Antwerpse haven werkt samen met controversiële Braziliaanse haven

 Leestijd: 8 minuten0

Tussen 2017 en 2019 investeerde de haven van Antwerpen 20 miljoen dollar in de private Braziliaanse haven Porto do Açu. Het doel: de handel versterken met Brazilië, dat rijk is aan grondstoffen. De Braziliaanse haven sleept een woelig verleden mee van gedwongen uitzettingen, omkoping en corruptie, kelderende visserij, en loze beloftes over nieuwe banen.

In drie delen vertellen Apache en Médor het verhaal van Porto do Açu, de eerste volledig private Braziliaanse haven, en de samenwerking met de haven van Antwerpen. Via een dochterbedrijf investeerde ook het Antwerpse Havenbedrijf in deze controversiële haven.

In dit eerste deel: hoe de megalomane droom van de voor omkoping veroordeelde Braziliaanse miljardair Eike Batista het lot bezegelde van tientallen landbouwfamilies.

Lees hier het volledige dossier.

Begin mei 2019 takelden Braziliaanse dokwerkers met witte helmen en rode overalls een gigantische gasturbine van Siemens uit de romp van het vrachtschip BBC Amethyst.

De turbine had reeds een lange reis achter de rug. In Mülheim, het hoofdkwartier van het Duitse bedrijf, was het op een binnenvaartschip geladen en vervoerd richting de terminal van Katoen Natie in Antwerpen. Daar laadden dokwerkers de turbine samen met andere materialen aan boord van de BBC Amethyst .

Het 14.000 ton zware en 153 meter lange schip, onder de vlag van Antigua en Barbuda, verscheepte de turbine over de Atlantische Oceaan en kwam twee weken later aan in Porto do Açu, in het district São Joao de Barra, 320 kilometer ten noordoosten van Rio de Janeiro.

Het Antwerpse Havenbedrijf besliste drie jaar geleden om zich in Porto do Açu te mengen. Via dochterbedrijf Port of Antwerp International injecteerde het in totaal 20 miljoen dollar

De gasturbine is één van de belangrijkste onderdelen van een groot energieproject waarvan de bouw reeds in 2018 begon. Gas Natural Açu wil namelijk vloeibaar aardgas in de haven importeren, om het ter plaatse terug om te zetten naar aardgas. Dat gas wordt vervolgens naar twee thermo-elektrische centrales gestuurd om er elektriciteit mee op te wekken. Binnen de drie jaar zouden de twee centrales 3 gigawatt moeten produceren om zo 14 miljoen Braziliaanse huishoudens van elektriciteit te voorzien, of ruwweg de volledige capaciteit van de kerncentrale van Tihange.

Achter dit project zitten bedrijven als British Petroleum, Siemens en, iets minder bekend, Prumo Logistica. Prumo is eigendom van het Amerikaanse investeringsfonds EIG (76%) en Mubadala, één van de investeringsfondsen van Abu Dhabi. Prumo Logistica beheert de ontwikkeling van Porto do Açu.

De eerste van de twee thermo-elektrische centrales werd gefinancierd met een lening van 750 miljoen dollar van de International Finance Corporation (de financiële tak van de Wereldbank), de Brazilian Development Bank en de Duitse overheidsbank KFW.

Brazilië, partner van formaat

Bij aankomst van de turbine in mei 2019 stuurde het Antwerpse Havenbedrijf een persbericht uit om het goede verloop van de reis te bevestigen. Het was namelijk de eerste overtocht van een schip tussen Antwerpen en de Braziliaanse haven die inzet op het vervoer van ijzererts en olie.

Toen de eerste 10 miljoen dollar werd vrijgemaakt, was de raad van bestuur van het Havenbedrijf zich ten minste gedeeltelijk bewust van het roerige verleden van Porto do Açu

“Brazilië is als zevende grootste wereldeconomie een partner van formaat voor de haven van Antwerpen. De nieuwe verbinding moet de handelsrelaties verder versterken”, luidde het. Jaarlijks worden meer dan 6 miljoen ton goederen tussen beide landen vervoerd via de Antwerpse dokken.

Het Antwerpse Havenbedrijf, dat volledig in handen is van de stad Antwerpen, mengde zich drie jaar geleden in Porto do Açu. Het Havenbedrijf is via dochterbedrijf Port of Antwerp International sinds 2017 aandeelhouder van Porto do Açu Operações, één van de Prumo Logística-vennootschappen die verantwoordelijk is voor het beheer van de haven. Port of Antwerp International injecteerde in totaal 20 miljoen dollar, verdeeld over twee gelijke schijven, betaald in 2017 en 2019, en controleert zo ongeveer 2% van de aandelen van Porto do Açu Operações .

