Ze schijnt toch voor iedereen: een andere kijk op zonne-energie

 Leestijd: 5 minuten3

De afschaffing van de terugdraaiende teller kan op veel kritiek rekenen. Particulieren met zonnepanelen zullen minder financieel voordeel hebben dan voorheen. Coördinator van denktank Oikos Dirk Holemans en voorzitter van REScoop.EU Dirk Vansintjan willen afstappen van de individualistische benadering. Zijn energiecoöperaties het model van de toekomst?

Heel wat burgers zijn misnoegd over de beslissing van het Grondwettelijk Hof om de terugdraaiende teller af te schaffen. Tot 31 december vorig jaar had iedereen met zonnepanelen recht op een terugdraaiende teller gedurende vijftien jaar. Die zal nu vervangen worden door een minder voordelige digitale teller.

Iemand die zonnepanelen installeert, blijft daar wel financieel voordeel uithalen. De nieuwe regeling zorgt ervoor dat het langer duurt voor je je investering terugwint. “Met de digitale meter zal je minder winst uit zonnepanelen kunnen halen, maar het brengt nog altijd meer op dan een spaarrekening”, zegt Erwin Cornelis van Bond Beter Leefmilieu. Cornelis benadrukt dat het dus een interessante investering blijft. De zonnepanelen worden ook steeds goedkoper en halen een hoger vermogen dan vroeger.

Dirk Holemans (Oikos): ‘De zon is een neoliberaal beleggingsproduct geworden. We moeten een volledige sociale omslag maken in het klimaatbeleid’

De problematiek opent opnieuw het debat rond klimaatbeleid. Volgens Dirk Holemans, coördinator van denktank Oikos, moeten we naar een nieuw model. “Het huidige beleid in Vlaanderen heeft te weinig visie. Het is een neoliberaal model waarbij we burgers voornamelijk bekijken als consument.” Zo is de voornaamste reden om zonnepanelen te plaatsen financieel gewin en niet klimaatbezorgdheid. “De zon is zo een neoliberaal beleggingsproduct geworden. We moeten een volledige sociale omslag maken in het klimaatbeleid, wat samenhangt met een andere manier van denken.”

Energiecoöperaties

Holemans haalt de werking van energiecoöperaties aan. Zo’n coöperatie is, in tegenstelling tot privébedrijven, in handen van burgers. Om lid te worden, moet je een aandeel kopen. Al meer dan 75.000 Vlamingen kochten een aandeel in een energiecoöperatie, met prijzen die variëren tussen 100 en 250 euro. Met het geld kan de coöperatie investeren in duurzame energieprojecten zoals windturbines en zonnepanelen. Als coöperant heb je niet alleen inspraak, maar krijg je ook een deel van de winst.

Momenteel gaat de winst van duurzame energie vaak naar buitenlandse investeerders. “Gemiddeld brengt een windmolen per jaar 250.000 euro op”, zegt Holemans. “De meeste windmolens in ons land zijn eigendom van privébedrijven. De winst vloeit grotendeels weg naar buitenlandse aandeelhouders. Mocht je die windmolens in handen houden van de wijkbewoners, kan de winst herinvesteerd worden in het verduurzamen van de buurt.” Bij een energiecoöperatie blijft de meerwaarde dus in de wijk of gemeente.

Ecopower was in 1991 de pionier in België als energiecoöperatie. Ondertussen zijn ze in Vlaanderen met achttien. Dirk Vansintjan is mede-initiatiefnemer van Ecopower en voorzitter van REScoop.EU, de Europese federatie van burgerenergiecoöperaties. REScoop wil de oprichting van energiecoöperaties ondersteunen.

“We willen burgers de kans geven om actief te participeren in de energiemarkt. Tot nu toe worden burgers altijd behandeld als consumenten. Een mens is meer dan een consument. Voor ons is de energietransitie een kans voor een andere economie waar een beter evenwicht is tussen lokaal en globaal, de burger en de belegger. We streven naar een coöperatieve economie.”

Mattheuseffect

De burgers die getroffen zijn door de afschaffing van de terugdraaiende teller zullen een eenmalige compensatie krijgen. De totale kost van alle compensaties wordt geraamd op 500 miljoen euro. “Natuurlijk voelen de mensen zich bedrogen”, zegt Vansintjan. “Dat is begrijpelijk, maar de digitale meter maakt het eerlijker voor mensen die geen zonnepanelen kunnen of mogen plaatsen.” Met energiecoöperaties wil hij de energietransitie collectief aanpakken en ervoor zorgen dat niemand achterblijft.

Dirk Vansintjan (REScoop.EU): ‘Zonnepanelen worden verkeerdelijk gezien als een investering die moet opbrengen. Als burgers hun keuken willen renoveren of een nieuwe auto kopen, wordt die overweging niet gemaakt’

Vansintjan betreurt de huidige individuele benadering. De regering wou de burger via premies overtuigen om zonnepanelen te installeren. Het zit daarom bij de burger ingebakken dat je bij de installatie van zonnepanelen een return on investment krijgt. “Zonnepanelen worden niet als iets noodzakelijk gezien, maar als een investering die moet opbrengen. Als burgers hun keuken willen renoveren of een nieuwe auto kopen, dan wordt die overweging van return on investment niet gemaakt.”

