Wat we kunnen leren van IJsland, waar gendergelijkheid (bijna) een feit is

 Leestijd: 5 minuten4

IJsland staat op de eerste plaats in de ranking van gendergelijkheid en België pas op de 31ste. Op Internationale Vrouwendag stelt Bieke Purnelle van RoSa vzw vier beleidsmaatregelen voor die België hogerop de ranking kunnen plaatsen. “Erg belangrijk voor gendergelijkheid is het verlengen van het vaderschapsverlof”, zegt ze.

IJsland staat wereldwijd gekend als het meest gendergelijke land ter wereld. Jaarlijks maakt het World Economic Forum een rangorde, het Gender Gap Report. Al voor het negende jaar op rij staat IJsland op de eerste plaats.

Cijfers België

Loonkloof op basis van uurloon: 7,6%
Loonkloof op jaarbasis: 20,6%
Vrouwelijke parlementsleden: 38%
Vrouwelijke ministers: 23,1%
Vrouwelijke burgemeesters: 13,69%
Vrouwelijke gemeenteraadsleden: 36%
Vrouwelijke bedrijfsleiders: 1/4

Met de 31e plaats op een totaal van 144 landen landt België net na Moldavië en vlak voor Nederland. Daarmee doen we het slechter dan in 2016. Toen stonden we de 24e op de lijst.

Ondanks de historische verschillen – het is een land met weinig inwoners, dat het zich niet kan permitteren om het arbeidspotentieel van vrouwen niet te benutten – kunnen we heel wat leren van IJsland, en bij uitbreiding Scandinavië. Beleidsmakers daar maakten een aantal keuzes die een grote impact hebben op de gendergelijkheid.

Op Internationale vrouwendag gaan we na wat we van de beste leerling in de klas kunnen leren. Bieke Purnelle, directeur van RoSa vzw, het kenniscentrum voor gender en feminisme, zet een aantal noodzakelijke beleidsmaatregelen op een rij.

IJslandse vrouwen eisen gelijk loon voor gelijk werk tijdens een demonstratie in 2005. (Foto: Wikimedia commons (c) Magnus Fröderberg)

Trek het ouderschapsverlof voor mannen op

Het belangrijkste werkpunt volgens Purnelle is het ouderschapsverlof. Dat moet voor mannen en vrouwen even lang duren zodat bij de geboorte van een kind de vader even lang de zorgen van het kind op zich neemt als de moeder.

“Daardoor voelen beide ouders zich even verantwoordelijk voor hun kind en zijn ze even betrokken bij de opvoeding en huishoudelijke taken”, zegt Purnelle.

Het zou ook zorgen voor een mentaliteitswijziging in het bedrijfsleven. Omdat het normaal wordt dat mannen even lang de zorg voor hun kinderen op zich nemen, zullen ze er door hun collega’s niet worden op aangekeken.

Bijgevolg zou vervolgens ook de discriminatie van vrouwen omwille van zwangerschap verminderen. Uit een studie van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen uit 2017 blijkt dat 3 op de 4 werkneemsters geconfronteerd wordt met een vorm van discriminatie omdat ze zwanger worden of moeder zijn.

3 op de 4 werkneemsters wordt gediscrimineerd omdat ze zwanger of moeder zijn

Momenteel bestaat er in België nog een groot verschil in het recht op zwangerschapsverlof. Kersverse moeders mogen 15 weken thuisblijven, waarvan ze maximum 6 weken kunnen opnemen voor de bevalling. Vaders hebben recht op tien dagen.

Dat vaders maar tien dagen bij hun kroost mogen blijven, vindt Purnelle veel te weinig. “Toen ik dat vertelde tegen iemand uit Noorwegen viel die bijna van zijn stoel. Daar moeten vaders verplicht een halfjaar verlof nemen om de band met hun kind op te bouwen. Het is in de Noorse arbeidscultuur maar normaal dat mannen thuisblijven om voor hun gezin te zorgen.”

Stel quota in voor het bedrijfsleven en politiek

In België moet volgens een wet uit 2011 een raad van bestuur van beursgenoteerde bedrijven minstens een derde vrouw zijn. Tijd voor een gelijkaardige regeling voor de directie, vindt Purnelle, want de meeste managers zijn mannen.

Dat we meer vrouwen aan de top nodig hebben, schrijven ook vijftig bedrijfsleiders in een open brief. Volgens hen is in België slechts één op de vier aan de top van het bedrijfsleven een vrouw. Al werken de quota wel en zorgde het voor een versnelde vervrouwelijking in de bestuurskamers, weten ze, toch zet de trend zich niet door op andere leidinggevende niveaus.

IJsland gaat nog een stapje verder en eist dat 40% van de bestuurders van een bedrijf vrouwelijk is.

De verwachting was dat het vervrouwelijken van besturen vanzelf voor meer vrouwelijke directieleden of managers zou zorgen, maar dat blijkt niet helemaal te kloppen. “Iets gelijkaardig doet zich voor in de politiek: verkiesbare plaatsen voor vrouwen leveren niet per se meer vrouwelijke ministers of kabinetschefs op”, aldus Purnelle.

Al is het verplicht om even veel mannen als vrouwen op de kieslijst te zetten, toch vinden vrouwen hun weg niet naar een uitvoerend mandaat. Wie burgemeester of minister wordt, is niet altijd degene de persoon met de meeste stemmen.

