Ook in de EU krijgt de journalistiek klappen

 Leestijd: 4 minuten3

Naar jaarlijkse gewoonte heeft de NGO Reporters zonder Grenzen een ranglijst van 180 landen bekendgemaakt waaruit moet blijken hoe het met de mediavrijheid in de wereld is gesteld. Dat doet de organisatie jaarlijks aan de hand van een zogenaamde persvrijheidsindex.

De ranglijst bevat ook dit jaar weinig verrassingen. De Noord-Europese landen Noorwegen en Zweden bezetten net als vorig jaar plaatsen één en twee, gevolgd door Nederland dat twee plaatsen stijgt. Ook België stijgt twee plaatsen en staat nu op plaats 7.

Onderaan de lijst bengelt Noord-Korea, voorafgegaan door Eritrea, Turkmenistan, Syrië en China. Het is ook geen wonder dat Rusland (148ste) en Turkije (157ste) zeer slecht scoren. Van de EU-landen is huidig EU-voorzitter Bulgarije de slechtste van de klas. Het staat op een bedroevende 111de plaats, terwijl een andere EU-lidstaat, Hongarije, naar de 73ste plaats zakt.

Vragenlijst

De index voor persvrijheid wordt sinds 2002 jaarlijks opgesteld door de in 1985 opgerichte Franse NGO Reporters zonder Grenzen. Op basis van de antwoorden van internationale experts op een vragenlijst en een inschatting van de graad van geweld op de media in 180 landen, worden thematisch zeven aspecten in acht genomen.

Elk land krijgt een uiteindelijke score tussen 0 en 100, waarbij 100 staat voor de slechtst mogelijke situatie. Daarnaast publiceert de organisatie ook een kleurenkaart van de wereld die het verschil in persvrijheid tussen de landen visueel verduidelijkt.

Nuance geboden, aandacht goed

Professor mediarecht Eva Lievens en professor Sarah Van Leuven, directeur van de onderzoeksgroep Center for Journalism, beiden van de UGent, benadrukken het belang van de persvrijheidsindex, maar nuanceren ook. Door de voornamelijk kwantitatieve benadering kunnen niet alle aspecten van mediavrijheid even goed worden ingeschat.

Zelfcensuur of de transparantie van instellingen en procedures zijn moeilijker becijferbaar

Het aantal vermoorde journalisten of de hoeveelheid rechtszaken zijn in cijfers te bemeten, aldus Van Leuven. Andere opgenomen criteria in de index zoals zelfcensuur of de transparantie van instellingen en procedures zijn moeilijker becijferbaar.

Van belang is volgens prof. Lievens vooral dat in de Unie dankzij deze jaarlijkse index een schijnbaar evidente waarde als de persvrijheid vandaag meer kritische aandacht krijgt. Dat zal binnenkort nogmaals het geval zijn op 3 mei, wanneer ook het Europees Parlement stilstaat bij de Internationale Dag van de Persvrijheid.

Ook in de EU journalisten vermoord

Het deelrapport van Reporters Zonder Grenzen over Europa wijst op de ‘erosie’ van het Europese model. Als we ons beperken tot de EU wijzen de moorden, vorig jaar op de Maltese blogger-journalist Daphne Caruana Galizia en in februari van dit jaar op de Slovaakse reporter Ján Kuciak en zijn vriendin Martina Kušnírováin, op een sterke betrokkenheid van criminele netwerken.

Datzelfde probleem doet zich in Bulgarije voor, waar volgens de NGO corruptie heerst en er een amalgaam bestaat tussen de media, de politiek en plaatselijke oligarchen.

Prof. Lievens benadrukt in dit verband de noodzaak van een krachtdadige reactie van gerecht en overheid. Het valt nog af te wachten hoe efficiënt het gerecht op Malta en in Slowakije te werk zal gaan. Hoe de situatie in Bulgarije verder zal evolueren, is nog moeilijker in te schatten.

In Bulgarije heerst corruptie en bestaat er een amalgaam tussen de media, de politiek en plaatselijke oligarchen

Wetgevend werk is overigens niet steeds de oplossing om persvrijheid te vrijwaren. Dat dreigt het geval te zijn in Frankrijk, waar intussen een wetgeving wordt voorbereid om zogenaamd fake news te bestrijden.

De bezorgdheid omtrent dit fenomeen noemt prof. Lievens legitiem. Volgens haar schuilt de oplossing echter net in meer kwaliteitsvolle berichtgeving en in de samenwerking tussen overheid, journalisten en platformen. Een nieuwe wet is niet noodzakelijk het beste antwoord op de recente nepnieuws-hype rond Facebook.

Bronnengeheim is essentieel

Op het vlak van de Europese Unie pleit prof. Lievens voor onafhankelijke regulatoren voor de media, die helaas nog steeds niet in alle EU-landen algemeen worden aanvaard.

