België vond aankoop mondmaskers na 2009 geen prioriteit

 Leestijd: 5 minuten5

België is net als veel andere landen verwikkeld in een last-minute race om mondmaskers aan te kopen en te verdelen. Nochtans had ons land lange tijd een strategische voorraad van verschillende types mondmaskers. Die werd na 2009 niet meer aangevuld. Waarom?

De verschillende regeringen van ons land werken nu samen om er voor te zorgen dat verplegend en zorgpersoneel over voldoende mondmaskers kunnen beschikken in de strijd tegen het coronavirus. Dat moet dus gebeuren omdat de voorraad mondmaskers die er vroeger wel was sinds 2009 niet meer werd aangevuld.

Volgens de woordvoerder van de FOD Volksgezondheid Jan Eyckmans gaat het bij het aankopen van stocks voor materialen of geneesmiddelen vaak over “zware budgettaire kosten”. Daar maakt de regering uiteindelijk de afweging.

“Koop je te veel, dan krijg je kritiek. Bijvoorbeeld omdat een stock nooit gebruikt wordt, of over de vervaldatum gaat. Koop je dan weer een te kleine of geen stock, dan volgt kritiek als zich problemen voordoen en de voorraad afwezig is”, zegt Eyckmans.

Dat laatste is dus nu het geval. Daardoor moet ons land in allerijl mondmaskers aankopen.

Voorraden

Een advies aan de regering om een strategische voorraad mondmaskers aan te leggen in ‘vredestijd’ kan gebeuren door de ‘Risk Assessment’- en ‘Risk Management Group’. “Die wordt voorgezeten door het Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Sciensano,” zegt Eyckmans. Hun adviezen gaan vervolgens naar de politieke vertegenwoordigers op alle regeringsniveaus. “Ook wetenschappers zitten in het overlegorgaan”, duidt hij.

Viroloog Marc Van Ranst betreurt dat er de laatste tien jaar geen voorraden zijn aangelegd. “Ik vind het een gedeelde verantwoordelijkheid van ziekenhuizen om in ‘vredestijd’ een voldoende grote stock te hebben. Ook de overheid draagt hier een verantwoordelijkheid. Het is een soort van verzekering om die mondmaskers in huis te hebben en te onderhouden, en zo bij grote crisissen onze gezondheidswerkers op een degelijke manier te beschermen”, stelt Van Ranst.

Volgens de viroloog gaat het ook om respect. “Wanneer we zeggen dat we respect hebben voor eerstelijnsgezondheidswerkers, dan hoort dat respect zich te vertalen in een professionele manier van bescherming.”

In het verleden werden mondmaskers wel tijdig gestockeerd en opgeslagen, en keek men niet naar enkele miljoenen euro’s om ze aan te kopen. Na de uitbraak van de vogelgriep in 2006 kocht de toenmalige Belgische regering onder leiding van Guy Verhofstadt ruim op tijd twee types mondmaskers aan.

De toenmalige minister van Volksgezondheid Rudy Demotte (PS) legde in maart 2006 in de Kamercommissie Volksgezondheid uit welke types om welke reden werden aangekocht. “Het eerste type is bestemd voor de zieke, om de personen die met hem in contact komen te beschermen; er werden 32 miljoen stuks van besteld. Het tweede is bestemd voor personen die beroepshalve met verscheidene zieken in contact komen. Van dat masker, type FFP2, werden zes miljoen exemplaren besteld.”

De levering van de maskers gebeurde in schijven, vanaf maart 2006. Samen met de toenmalige minister van Defensie André Flahaut (PS) werd voor de opslag ervan geopteerd “voor een onbeperkte toegankelijkheid, de klok rond en voor een snelle verspreiding over het grondgebied”.

De FFP2-maskers werden uiteindelijk verdeeld over vier plaatsen, in verschillende opslagplaatsen op Belgisch grondgebied: bij het Rode Kruis in Antwerpen, Mechelen en Ghlin, en in opslagplaats van Defensie in Namen. In de kazerne ‘Belgrade’ in Namen werden ook het eerste type maskers bewaard.

Een FFP2-mondmasker (Foto: Nanacola (Pixabay))

De Mexicaanse griep

Op 30 april 2009 besliste de toenmalige ministerraad om 9 miljoen euro vrij te maken om maskers aan te kopen om de besmetting van de Mexicaanse griep tegen te gaan, onder toezicht van de toenmalige interministeriële commissaris influenza, Marc Van Ranst.

België beschikte op dat moment nog over 32 miljoen chirurgische maskers voor patiënten en over zes miljoen FFP2-maskers met verhoogde bescherming voor gezondheidswerkers, maar men besliste toch om die FFP2-maskers te vervangen door “modernere en betere exemplaren”, legde toenmalig bevoegd minister Laurette Onkelinx (PS) uit. De regering trok daarvoor negen miljoen euro uit.

Budgettair werd die aankoop gekaderd in een ‘alarmfase 5’ van de Wereldgezondheidsorganisatie en de noodzaak om uitbreiding van het virus in België te vermijden. “De aard van deze epidemie, de snelheid van de verspreiding en de risico’s op besmetting verantwoorden het uitzonderlijke en onvoorzienbare karakter van de huidige uitgave”, schreef de regering in het betreffend wetsontwerp.

Een deel van die stock werd in dozen verstuurd naar de huisartsen en de ziekenhuizen. De rest van de producten werd andermaal allemaal opgeslagen in de militaire kazerne ‘Belgrade’ in Namen.

