Onafhankelijke journalistiek heeft betere ondersteuning nodig

 Leestijd: 5 minuten2

Om een kwalitatief, pluriform en onafhankelijk medialandschap te blijven garanderen, maant de commissie Media de Vlaamse Regering aan om actie te ondernemen. Verwacht wordt dat de Vlaamse Mediaminister Sven Gatz (Open Vld) binnenkort op de proppen komt met een initiatief.

Onafhankelijke kwalitatieve journalistiek moet medianeutraal ondersteund worden. Daarover bestaat een brede consensus. Het is evenwel nodig dat de Vlaamse overheid daarvoor met meer middelen over de brug komt.

Woensdag 13 juni meldde Vlaams minister Sven Gatz dat hij een Vlaams Journalistiek Fonds wil oprichten. Naast het coördineren en verdelen van projectsubsidies, moet het Fonds ook fungeren als aanspreekpunt voor journalisten, als kennisdelingsplatform en samenwerking stimuleren. Er wordt 500.000 euro voorzien voor projectsubsidies en het Fonds Pascal Decroos krijgt 110.000 euro extra middelen.

Nederland  investeert de komende vier jaar 20 miljoen euro in onderzoeksjournalistiek, Noorwegen legde vorig jaar 2,1 miljoen op tafel. In Vlaanderen moet het Fonds Pascal Decroos, dat bijzondere journalistieke projecten en onderzoeksjournalistiek ondersteunt, het met een schamele subsidie van 300.000 euro stellen.

“De vraag naar middelen loopt op tot 900.000 euro en de kwaliteit van de aanvragen stijgt”, zegt managing director Ides Debruyne van Journalismfund.eu/Fonds Pascal Decroos. “Na twintig jaar staat onderzoeksjournalistiek op de agenda. Overal in Europa vindt men de werking van dit Fonds fantastisch, maar de budgetten hier blijven uit.”

Bovendien wordt voor het Fonds niet met meerjarige subsidie-overeenkomsten gewerkt, zoals in de culturele sector. Dat leidt tot onzekerheid en is niet bevorderlijk voor de professionaliteit.

Debruyne: ‘De vraag naar middelen loopt op tot 900.000 euro en de kwaliteit stijgt’

De middelen voor journalistiek in Vlaanderen worden ook te verspreid ingezet. Daarom pleit Debruyne voor een Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, naar analogie met Nederland. “Mochten we starten met 1 miljoen euro, dan zouden we echt slagkracht hebben”, klinkt het. Vlaams mediaminister Sven Gatz is in gesprek met verschillende partners, in de hoop de knoop de komende maanden door te hakken.

Media 21, de koepel van digitale en onafhankelijke nieuwe media, telt onder haar leden newsmonkey, StampMedia, Apache, DeWereldMorgen, Doorbraak, MO*/MO, rekto:verso en Charlie Magazine.

Het investeringsfonds voor innovatieve projecten heeft momenteel een budget van 300.000 euro ter beschikking. Op een vorige commissiezitting pleitte Apache-hoofdredacteur Karl Van den Broeck namens Media 21 er al voor om ook die steun via het Fonds Pascal Decroos te laten uitreiken. Van den Broeck stelde toen:

‘Zowat iedereen voelt zich momenteel wat ongemakkelijk bij het idee dat de overheid journalistiek subsidieert. Elke schijn van partijdigheid is te veel. Het Fonds Pascal Decroos wordt alom gewaardeerd, staat bekend om zijn grote objectiviteit en durft erg kritische werkstukken te financieren.’

Vraag is hoe je die onafhankelijke journalistiek medianeutraal kan stimuleren. Dat kan zowel door innovatieve media te stimuleren als door individuele journalisten te ondersteunen.

Ondergrens bereikt

“We zijn op een moment beland dat we een kritieke ondergrens hebben bereikt als het gaat over ons medialandschap en dat we de onafhankelijkheid en pluriformiteit van onze media zorgvuldig moeten bewaken”, stelde Vlaams parlementslid Katia Segers (sp.a) in de commissie Media van het Vlaams Parlement.