De gascentrale in aanbouw (Foto: © Gustavo Louzada (Porã imagens))

De missie van Port of Antwerp International is om ‘buitenlandse havens te versterken’ door erin te investeren of consultancy diensten te verlenen, en zo Antwerpen op de kaart van de wereldhavens te plaatsen.

Aan de investering ging echter eerst een grondige evaluatie vooraf, verzekerde de Antwerpse haven. Op het moment dat de eerste 10 miljoen dollar werd vrijgemaakt, was de raad van bestuur van het Havenbedrijf zich dus ten minste gedeeltelijk bewust van het roerige verleden van Porto do Açu, dat gekenmerkt wordt door corruptieschandalen, milieuvervuiling en onteigeningen.

Honderden families werden gedwongen hun land te verlaten om deze ‘superhaven’ te kunnen bouwen. Het echte verhaal begint bij hen.

Het verlies van land

Vanuit zijn huis kijkt veeboer Reginaldo Rodrigeuz Almeida (37) uit over een uitgestrekte zanderige vlakte met stekelige struiken en cactussen. In de verte doemen de grote loodsen van de Braziliaanse haven Porto do Açu op. Prikkeldraad markeert de grens van het 90 km2 grote industriegebied. Achter dat hek, binnen de industriële zone, grazen Almeida’s koeien.

Al talloze keren werd de veeboer gearresteerd. “Ze zeggen dat we indringers zijn, maar zij zijn ons land binnengevallen”, legt hij kalm uit terwijl zijn ogen een diepe woede verraden. Keer op keer beschuldigt de lokale politie hem van erfvredebreuk, terwijl hij zijn koeien op familiale grond laat grazen. Hij betaalt zelfs nog belasting voor de 3 hectare grond die de haven tien jaar geleden van hem en zijn zeven broers afpakte bij een grote onteigeningsprocedure.

Veeboer Reginaldo Rodrigeuz Almeida (Foto: © Gustavo Louzada (Porã imagens))

Terwijl Almeida tussen zijn koeien loopt, vertelt hij hoe er ineens een hek met prikkeldraad en een bord met ‘verboden toegang’ in hun weide stond. “We hebben het bord verwijderd en in stukken gehakt”, zegt hij vol trots.

In de brandende zon staat een deel van zijn honderd witte en bruine koeien rustig te herkauwen. Een zwarte plastic melkbus zit tot de rand toe vol met verse melk. Een stuk van het ‘verboden toegang’ bord biedt nu schaduw aan de pasgeboren kalfjes.

De hekken en borden werden snel teruggeplaatst, maar Almeida bleef zijn vee terugleiden naar de geconfisqueerde gronden. Vaak midden in de nacht om de talloze beveiligers en politieagenten te misleiden. Keer op keer werd hij met veel machtsvertoon meegenomen naar het politiebureau, en de volgende dag weer vrijgelaten.

Een rechter zag hij nooit, al zou hij dolgraag aan een rechter vertellen hoe zijn familie nooit een fatsoenlijke schadevergoeding ontving. Almeida’s moeder, die verderop langs het zanderige landweggetje woont, laat een handgeschreven briefje zien dat ze jaren geleden na lang aandringen van een ambtenaar kreeg. Op dit enige ‘officiële’ document staat de waarde van de geconfisqueerde 3 hectare gekriebeld, grofweg 100.000 euro. Ze zagen er geen cent van terug.

X van vermenigvuldiging

Voor de aanleg van Porto do Acu, de droom van miljardair Eike Batista, werd sinds 2009 7.900 hectare land onteigend, te beginnen bij de uitzetting van 1.500 boerenfamilies. Batista’s groep EBX kreeg in 2000 een lening van meer dan 3 miljard dollar van de Braziliaanse nationale bank. In de naam EBX staat EB voor Eike Batista en X als symbool voor het vermenigvuldigen van rijkdom.

“Ik heb iets speciaals met de natuur. Waar ik ook graaf, vind ik wel iets”, vertelde Batista graag. EBX stond synoniem voor (veel) olie, logistiek, en ijzermijnen in de Braziliaanse deelstaat Minas Gerais. In 2006 bood de deelstaat Rio de Janeiro hem de mogelijkheid om de eerste private haven van Brazilië te bouwen.

Batista beloofde 40 miljard euro aan investeringen en tienduizenden banen. De haven was bedoeld als een logistieke schakel in een groter project.

