Minister Verlinden wil dat politie meer grip krijgt op nieuwe protestbewegingen

 Leestijd: 6 minuten5

De federale politie zal acties van nieuwe protestbewegingen gestructureerd in kaart brengen. De bewegingen én individuen erachter zullen ook onder de loep genomen worden. Dat voornemen staat in de beleidsnota van minister van Binnenlandse Zaken Annelies Verlinden (CD&V). Specialisten vrezen een verdere uitholling van de vrijheid van vereniging en het recht op protest.

De laatste jaren maken losse, vaak decentraal georganiseerde bewegingen een opmars. Groepen als Extinction Rebellion, de Gele Hesjes of de Black Lives Matter-beweging houden er behalve een andere organisatiestructuur, zonder duidelijke leider of aanspreekpunt, ook andere actievormen op na in vergelijking met andere, meer traditionele middenveldorganisaties. Hetzelfde geldt trouwens voor nieuwe identitaire bewegingen, waar sprake is van een crossover met bestaande organisaties binnen extreemrechts.

Net omdat die ‘nieuwe’ bewegingen verschillen met het ‘klassieke’ middenveld, wil de politie de groeperingen en de mensen erachter nauwer in het oog houden. Dat voornemen staat in de algemene beleidsnota van minister van Binnenlandse Zaken Annelies Verlinden (CD&V).

Het zal enkele jaren duren vooraleer het nieuwe ‘beheer’ van de new way of protesting volledig rond is en het is ook nog niet duidelijk hoe ver de federale politie precies wil/kan gaan. De drie concrete actiepunten die voor 2021 opgelijst staan, geven wel een duidelijke richting aan.

Extinction Rebellion voerde vorig jaar nog een opvallende actie op het autosalon in Brussel. Automobielfederatie Febiac eiste nadien dwangsommen van de actievoerders. (Foto: CC BY 2.0 Bartosz Brzezinski (Wikimedia Commons))

Observatorium

Een eerste concreet plan draait rond informatieverzameling en zicht krijgen op acties. De politie wil een nieuwe procedure ontwikkelen “voor de betrouwbare en volledige verzameling van nuttige informatie voor relevante gebeurtenissen”.

“Het is de bedoeling om de bestaande procedures te verbeteren en ook vooral de inzameling via open bronnen zoals sociale media te verbeteren, dit steeds binnen het wettelijk kader (GDPR, privacy, enzovoort)”, verduidelijkt een woordvoerder van minister Verlinden.

Het op te richten observatorium voor sociale bewegingen zal niet alleen actiegroepen in kaart brengen, maar ook de personen daarachter

Daarnaast wordt binnen de Algemene directie van de bestuurlijke politie (DGA), een afdeling van de federale politie, een ‘observatorium voor sociale bewegingen’ opgericht. “Dit project zal beginnen met het ontwerp en de geleidelijke invoering van het nieuwe systeem. In 2021 zullen doelstellingen en opdrachten worden bepaald en verder onder meer nog de nodige middelen in kaart gebracht net als te ontwikkelen samenwerkingsverbanden”, zo staat te lezen in de beleidsnota.

In de beleidsverklaring legt minister Verlinden verder uit dat er naast gerechtelijke informatiegaring, ook actief ingezet zal worden op bestuurlijke informatiegaring. “Om dat op rechtmatige wijze te kunnen doen, zal een duidelijke visie en regelgevend kader uitgewerkt worden”, klinkt het.

Het observatorium zal niet alleen actiegroepen in kaart brengen, maar ook de personen daarachter, verduidelijkt een woordvoerder van de minister. “Dit gaat om de bestuurlijke opvolging van zowel groepen als individuen teneinde betogingen en andere acties beter te kunnen inschatten en de schaarse middelen van de politie gerichter in te kunnen zetten.”

“De finaliteit is dus de openbare veiligheid zo efficiënt mogelijk te handhaven, zonder afbreuk te doen aan de fundamentele vrijheden en met respect voor het wettelijk kader”, stelt de woordvoerder nog.

Drones
In het verlengde van de nieuwe aanpak kondigt minister Verlinden overleg aan met haar collega van Mobiliteit Georges Gilkinet (Ecolo) over de inzet van drones door de Federale politie voor de Geïntegreerde (lokale) politie. Die drones worden ingezet in het kader van beeldvorming bij grote acties en ook voor het inzamelen van bewijsmateriaal.

Een derde actiepunt draait rond de oprichting van een werkgroep belast met het ontwikkelen van een nieuwe politionele aanpak voor de voorbereiding en het beheer van nieuwe actievormen.