Tot 2011 lagen daar 22,2 miljoen chirurgische maskers en 9,8 miljoen FFP2 maskers. Een ander deel werd weggeschonken. Door ‘minder optimale opslagomstandigheden’ werd een ander gedeelte van de stock echter onbruikbaar, en uiteindelijk vernietigd. “Een deel van de stock was in 2011 al vervallen”, zegt Marc Van Ranst daarover. “De stock werd vernietigd op een moment dat ik zelf niet ken.”

Ons land beschikt sinds 2011 dus niet meer over grote voorraden mondmaskers. Verschillende bronnen binnen de betrokken federale overlegorganen geven aan dat er de laatste jaren informeel bij het kabinet van de bevoegde minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld) werd gepolst om die voorraad aan te vullen, maar dat daar geen gevolg aan werd gegeven. Het kabinet-De Block kon niet tijdig reageren op onze vragen.

Coronavirus

Eind vorig jaar brak het virus uit in de Chinese stad Wuhan. Het coronavirus slaat intussen wereldwijd genadeloos toe. Ons land volgde de situatie op de voet op, maar had dus wel onvoldoende mondmaskers, en moest ze dus in allerijl aankopen op de wereldwijde markt.

Verschillende parlementsleden stelden daar op 3 maart in de commissie Gezondheid en Gelijke kansen al kritische vragen over. Volgens De Block waren er op dat moment verschillende moeilijkheden, die ze benoemt als “een disruptie op de markt”. Op een moment dat de hele wereld op zoek is naar mondmaskers, is dat niet echt verbazingwekkend.

De stilgevallen productie van China ziet De Block als een mogelijke oorzaak van het moeilijk verkrijgen van mondmaskers op dat moment. “China heeft alle landen gevraagd om maskers te sturen. Ook veel burgers hebben er gestuurd. Wij weten dat van Alibaba”, zei De Block daar nog over.

Minister De Block liet ook optekenen dat “alle lidstaten het probleem van de leveringsstop van maskers aangekaart hadden”. Ons land heeft zich daarom ingeschreven op een ‘joint procurement’, net als Frankrijk.

Volgens De Block was de keuze voor een groepsaankoop dan ook logisch. “Het probleem is dat wij een heel klein land zijn. Hoe groter de bestelde volumes, hoe hoger men blijkbaar op de lijst staat. Dat heb ik net vernomen. Dat is niet goed voor ons als klein land, vandaar de groepsaankoop.”.

 

Verse ladingen

Vorige week werd bekend dat de broodnodige eerste lading mondmaskers om artsen en verpleegkundigen te beschermen tegen het coronavirus, niet zouden aankomen. De Federale Overheidsdienst Volksgezondheid heeft intussen klacht ingediend bij de federale gerechtelijke politie, omdat het mogelijk over fraude gaat. Ondertussen vond een nieuwe bestelling mondmaskers, geschonken door de Alibaba Foundation en de Jack Ma Foundation, de weg naar ons land. De maskers kwamen er uiteindelijk dankzij de hulp van de koning.

Op de luchthaven van Bierset (Luik) zijn vrijdag vijf miljoen mondmaskers aangekomen die de federale overheid bestelde en die vooral bestemd zijn voor ziekenhuizen en huisartsenkringen. De federale overheid verwacht deze week nog eens ruim 15 miljoen mondmaskers, verklaarde minister Philippe De Backer (Open Vld) zondagavond.

In overleg met de ‘Risk Management Groep’ hebben ook de gemeenschappen mondmaskers besteld, bestemd voor de voorzieningen die onder hun bevoegdheden vallen. “De gemeenschappen verdelen die maskers onder hun zorgsector in eerste instantie naar de woonzorgcentra, diensten voor gezinszorg en een aantal andere voorzieningen waar men met kwetsbaren werkt”, zegt Steffen van Roosbroek, woordvoerder van Vlaams minister Wouter Beke (CD&V).

Zondagavond en maandagmorgen zijn nog eens 6 miljoen mondmaskers aangekomen in Luik en die zijn bestemd voor de gemeenschappen. Van die 6 miljoen maskers zijn er 1 miljoen mondmaskers voor de Franse Gemeenschap zondagavond toegekomen en de 5 miljoen maskers van maandagmorgen zijn bestemd voor de Vlaamse Gemeenschap (4,6 miljoen) en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (400.000 maskers). De bestelling van Vlaanderen en Brussel gebeurde samen. De gemeenschappen betalen de kosten, er volgen nog leveringen.

In ons land maakten intussen uit noodzaak ook verschillende vrijwilligers mondmaskers voor zorgpersoneel.

Na een mislukte bestelling van mondmaskers, waarnaar nu een onderzoek loopt, kan ons land zich geen fouten meer permitteren. Al is de mogelijke oplichting in dat kader niet zo verwonderlijk volgens Van Ranst.

“In een normale markt plaats je bestellingen bij de gereputeerde grote producenten. In een markt waar er schaarste is en men niet meer bij de grote producenten terecht kan, kan men enkel terugvallen op tussenpersonen die een particuliere stock willen (door)verkopen, en dan loop je een groot risico om een deal te sluiten met malafide personen.”

 

Steven Vanden Bussche werkte mee aan dit stuk.

Auteur: Samira Atillah

Samira Atillah werkte in het Genkse jeugdwerk en vervolgens als medewerkster in het Federaal Parlement. In 2018 verscheen van haar ‘Zijn naam was Youssef,’ (Houtekiet-2018). Het boek legt de situatie bloot van vluchtelingen die van Calais naar Engeland trekken.

Haar bijzondere interesse gaat uit naar socio-economische thema’s en migratie. In het verleden schreef ze geregeld opinies voor Vlaamse media over deze onderwerpen.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books