Segers diende een resolutie in voor de uitbouw van een toekomstgerichte en mediumneutrale ondersteuning van onafhankelijke, kwalitatieve journalistiek. Dit gebeurde samen met Bart Caron (Groen), Wilfried Vandaele (N-VA), Karin Brouwers (CD&V) en Lionel Bajart (Open Vld) en zal midden juni verder worden besproken.

“De mediaconcentratie zet zich verder door en is een reden tot bezorgdheid”, trad ook Kris Van Haver, voorzitter van de Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ), haar bij.

Vlaanderen telt nog twee grote mediagroepen: Mediahuis en De Persgroep. Die laatste bundelt binnenkort ook nog eens al haar redacties met die van Medialaan (VTM) in één redactiekoepel ‘Newscity’.

“Er is wel toegezegd de verschillende titels onafhankelijk te houden en ook de redacties zouden onafhankelijk blijven werken,” aldus Kris Van Haver. “Op zich hoeft dat misschien niet echt een probleem te zijn, omdat theoretisch gezien bladen kunnen kiezen om meer geld te steken in aparte verhalen. (…) Maar het gevaar is reëel dat het om synergieën en bezuinigingen gaat.”

Christian Van Thillo, topman van De Persgroep, kon daarover niet bevraagd worden. Hij ging niet in op de uitnodiging van de commissie.

Bedrijfssteun

De (indirecte) bedrijfssteun voor media, via de distributiesteun voor kranten (ruim 200 miljoen euro) en een btw 0-tarief voor digitale producten van kranten (ruim 70 miljoen euro), bevoordeelt momenteel de grote mediagroepen.

De federale regering heeft dus enkele financiële sleuteltools in handen om een gelijk en eerlijk speelveld te creëren. Nu betalen kleine ‘digital only’ media zoals Apache  21% btw.

Kranten moeten geen btw betalen op hun digitale abonnementen. Dit komt neer op een indirecte steun van 70 miljoen euro aan de grote mediagroepen.

En dan is er ook nog de veel grotere krantenbedelingsteun, een contract dat op 200 miljoen euro wordt geraamd. Dat ligt momenteel onder vuur in Europa.

De federale regering heeft dus enkele financiële sleuteltools in handen om een gelijk speelveld te creëren

“We zijn er niet van overtuigd dat we, omwille van wat we doen, geen eeuwigdurend recht op subsidies moeten krijgen”, verklaarde Pieter Bauwens (Doorbraak). “Wat wij vragen is een gelijk speelveld en gelijke kansen in de media, en dat zie ik te weinig in deze resolutie.”

De Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ) steunt de vraag naar meer innovatiesteun en meer projectsteun voor nieuwe media. Of dat permanente steun moet zijn, daar heeft de journalistenbond geen standpunt over.

Operationele steun in Vlaanderen

Naast de financiële steun, kan de Vlaamse en zeker ook de federale regering de operationele steun aan journalisten verbeteren.

  • Er is dan wel een wetgeving openbaarheid van bestuur met een bijhorende beroepscommissie die weigeringen behandelt, toch zijn er vaak problemen met de afdwingbaarheid. Uitzonderingsgronden worden gretig ingeroepen. “In het licht van de komende gemeenteraadsverkiezingen moeten journalisten afdoende inzage krijgen in bestuurlijke documenten”, haalde Charlotte Michils (VVJ) opnieuw aan.
  • “Ik denk dat er een correlatie is tussen stevige media en persvrijheid en transparantie van overheden,” zei Ides Debruyne (Journalismfund.eu). “Als je kijkt naar de anti-corruptieindex dan zijn dat dezelfde landen met een grote persvrijheid. Kwaliteitsjournalistiek is gebaseerd op feiten en documenten. Het is belangrijk dat journalisten daar vlot toegang toe krijgen langs de officiële weg en niet via via om dan eventueel in een politiek spel terecht te komen.” Maar ook rond open data kan de Vlaamse overheid meer initiatief nemen, en lokale en provinciale besturen stimuleren om daarmee aan de slag te gaan.
  • De Vlaamse regering kan de VRT ook opleggen om meer knowhow te delen met startups, erkende ook de VVJ. “De VRT is de grootste hefboom waarvan ik vermoed dat je niet beseft welke tool je in handen hebt”, zei Wouter Verschelden (Newsmonkey.be) tegen de commissieleden. Toen de VRT besliste om een deel van haar fictieproductie in onderaanneming te steken, kregen een hele reeks productiehuizen de kans om te groeien. “Zou het niet nuttig zijn dat de VRT de kans krijgt om de nieuwe digitale sector te doen bloeien?”
  • Een deel van de nieuwsproductie uitbesteden, kan niet volgens de beheersovereenkomst. En daar is overigens ook weinig animo voor. “Maar waarom zou Newsmonkey geen content kunnen aanleveren voor MNM of Stubru, Charlie Mag een praatprogramma met de VRT maken of Apache laten meewerken aan Panorama?”. VRT werkt nu al samen met de opleiding Internationale Research Journalistiek (Journalismfund.eu) waarbij Vranckx een aantal reportages afneemt.
  • Ook de Mediacademie omvormen tot een open onafhankelijk medianeutraal instituut, erkenningen als beroepsjournalist koppelen aan opleidingen, de journalistenbond VVJ en het Vlaams-Nederlandse netwerk van onderzoeksjournalisten VVOJ beter ondersteunen of middelen voorzien voor mediakritiek, zou de kwaliteit verbeteren.