In de beleidsverklaring staat dat er wordt vertrokken vanuit de (bestaande) filosofie van een genegotieerd beheer van de openbare ruimte. Die vertrekt van een voorafgaand gesprek tussen actievoerders en ordehandhavers. Een werkgroep zal zich nu onder meer buigen over de evolutie van het verzamelen van essentiële informatie-elementen, politietechnieken en –tactieken, communicatie… Daarbij is een centrale rol weggelegd voor het principe van een ‘eenheid van commando’.

Uitholling vrijheid van vereniging

“Vanuit de optiek van de overheid is het niet vreemd dat men een stuk de vinger aan de pols wil houden”, zegt Jeroen Robbe van LABO vzw. Die organisatie ondersteunt en biedt opleiding aan kritische burgers die zich willen engageren. Daarnaast ondersteunt LABO vzw ook bestaande burgerinitiatieven. “Toch is het een evolutie die naar mijn aanvoelen gevaarlijk is vanuit democratisch oogpunt.”

Jeroen Robbe (LABO vzw): De filosofie van het ‘genegotieerd beheer van de publieke ruimte’ holt de vrijheid van vereniging en recht op protest steeds verder uit

“De filosofie van het ‘genegotieerd beheer van de publieke ruimte’ komt neer op een steeds verdere uitholling van de vrijheid van vereniging en recht op protest”, zegt Robbe. “Om over genegotieerd beheer te spreken, heb je vooreerst een gelijkwaardigheid van gesprekspartners nodig. Dat is in deze context per definitie niet het geval. Het zorgt in de feiten voor een steeds verdere formalisering en inperking van de actiemogelijkheden.”

De beheerslogica is overigens niet gericht op het faciliteren, maar eerder op het controleren en repressief tolereren. Jeroen Robbe verwijst in dat kader naar het verdere aanscherpen van het instrumentarium om grip te krijgen op acties in de publieke ruimte.

“Dit is iets dat al langer aan de gang is, kijk maar naar de discussie over verplichte aanvragen voor acties. Niet iedereen heeft de tijd en de kennis om dat te doen”, stelt Robbe. “Afhankelijk van waar je jouw aanvraag indient, gelden er vaak ook absurd lange aanvraagtermijnen, tot wel zes weken. Daardoor is het ook moeilijk om kort op actualiteit in te spelen.”

“Bovendien heeft een burgemeester vaak een doorslaggevende stem in het al dan niet goedkeuren van een actie, waardoor je afhankelijk bent van diens goodwill om je recht ongehinderd te kunnen uitoefenen”, zegt Robbe.

Burgerlijke ongehoorzaamheid

Shrinking space
De ruimte waarin middenveld actoren opereren, verkleint wereldwijd. 11.11.11 beschreef het fenomeen van shrinking space in een themadossier. Amnesty International wijdde haar jaarboek 2017-2018 aan het groeiend verzet tegen shrinking space.

Acties die niet aangevraagd worden, of die toch doorgaan ondanks een weigering, worden vaak met een GAS-boete beantwoord. “Er zijn groepen die werken vanuit burgerlijke ongehoorzaamheid en geweldloze directe actie, een blokkade of bezetting bijvoorbeeld. Die riskeren en krijgen ook steeds vaker GAS- en andere boetes die hoog kunnen oplopen.”

“Ambtenaren vorderen deze boetes in zonder enige toetsing van proportionaliteit of legitimiteit van de actievorm. Ook hier wordt dus een drempel ingebouwd: een deel van het actie-arsenaal wordt beperkt. Daarmee wordt een rem gezet op een heleboel vormen van sociale actie”, zegt Robbe.

De meest succesvolle sociale bewegingen die we historisch gezien hebben, gebruikten als deel van een breder actie-arsenaal ook technieken van burgerlijke gehoorzaamheid, merkt Jeroen Robbe tot slot op.

Minister Annelies Verlinden: ‘Het is absoluut niet de bedoeling om de vrije ruimte voor acties te beperken’

“Onder de noemer van ‘beheer’ zal er de facto minder en minder ruimte zijn voor het uitoefenen van het grondwettelijk recht en de waakhondfunctie van het middenveld in het algemeen, maar toch wel in het bijzonder van die nieuwe groepen die met minder conventionele acties prangende thema’s op de maatschappelijke agenda zetten.”

Heeft de minister wel aandacht voor bezorgdheden van burgers die opmerken dat de vrije ruimte voor dergelijke actievormen steeds meer onder druk komt te staan? “Zeker, ze staat daarvoor in permanent contact met de gouverneurs en de burgemeesters”, zegt haar woordvoerder. “Het is absoluut niet de bedoeling om deze vrije ruimte te beperken.”