Van alle parlementsleden is 38% een vrouw, en bij de ministers is hun aandeel nog geen kwart

Van alle parlementsleden is 38% een vrouw, en bij de ministers is hun aandeel nog geen kwart. Ook op lokaal vlak zijn het vooral mannen die beslissingen nemen. In Vlaanderen is 36 % van de gemeenteraadsleden en slechts 13,69% van de burgemeesters een vrouw. In Brussel en Wallonië is het ritssyteem daarom verplicht. Door af te wisselen tussen vrouwen en mannen op de kieslijsten hebben vrouwen even veel kans op een politiek mandaat.

Volgens het World Economic Forum is  38% van de IJslandse parlementsleden een vrouw. In 2016 was dat nog 48%.

‘Quota kunnen barrières breken zolang dat nodig is’

Om ook in België dat glazen plafond te breken, pleit Purnelle voor quota voor uitvoerende posten. “Voor een kabinet kunnen perfect quota gelden. Het aantal vrouwelijke kandidaten op lijsten toont aan dat er voldoende talent beschikbaar is.
Maar dat talent vindt blijkbaar niet vanzelf de weg naar boven. Quota kunnen barrières breken zolang dat nodig is”, zegt ze.

Sinds januari moet een IJslands bedrijf een certificaat van gelijk loon voor gelijk werk kunnen voorleggen

Verplicht gelijk loon voor gelijk werk

Het is in België dan wel wettelijk niet toegestaan om te discrimineren op basis van gender, toch gebeurt het. Dat wordt onder andere duidelijk in de loonkloof. Volgens het laatste loonkloofrapport van het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen bedraagt de loonkloof in België momenteel 7,6% op basis van uurloon, en 20,6% op jaarbasis.

Het instituut wijst erop dat 48% van de loonkloof kan worden verklaard (“niet gerechtvaardigd”) door de verschillende posities die vrouwen en mannen innemen op de arbeidsmarkt. Typische vrouwelijke functies worden over het algemeen slechter betaald en vrouwen werken vaker deeltijds dan mannen.

52% van de loonkloof kan worden toegeschreven aan discriminatie

Maar voor de resterende 52% is er geen verklaring. Een aanzienlijk deel kan volgens het instituut daarom toegeschreven worden aan “verborgen mechanismen, vooroordelen en stereotypen die tot discriminaties op grond van het geslacht leiden”.

Ook IJsland vocht tegen de loonkloof en sloeg het roer radicaal om. Sinds januari is de loonkloof de facto verboden. Een bedrijf met meer dan 25 werknemers moet een certificaat voorleggen waarop staat dat het iedereen even veel betaalt voor gelijk werk. Op die manier hoop IJsland de loonkloof binnen de vier jaar te doen verdwijnen.

Zorg voor betaalbare kinderopvang

In IJsland betaalt de overheid 95% van de kosten van het kinderdagverblijf terug. Daardoor wordt niemand tegengehouden om terug aan de slag te gaan na de geboorte van een kind.

In België zijn de kosten van kinderdagverblijven volgens Purnelle veel te hoog. “Ofwel kies je een publiek kinderdagverblijf, ofwel een privaat. Door het plaatstekort komen mensen vaak uit in de private sector, waar de prijzen de pan uitswingen. Ik ken een koppel dat 1.000 euro per maand betaalt voor de opvang van hun twee kinderen.”

Volgens Purnelle maken ouders daarom geregeld de overweging om dan maar te leven van één inkomen. Voor alleenstaande moeders en vaders is die kostprijs al helemaal niet haalbaar.

Er is nog ruimte voor verbetering

IJsland en Scandinavië dragen gendergelijkheid dan wel hoog in het vaandel, ook daar is nog ruimte voor verbetering. Wanneer VUB-professor Karen Celis, die gespecialiseerd is politieke vertegenwoordiging en gelijke kansen, spreekt met collega’s uit Scandinavië wordt ze er telkens op gewezen dat het daar ook geen paradijs is. Het geweld op vrouwen is er bijvoorbeeld nog erg hoog, ook in IJsland.

In IJsland is er nog veel geweld tegenover vrouwen

“Het is niet omdat vrouwen actief zijn in het bedrijfsleven en in de politiek, dat gendergelijkheid gerealiseerd is in alle maatschappelijk sectoren”, aldus Celis. “Vrouwen worden ook daar nog steeds blootgesteld aan discriminatie.”

Feminisme is er dan wel een evidentie, toch is er ook openlijk seksistisch protest. “Het debat is er erg gepolariseerd. Je hebt in Scandinavië een heel virulente mannenbeweging die het werk van mijn collega’s en het feminisme heel openlijk bekritiseert. De debatten daar zijn heel hevig en agressief. Dat komt bij ons dan weer niet voor”, vervolgt Celis. Een echte gendergelijke samenleving bestaat dus nog nergens.

Auteur: Kaja Verbeke

Kaja Verbeke volgde na haar Master Journalistiek aan de UGent de postgraduaat Internationale Researchjournalistiek van het Fonds Pascal Decroos. In 2015 werd haar reportage over de Mapuche-indianen uitgezonden in het programma Vranckx (Canvas), en trok ze langs verschillende steden met een bijhorende foto-expositie.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books