (7.239), Brussel (5.887) en Gent (5.254) scoren hoog. Het merendeel van de schuldenaars die kiezen voor een collectieve schuldenregeling zijn tussen de 25 en 45 jaar. Vanaf 18 jaar stijgt het aantal schuldenaars sterk, na 45 jaar daalt het aantal.

De meeste collectieve schuldenregelingen lopen gedurende 6 tot 9 jaar. Dat is langer dan de vastgelegde termijn van 7 jaar. Die wetswijziging is pas doorgevoerd in 2012. De dossiers die toen liepen, werden niet omgeschakeld naar het nieuwe systeem en lopen dus vaak nog steeds.

In 2016 liepen 152.922 mensen een betalingsachterstand op voor een nieuwe kredietvorm (hypothecair, lening op afbetaling, verkoop op afbetaling of kredietopening), wat een lichte afname is in vergelijking met 2015, maar een voortzetting van de trend die in stijgende lijn gaat. Het merendeel van de mensen die in collectieve schuldenregeling zitten, hebben maximum twee achterstallige contracten.

Bij consumentenkredieten hebben vooral mensen tussen de 25 en 44 jaar betalingsachterstand voor een krediet dat ze in 2016 afsloten, met aanvulling van 45- tot 54-jarigen. In 2016 werden 1.159.007 nieuwe consumentenkredieten afgesloten. 136.834 mensen hebben een betalingsachterstand. Bij hypothecaire kredieten hebben vooral 35- tot 54-jarigen het moeilijk om hun krediet op tijd af te betalen. Er werden vorig jaar 570.944 nieuwe hypothecaire kredieten afgesloten. 21.715 mensen hebben een betalingsachterstand.

Deze cijfers en visuals komen uit het rapport van 31/12/16 van de Nationale Bank van België.

Auteur: Kaja Verbeke

Kaja Verbeke volgde na haar Master Journalistiek aan de UGent de postgraduaat Internationale Researchjournalistiek van het Fonds Pascal Decroos. In 2015 werd haar reportage over de Mapuche-indianen uitgezonden in het programma Vranckx (Canvas), en trok ze langs verschillende steden met een bijhorende foto-expositie.

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books