Anglo American
Lees hier meer over de controversiële projecten van mijnbouwgigant Anglo American.

Batista wilde 25 miljoen ton ijzer per jaar exporteren naar China vanuit zijn mijnen in Minas Gerais. Açu is daarvoor ideaal gelegen. In 2008 begon de aanleg van een 525 km lange pijpleiding om de mineralen te transporteren. Daarbij werden 1.121 percelen onteigend. Al snel verkocht Batista het pijpleidingproject en de bijbehorende mijnen voor 4,6 miljard dollar aan de mijnbouwgigant Anglo American. Batista behield wel de controle over de haven.

‘Schiet hem neer’

Het lot van de boeren die in de buurt van de toekomstige haven leefden, werd bezegeld op oudejaarsavond 2008. De gemeenteraad van São João de Barra keurde toen een verordening goed die de bestemming van het vijfde district wijzigde van landbouw naar industrie. Dit gebeurde zonder het minste overleg met de inwoners en de boeren volgens een rapport uit 2015 van de Braziliaanse ngo Homa (Human Rights and Business Centre). Een federaal decreet tot onteigening, ondertekend door Sergio Cabral, de toenmalige gouverneur van de deelstaat Rio, volgde het jaar daarop.

De meeste onteigende inwoners ontvingen geen compensatie van de overheid. Wie er wel één kreeg, moest het doen met gemiddeld € 0,3 per vierkante meter

De onteigening volgde daarna in razend tempo. Op twee jaar tijd was het nieuwe industriegebied leeggeveegd, waarbij de overheid en de haven het geweld niet schuwden. Regelmatig kwamen tientallen gewapende politieagenten en beveiligingsbeambten te paard de boeren van hun land en uit hun huizen verdrijven. “Het was God en ik tegen 8 tot 10 gewapende politieagenten”, vertelde een boer in 2013.

Wauter Alves Barreto (92), een buurman van Almeida, trof op de dag van de onteigening een leger gewapende politieagenten en beveiligers te paard aan op zijn land. “Schiet hem neer”, riep een van hen toen hij kwam kijken wat er gaande was. Voor zijn ogen werden zijn velden vol maxixe, een Braziliaanse komkommersoort, en ananas vernietigd door een tractor. Barreto kwam de schok nooit te boven. “Ik heb nooit meer een voet op mijn land gezet”.

De juridische constructie die gebruikt werd om Almeida en zijn buren van hun land te jagen rammelt aan alle kanten, legt advocaat Rodrigo Pessanha uit. Zo werd één van de decreten tot onteigening al afgegeven vóórdat de het land officieel van bestemming was gewijzigd. Ook bleek later dat dat Codin, de overheidsinstantie verantwoordelijk voor de verkoop van het onteigende land aan de haven, een deel van het grondgebied van de boeren al had doorverkocht nog voor het daadwerkelijke decreet tot onteigening was gegeven. Pessanha staat honderden families bij in hun rechtszaak tegen de haven.

De meeste inwoners ontvingen geen compensatie van de overheid. Wie wel een vergoeding kreeg, moest het doen met gemiddeld 1,90 reals (€ 0,3) per vierkante meter, zegt Marco Pedlowski, professor geografie aan de Universiteit van Noord-Fluminense. Hij volgt het havenproject al een decennium op.

Er is nooit rekening gehouden met het inkomensverlies van de slachtoffers van de onteigening. Volgens het Human Rights and Business Centre is dit een schending van de grondwet: in geval van onteigening, dient er een eerlijke vergoeding gegarandeerd te worden.

90% van onteigende gronden ongebruikt

In haar kantoor aan de Universidade Federal Fluminense (UFF) doet Ana Costa al jaren onderzoek naar de sociale impact van Porto do Açu. Ze rolt een aantal grote kaarten uit op tafel waarop precies is aangeduid welke stukken grond met welk decreet onteigend zijn en waar de huizen stonden van de boeren die er woonden.

Er werd een veel groter gebied in beslag genomen dan daadwerkelijk nodig was voor de haven

“We gebruiken deze kaarten om te laten zien dat het geen onvruchtbaar land was. Generaties van boeren hebben deze zanderige grond vruchtbaar gemaakt. Nu wordt het gebruikt voor speculatie”, legt ze uit.

Van de onteigende grond heeft de industrie na bijna tien jaar nog steeds 90% niet gebruikt. Op het hoogtepunt van de Braziliaanse economie werd dus een veel groter gebied in beslag genomen dan daadwerkelijk nodig was voor de haven. Het was eerder een lucratieve deal voor de betrokken bedrijven.