Operationele steun op federaal niveau

Een belangrijk deel van de operationele ondersteuningsmaatregelen situeren zich op het federale niveau. Daarvoor moeten de Vlaamse parlementsleden aan de mouw van hun federale collega’s trekken.

  • Want er is bezorgdheid rond het niet respecteren van de wet op het bronnengeheim. Dat ondervond VRT-journalist Bart Aerts in het dossier van de zogenaamde ‘Kasteelmoord’. Dat bronnengeheim stond eveneens onder druk in een onderzoek naar de telefooncommunicatie tussen een Gents gemeenteraadslid en HLN-journaliste Sabine Van Damme.
  • Er wordt ook aandacht gevraagd voor de omzetting van Europese regelgeving voor de bescherming van klokkenluiders en de uitzonderingen voor journalisten in de toepassing van de GDPR-wetgeving.

Anti-SLAPP

De initiatiefnemers vragen tot slot aandacht voor het fenomeen van chilling, ook wel SLAPP genoemd (Strategic Lawsuit Against Public Participation). Daarbij spannen bedrijven of bepaalde instanties rechtszaken aan met als uiteindelijk doel de media de mond te snoeren.

Dat kan op verschillende manieren. In de Verenigde Staten is een veelheid van anti-slapp maatregelen van kracht, merkte Charlotte Michils, adviseur van de VVJ op. Vroegtijdige detectie is daarbij essentieel. Zo zou een rechter moeten kunnen onderzoeken of de manier van procederen, en of de middelen die aangewend worden, correct zijn.

In de Verenigde Staten is een veelheid van anti-slapp maatregelen van kracht

Het enige waar journalisten en media nu gebruik van kunnen maken, is een wetsartikel (780bis GW) dat stelt dat ‘partijen die de rechtspleging aanwenden voor kennelijk vertragende of onrechtmatige doeleinden, veroordeeld kunnen worden tot een geldboete’.

Dat er wel degelijk rechtszaken opgestart worden met als doel media het zwijgen op te leggen, bleek vorig jaar nog met de monsterclaim van Land Invest Group en de ex-kabinetchef van De Wever tegen Apache.

Ook Doorbraak.be werd recent voor de rechter gedaagd naar aanleiding van het boek van Ignace Vandewalle over de Ghelamco Arena.

Wilfried Vandaele (N-VA), waarschuwde evenwel dat er ‘omzichtig’ moet omgesprongen worden met anti-slapp-maatregelen.

De resolutie wordt halverwege juni verder besproken en gestemd. Verwacht wordt dat de Vlaamse mediaminister binnenkort een initiatief aankondigt.

Herbekijk de zitting:

Auteur: Steven Vanden Bussche

Steven Vanden Bussche studeerde geschiedenis aan de UGent en mag ook lesgeven aan het secundair onderwijs. Sinds 2005 werkt Steven als journalist. Eerst als regiocorrespondent voor Het Laatste Nieuws en de VRT, daarna zeven jaar voor het persagentschap Belga. Sinds augustus 2017 schrijft Steven voltijds voor Apache.

Word lid

Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu nog aan 6,66 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books