Lof heeft zij dan weer voor een recente richtlijn van de Europese Commissie om klokkenluiders juridisch en financieel beter te beschermen, iets wat ook Pol Deltour van de Vlaamse Vereniging van Journalisten toejuicht. Professor Van Leuven wijst er in dit kader op dat niet alleen de vrijheid van de mediamaker, maar ook het bronnengeheim essentieel is.

Zelfs als we de weerzinwekkende moorden en de intimidatie-pogingen door criminele netwerken op journalisten buiten beschouwing laten, stapelen de incidenten omtrent de persvrijheid in de EU zich op.

Nog de afgelopen week heeft de Association of European Journalists krachtig geprotesteerd tegen de vraag van de extreemrechtse regeringspartner FPÖ in Oostenrijk om de openbare omroep te zuiveren omwille van haar zogenaamd partijdige berichtgeving over de verkiezingen in Hongarije.

Hongarije

Na de verkiezingsoverwinning van Victor Orban besloot ook de laatste oppositiekrant de deuren te sluiten, wat duidelijk maakt dat er van pluriformiteit van de media in het geheel geen sprake meer kan zijn

In Hongarije kwamen op 14 april tienduizenden betogers op straat om onder meer de inbreuken op de mediavrijheid door de regering aan de kaak te stellen. Voorvechters van journalistieke vrijheid hebben de afgelopen jaren met lede ogen moeten toezien hoe de regering Orban zich steeds strakker opstelde tegenover de kritische media.

Al sinds de beruchte mediawet in december 2010 werd aangenomen in het Hongaarse parlement werd duidelijk hoe zorgwekkend de evolutie in het Centraal-Europese land was.

Na de verkiezingsoverwinning van de zittende president Victor Orban op 8 april van dit jaar besloot ook de laatste oppositiekrant de deuren te sluiten, wat duidelijk maakt dat er van pluriformiteit van de media in het geheel geen sprake meer kan zijn.

Handvest

De Europese Unie heeft met het Handvest voor de Grondrechten van de EU een duidelijk basisdocument, dat in artikel 11 de persvrijheid expliciet vermeldt. Voor de naleving ervan in de afzonderlijke EU-landen is volgens Europarlementslid Bart Staes van de Groenen/EVA-fractie een afdwingbare wetgeving nodig, met controleorganen en desnoods sancties voor landen of instituties die zich niet aan de wetten houden. Ook Pol Deltour van de Vlaamse Vereniging van Journalisten noemt het handvest van de grondrechten slechts een principeverklaring.

In België is er sprake van een sterke mediaconcentratie waarbij een handvol zakenlui het gros van de kranten in handen heeft

De EU heeft echter wel degelijk al instrumenten ter controle in handen. Zowel Pol Deltour als professor Lievens wijzen op de acties die de Europese Commissie onder meer in het kader van de persvrijheid tegen Polen heeft ondernomen. Dat gebeurde in de vorm van een aanmaningsbrief en de bijhorende dreiging met een inbreukprocedure. Het kan de zaak ook aanhangig maken bij het Europees Hof van Justitie, wat kan leiden tot een eventuele veroordeling.

Verschraling

Niet alleen in het geval van Hongarije en Bulgarije wijzen de bovengenoemde experts op de voortschrijdende verschraling van het media-aanbod in de verschillende EU-landen. In het geval van een oligopolie gaat de veelzijdigheid in het medialandschap verloren en komt de macht in de handen van enkelingen.

Het rapport van Reporters zonder Grenzen wijst in dit verband op een zorgwekkende evolutie in Frankrijk waar de journalistieke onafhankelijkheid wordt bedreigd doordat de media er in handen komen van big business groepen met belangen buiten de media.

Ook Europarlementslid Bart Staes ziet mediaconcentratie en commerciële druk op journalisten als een onderschat probleem. “Dikwijls gaat dit gepaard met een vorm van zelfcensuur waarbij journalisten niet langer de complexe en machtige bedrijfsstructuren tegen het licht durven te houden”, aldus Staes.

Het rapport is op dat punt ook streng voor België. “Er is sprake van een sterke mediaconcentratie waarbij een handvol zakenlui het gros van de kranten in handen heeft”.

 

Auteur: Frank Olbrechts

Na een studie Arabisch en Hebreeuws verdiepte Frank Olbrechts zich in de hedendaagse Arabische literatuur. Hij combineerde dit met een taak als lesgever in het Hoger Onderwijs en het Volwassenenonderwijs. Zijn aandacht gaat uit naar de openbare debatcultuur, het cultuur- en erfgoedbeleid, de identiteits- en diversiteitsproblematiek en het militantisme/ activisme in de samenleving.

Word lid

Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu nog aan 6,66 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books