Informatiegestuurde politiezorg

Informatiegestuurde politiezorg is niet nieuw. “Het concept is eenvoudig: het zijn de inlichtingen die aan de basis liggen van de politieacties en niet omgekeerd”, zo legt de federale politie de werking van haar bestaande arrondissementele informatiekruispunten (AIK) uit. Alleen worden die ingezet voor het opvolgen van criminelen of criminele groeperingen.

Toch volgen lokale politiezones actiegroepen en een deel van hun initiatiefnemers vaak op. Dat gaat gepaard met een administratieve procedure waarbij organisatoren zich kenbaar moeten maken. Aan de goedkeuring gaat vaak een risico-analyse van de politie vooraf.

Het personeel binnen de cellen van de lokale politie die zich bezighouden met openbare orde, beschikken doorgaans ook over een uitgebreide ‘fichebak’ van organisatoren en aanvoerders. Het zijn ook lokale zones die (sociale) media volgen om (fragmentair) aan informatie over acties te geraken.

In haar laatste jaarverslag merkte Staatsveiligheid op dat 2019 het jaar is “van de acceleratie van extreemrechts”. Radicalisering en de cultuur van geweld is ook waarneembaar bij extreemrechts identitaire bewegingen.

“De verschillende stromingen binnen extreemrechts in België hebben meer met elkaar gemeen dan op het eerste gezicht zou lijken”, klinkt het. Staatsveiligheid is dan ook vragende partij voor meer fenomeenanalyse vanuit haar eigen diensten. Staatsveiligheid tekende bovendien recent nog een samenwerkingsprotocol met de federale politie rond informatie-uitwisseling.

Vlam in de pan

Historicus en criminoloog Christoph Busch (Hannah Arendt Instituut) waarschuwt voor een te eenzijdige blik, maar benadrukt wel dat veiligheidsdiensten ook de gevaren van nieuwe protestbewegingen moeten kunnen inschatten.

“Het is goed om die bewegingen in kaart te brengen, maar het is ook belangrijk om ontevredenheid en vormen van burgerlijke ongehoorzaamheid te capteren”, zegt Busch. “Politici moeten zich de vraag stellen hoe ze dat gaan aanpakken of kanaliseren, of in de politieke besluitvorming betrekken.”

Christophe Bush: ‘Je moet heel voorzichtig zijn met het labelen en criminaliseren van groepen, want door dat te doen, kan je ze ook in die richting duwen’

“Als je enkel de repressieve benadering gaat hanteren, dan moet je ook rekening houden met de vlam in de pan. Je moet heel voorzichtig zijn met het labelen en criminaliseren van groepen, want door dat te doen, kan je ze ook in die richting duwen. Het is belangrijk om niet te overreageren op die dynamieken.”

Toch wijst Bush erop dat monitoring van nieuwe protestvormen belangrijk is om een onderscheid te maken tussen verschillende niveaus van ‘radicalisering’. “In dat licht is het goed dat veiligheidsinstanties informatie verzamelen. Je moet goed kunnen inschatten waar iemand staat in het radicaliseringsproces. Het is geen probleem om radicaal te denken, het dreigingsniveau verschilt wel met iemand die bijvoorbeeld in Polen gaat trainen.”

Bij extreemrechts maken identitaire bewegingen ook gebruik maken van nieuwe protestvormen. Toch is er een belangrijk verschil met andere sociale bewegingen. “Er bestaan veel meer netwerken tussen identitaire bewegingen zoals Schild & Vrienden en bestaande organisaties, waarbij je sneller een spillover hebt naar problematischere milieus.”

Extreemrechts is van oudsher goed georganiseerd, stelt Busch. “Denk maar aan optredens met neonazi-rockbands of organisaties als Bloed Bodem Eer & Trouw (BBET) met lidmaatschappen en bepaalde structuren. Nu maken mensen deel uit van een veel waziger geheel, waardoor je begrip kan opbrengen om die bewegingen in de samenleving in kaart te brengen.”

“De veiligheidsdiensten hebben zich in het begin miskeken op Sharia4Belgium, wat ons heeft getoond welk afglijdend potentieel er in zo’n dynamiek kan zitten”, stelt Busch.

Al zou het volgens hem wel spijtig zijn om die bewegingen enkel vanuit een politionele context te monitoren. “Beter is ook vanuit een academische neutrale positie de zaken in beeld brengen. Op die manier breng je ook andere data en patronen samen. Maar waar zitten die andere initiatieven?”

Auteur: Steven Vanden Bussche

Steven Vanden Bussche studeerde geschiedenis aan de UGent en mag ook lesgeven aan het secundair onderwijs. Sinds 2005 werkt Steven als journalist. Eerst als regiocorrespondent voor Het Laatste Nieuws en de VRT, daarna zeven jaar voor het persagentschap Belga. Sinds augustus 2017 schrijft Steven voltijds voor Apache.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books