Volgens Holemans moet de regering afstappen van de neoliberale aanpak van subsidies en premies. “Zo krijg je een mattheuseffect. Degene die meer hebben, zullen meer krijgen. De middenklasse heeft de middelen om zonnepanelen te kopen. Veel gezinnen hebben dat spaargeld niet. Nu kan je bijna een tekening maken van het inkomen van mensen op basis van het aantal zonnepanelen dat ze op hun dak hebben gelegd.”

Holemans vindt dat de focus op wijkbenadering moet liggen, waarbij een hele wijk in een keer gemobiliseerd wordt om samen een energieverhaal te schrijven. “Zo kan je ook aandacht besteden aan mensen die geen spaarcenten hebben om in zonnepanelen te investeren.”

Kapers op de kust

Ook commerciële bedrijven willen oplossingen bieden voor burgers met zonnepanelen. Wie zonnepanelen heeft, kan bijvoorbeeld vanaf 1 juli zonnestroom doorverkopen aan Decathlon. Het idee komt van Zero Emission Solutions. Het bedrijf ontwikkelt een platform waarop bedrijven groene stroom bij particulieren kunnen kopen. Dat zou de burger met een gemiddelde PV-installatie zo’n 90 euro per jaar opbrengen.

Er bestaan nog gelijkaardige initiatieven. Via Bolt kunnen particulieren met zonnepanelen sinds begin dit jaar energie verkopen aan gezinnen in de buurt.

Dergelijke initiatieven vormen volgens Vansintjan geen oplossing. “Het idee van energiecoöperaties is bedreigend voor die grote bedrijven. Die houden dan een soort kopie voor van wat wij doen. Electrabel heeft een coöperatie opgericht bijvoorbeeld, maar dat is eigenlijk maar een beleggingsproduct. Ze doen niets anders dan geld innen en verdelen over coöperanten. Ze werken niet aan een andere economie waar de burger centraal staat.”

Europa

Energiecoöperaties lijken belangrijk te zullen worden in de toekomst. Ook de Europese Unie stuurt daarop aan. Twee Europese richtlijnen zetten in op de concepten van energiegemeenschappen: de Vierde Elektriciteitsrichtlijn en de herschikte Richtlijn Hernieuwbare Energiebronnen. De Vlaamse regering moet die richtlijnen omzetten in Vlaamse regelgeving. De Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt (VREG) deed daar al een aanbeveling toe.

Vlaanderen zal in de toekomst dus sowieso meer moeten inzetten om energiegemeenschappen. Dat is volgens Vansintjan een betere aanpak. “De toestand waar wij voor staan is zo ernstig dat we dat niet kunnen overlaten aan de vrije markt. Dat is een illusie. We moeten dat plannen.”

Europa kan op het vlak van energietransitie veel betekenen. In het kader van de Green Deal gaat Europa bijvoorbeeld fondsen ter beschikking stellen om te investeren in het renoveren van huizen. Die fondsen zou Vlaanderen volgens Holemans kunnen gebruiken om in te zetten op de isolatie van woningen. “Vlaanderen heeft een van de slechtst geïsoleerde woningbestanden van Europa.” Het zou vooral voordelig zijn om mensen met een laag inkomen te ondersteunen. Dat zou niet enkel een ecologische vooruitgang brengen, kwetsbare gezinnen zouden zo ook hun energiefactuur zien dalen. “Men moet echt stoppen met enkel te focussen op die middenklassen en subsidies, en een breed maatschappelijk verhaal schrijven voor de energietransitie.”

Overheidssteun

De overheid heeft dus een belangrijke rol te spelen in de energietransitie. Om het idee van energiecoöperaties breed in te zetten, is de steun van de overheid nodig. “Geld is niet zozeer een probleem, maar de overheid moet het ons mogelijk maken”, zegt Vansintjan. “Alle geschikte plaatsen voor windturbines staan onder contract van grote spelers. Wij vinden dat de wind die boven een stuk grond waait, niet van degene is die de grond bezit. De overheid moet bepalen hoe die natuurlijke rijkdom geëxploiteerd wordt.”

Dirk Vansintjan; ‘Momenteel moet 4% van de hernieuwbare energie gemeenschapsenergie zijn. Dat zou verhoogd moeten worden naar 25%’

Vansintjan wil dat er een decreet komt dat bepaalt dat er naast een omgevingsvergunning ook een exploitatievergunning komt. De overheid kan dan de toestemming geven om windturbines te bouwen op voorwaarde dat de Belgische burger daar voor een deel in kan participeren. Op die manier blijft een deel van de winst lokaal, wat kan ingezet worden om de wijk verder te verduurzamen.

“De regering moet een ondersteunend kader bieden”, zegt Vansintjan. “Vlaanderen heeft doelstellingen over hoeveel van de geproduceerde energie hernieuwbaar moet zijn. Ze zouden daarnaast moeten vooropstellen dat 25% daarvan gemeenschapsenergie is. Nu is dat slechts 4%.”

Holemans sluit zich daarbij aan. “Na het zoveelste debacle rond de manier waarop men mensen probeert te motiveren om mee te doen met de energietransitie, zou men veel beter de burgercoöperaties ondersteunen. Ze zijn overal goed ingebed in steden en gemeenten en bieden een groter draagvlak dan de individuele burger.”


Uitgelichte afbeelding: Pexels

Auteur: Charlotte Deprez

Charlotte is freelance journalist. Ze volgde de bachelor print- en onlinejournalistiek aan Howest en de master radio- en televisiejournalistiek aan de VUB.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books