Costa wijst midden op de kaart één huis aan dat nog bewoond is. Noémia Magalhães (73) en haar man wisten wonder boven wonder de onteigening te ontlopen. Als enige wonen ze nu tussen braakliggende terreinen en de ruïnes van de vernietigde huizen van hun buren; kleine boeren die ananas en maxixe verbouwden.

Op de weg voor het huis razen vrachtwagens voorbij. Tussen de tomatenplanten en kokospalmen in de weelderige tuin zijn nu in de verte de hoge gebouwen van de haven te zien.

Door de mazen van het net

Magalhães verhuisde 25 jaar geleden vanuit de stad naar het platteland en bouwde er haar eigen paradijsje vol bomen en eetbare planten. Enkel voor rijst en suiker gaat ze soms naar de supermarkt, zelfs haar koffie produceert ze zelf. “Ik droomde altijd van een plek om mijn laatste jaren in rust te kunnen doorbrengen, ergens waar ik op mijn blote voeten kon lopen.”

Noemia Magelhaes (Foto: © Gustavo Louzada (Porã imagens))

Van die rust kwam weinig terecht. Toen de oud-lerares lucht kreeg van de plannen voor de haven, deed ze op de lokale radio een oproep voor een bijeenkomst. Honderden mensen kwamen samen in haar tuin. “Ze vertrapten mijn planten”, lacht Magalhães terwijl ze terugdenkt aan het moment.

Samen met de boeren besloot ze zich te verzetten tegen de havenbaronnen. Als een van de weinige hogeropgeleiden en welgestelden in het gebied leidde ze het protest. Op een foto, die ze op een T-shirt heeft laten printen, is te zien hoe ze met opgeheven vuist naast een brandende wegblokkade zit.

Het protest van de boeren leidde slechts tot uitstel. Eén voor één vertrokken Magalhães’ buren omdat de intimidatie en het geweld hen te veel werd. Bijna 500 families startten rechtszaken om hun land terug te krijgen.

Deel 2
Lees ook deel 2: hoe de haven van Antwerpen als investeerder op de proppen kwam, en welke rol Belgische en Nederlandse baggerbedrijven in de havenontwikkeling speelden

“Het risico was veel groter dan ik me had voorgesteld”, verzucht Magalhães terwijl ze kokoswater drinkt uit een kokosnoot uit eigen tuin. Ze probeerden haar meerder keren om te kopen en ze werd ook fysiek bedreigd. Uit wanhoop deed de haven zelfs het voorstel om een nieuw stuk grond voor haar te kopen en al haar bomen te verplaatsen. Ze bleef echter weigeren. “De enige manier waarop je dit land gaat krijgen, is als je me gaat vermoorden”, antwoordde ze stelselmatig op alle onderhandelaars die aan de poort kwamen.

Door een speling van het lot – of een goddelijke interventie, denkt de religieuze Magalhães zelf – werd het onteigeningsbevel voor haar huis ongeldig verklaard. Als laatste bastion van verzet blijft ze koppig midden in het onteigende gebied wonen. De hekken rondom haar huis hangen vol spandoeken.

Ze noemt zichzelf een mier. “Ik ben dan wel klein, maar ik kan venijnig bijten.” Ieder moment kan er een nieuw ontruimingsbevel worden afgevaardigd, maar Magalhães geeft de strijd niet op: “Als je je land niet verdedigt, verdedig je je familie niet. Land heeft geen prijs, het heeft een waarde.”

Anglo Amercian: ijzer, goud en schandalen...

Eike Batista wou van de haven van Açu een belangrijk exportpunt maken voor ijzer uit het Minas-Rio-project, uit de toekomstige Conceição do Mato Dentro-mijn in de naburige staat Minas Gerais. Er werd een 525 kilometer lange pijpleiding aangelegd voor het transport van ijzererts tussen de twee locaties. In 2008 verkocht Batista het onvoltooide project voor 5,5 miljard dollar aan Anglo American, één van ’s werelds grootste mijnbouwbedrijven.

Minas Rio ging terug in productie in 2014, nadat Anglo American 8 miljard dollar in het project injecteerde. De mineralen worden geëxporteerd via Ferroport, één van de terminals in de haven van Açu, 50/50 eigendom van Anglo American en Prumo Logistica, die ook eigenaar is van Porto do Açu Operaçoes, het bedrijf dat de haven beheert en waarin de haven van Antwerpen een aandeel heeft en actief meewerkt aan het beheer. 

De projecten Minas-Rio en Anglo American zijn in Brazilië uiterst controversieel. Zowel in maart als in april 2018 scheurde de pijpleiding, waardoor bijna 1.000 ton ijzerertspulp weglekte (water wordt aan het erts toegevoegd om het door de pijpleiding te transporteren), onder andere in de bedding van een rivier die wordt gebruikt voor de watervoorziening van de gemeente Santo Antônio do Grama. 

Deze breuken veroorzaakten omvangrijke milieuvervuiling en toonden de negatieve gevolgen aan die de grootste ijzermijn van Brazilië zou kunnen hebben voor de lokale bevolking. Na de eerste breuk duurde het anderhalve dag voordat Anglo American watertanks naar de lokale bevolking kon brengen, wiens watervoorraad nu vervuild is door ijzererts en ammoniak die aan de pulp is toegevoegd, volgens de ngo London Mining Network. Anglo American is door de Braziliaanse autoriteiten beboet voor deze twee lekken.

De lijst van de nevenschade van het project houdt daar niet op, schreef de ngo in december 2017. “Om het erts naar Rio de Janeiro te vervoeren, gebruikt Minas-Rio het equivalent van de dagelijkse waterbehoefte van 400.000 mensen. Volgens de gegevens in de exploitatievergunning van Minas-Rio gebruikt de mijn 5.023 kubieke meter water per uur, en de activiteit ervan put het waterpeil uit (…).” Dit verzwakt de toegang tot water voor de gemeenschappen rond de mijn.

Deze informatie werd destijds sterk ontkend door Anglo American, maar kwam niet uit het niets. Op 20 november 2017 merkten verschillende speciale rapporteurs van de Verenigde Naties (verbonden aan het Bureau van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten) op dat de pijpleiding de graslanden letterlijk in twee snijdt. De rapporteurs stelden ook het verlies van zoet water voor de lokale gemeenschappen en de landbouwactiviteit aan de kaak. 

Hun brief aan de Braziliaanse autoriteiten voorspelde de risico’s van een breuk en de angst van de lokale gemeenschappen. De brief was vooral bedoeld om de intimidatie en bedreigingen aan de kaak te stellen waarvan verschillende tegenstanders van het project het slachtoffer zijn geworden. Sommige onder hen zijn onder de bescherming van het nationale programma voor de bescherming van de mensenrechtenactivisten geplaatst. Gemeenschappen waren diep verdeeld tussen boeren die alles te verliezen hadden en anderen die van het project konden profiteren. 

Volgens het London Mining Network, “werden in 2013 172 Haïtiaanse arbeiders, ingehuurd door een onderaannemer, ‘gered’ van de mijnsite door de Braziliaanse autoriteiten omdat ze moesten werken in ‘quasi-slavernij’.”

Anglo American heeft grote ambities in Brazilië. In maart, in het midden van de Covid-19 pandemie, onthulde de onderzoekssite Mongabay dat het bedrijf en twee van zijn Braziliaanse vestigingen de afgelopen jaren ongeveer 300 vergunningsaanvragen hadden ingediend om goud en andere mineralen te delven in inheemse gebieden in het regenwoud van de Amazone. Met name tussen 2017 en 2019 heeft Anglo American zijn zinnen gezet op het inheemse reservaat van Sawré Muybu, waar het Munduruku-volk woont, dat de uitbreiding van de mijnen wil tegenhouden.

Het is maar de vraag of het Munduruku-volk zich staande zal kunnen houden tegen de regering van Jair Bolsonaro, de extreemrechtse president van Brazilië, die de natuurreservaten in het vizier heeft en ze wil openstellen voor de mijnbouw.


Jan Walraven werkte mee aan dit onderzoek.


FondsPascalDecroos

Dit onderzoeksartikel kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek.

Auteur: Ike Teuling

Ike Teuling is een Nederlandse freelance onderzoekjournalist gevestigd in Brussel. Ze schreef eerder voor De Volkskrant, OneWorld en de Rotterdamse website Vers Beton en houdt zich bezig met de thema’s klimaatverandering, mensenrechtenschendingen en milieu.

Auteur: Quentin Noirfalisse

Quentin Noirfalisse is onafhankelijk journalist, medeoprichter van het tijdschrift Médor en medewerker van Le Vif/L’Express. Daarnaast is hij regisseur en producent bij Dancing Dog Productions. Hij maakte de documentaire ‘Le ministre des poubelles’ en werkt momenteel mee aan de volgende documentaire van journalist David Leloup.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid