Als het moreel kompas van politici tilt slaat

 Leestijd: 7 minuten2

Geert Versnick die als bevoegd deputé een etentje laat financieren door de immowereld of aanschuift bij een gesprek over een investering van de provincie in de groep Optima, waar hij op dat moment bestuurder was. Politici zoals Daniël Termont, Siegfried Bracke en Ludo Van Campenhout die hun verkiezingscampagne laten sponsoren door vastgoedbonzen. Luc Van den Bossche die als voormalig toppoliticus van sp.a CEO wordt van Optima Bank en zonder verpinken gaat zetelen in raden van bestuur van vastgoedbedrijven waar Optima zaken mee doet. Voormalig Nederlands EU-commissaris Neelie Kroes die bij haar aantreden bezwoer nooit een functie in het bedrijfsleven te zullen vervullen om kort na haar afzwaai aan de slag te gaan bij Uber. Guy Verhofstadt die bestuurder is bij Sofina en zo indirect grote belangen vertegenwoordigt bij de door Europa opgelegde privatiseringen in Griekenland…

De vraag van politiek journalist Rik Van Cauwelaert om politieke mandatarissen een ontluizingsperiode van minstens vijf jaar op te leggen, is op z’n zachtst gezegd niet zonder voorwerp. In De Morgen zei hij daarover vorige week dat “zolang die ontluizingsperiode er niet komt, accidenten zoals Optima zullen blijven gebeuren.” Klare taal, maar hoe zit het momenteel?

Apache lijst een aantal van de meest opvallende zakenavonturen van Belgische politici op en stelt vast dat enkel ontluizen het probleem niet oplost. Lang niet iedereen wacht tot het einde van een politiek mandaat om bij te klussen in de bedrijfswereld. En dan zijn er nog de intercommunales en andere organisaties waar publiek en privaat dicht bij elkaar komen. Enkele frappante voorbeelden.

Geert Versnick

Versnick ligt momenteel zwaar onder vuur voor zijn rol in het Optima-dossier, en is mede daardoor de aanleiding voor de hernieuwde voorstellen over een ontluizingsperiode voor politici. Versnick is als Oost-Vlaams gedeputeerde dan ook niet vies van een mandaat meer of minder. Zo was hij tot voor kort bestuurder bij Optima Group.

In zijn hoedanigheid van gedeputeerde was hij aanwezig toen Optimabaas Jeroen Piqueur op dinsdag 12 april 2016 een voorstel deed aan de financieel beheerder en -adviseur van de provincie. Aan tafel zat ook eerste gedeputeerde Alexander Vercamer (CD&V), bevoegd voor Financiën. Op een moment dat Optima Bank het water aan de lippen stond, deed Piqueur een mondeling voorstel aan het Oost-Vlaamse provinciebestuur om tien miljoen euro te beleggen tegen een aantrekkelijke rentevoet. Versnick zegt dat hij op dat moment niet op de hoogte was van de financiële problemen van de bank.

Gisteren stond Versnick opnieuw in de schijnwerpers. Het Nieuwsblad bracht uit dat enkele projectontwikkelaars zoals Matexi, Immogra en Brummo duizenden euro’s betaalden voor een door Versnick georganiseerd eetfestijn. Volgens Versnick valt hem niets te verwijten.

Het is niet de eerste keer dat Geert Versnick onder vuur komt omwille van al dan niet vermeende belangenvermenging

Het is niet de eerste keer dat Geert Versnick onder vuur komt omwille van al dan niet vermeende belangenvermenging. In 2007 schreef Knack dat Versnick tijdens zijn periode als voorzitter van het Gentse stadsontwikkelingsbedrijf de gronden rond het Gentse Houtdok, die de stad in haar bezit had, onder de marktprijs wilde verkopen aan een vennootschap bestuurd door zijn oude zakenpartners. Optimabaas Jeroen Piqueur en zijn juridische rechterhand Jan De Paepe kwamen uiteindelijk in de vennootschap terecht, maar trokken er later opnieuw uit, om de vennootschap over te laten aan Paul Gheysens van Ghelamco. Ghelamco is momenteel bezig met de ontwikkeling van de Houtdok-site. Het verhaal rond het Houtdok vertoont overigens opvallende gelijkenissen met wat er gebeurde rond de financiering van het voetbalstadion van AA Gent. Ook daar werd eerst Optima aan boord gehesen om de vermogensbeheerder later in te ruilen voor Ghelamco.

Ook de rol die Versnick speelde in een verhaal waarbij rijkelijk vergoede consultancy-opdrachten aan topmensen uit ‘zijn’ intercommunale TMVW – intussen Farys – werden betaald door het Gentse Jan Palfijn ziekenhuis, brachten hem in opspraak. De opdrachten hadden niets te maken met de corebusiness van een intercommunale gespecialiseerd in watervoorziening. Versnick was op dat moment voorzitter van de raad van bestuur van het ziekenhuis, voorzitter van het OCMW waaronder het ziekenhuis viel en schepen bevoegd voor intercommunales.

Het typeert Versnick. Wie zijn huidige en vorige mandaten op een rij zet, botst steevast op klassieke machtsbastions op de grens tussen partijpolitiek en bedrijfsleven: Elia, Eandis, Infohos (samenwerkingsverband van ziekenhuizen), het Gents Autonoom Havenbedrijf, NV Artexis (Flanders expo) en Land Invest Group, die nauw samenwerkt met Optima.

Mensen zoals Versnick draaien vaak al heel lang mee. Het korte geheugen dat journalistiek vandaag steeds nadrukkelijker kenmerkt, vertroebelt echter het grotere plaatje. Zo combineerde Versnick in 2000 nog een handvol opmerkelijke functies: als Kamerlid was hij voorzitter van de commissie Buitenlandse Zaken en voorzitter van de onderzoekscommissie Lumumba. Tegelijk was hij advocaat voor een aantal Congolese diamanthandelaars en advocaat/lobbyist voor de Hoge Raad voor Diamant.

Zo slaagde hij erin een resolutie door het parlement te krijgen waarin de regering werd gevraagd om de Hoge Raad voor Diamant op te nemen in de task force van de regering die de handel in conflictdiamanten moest controleren. De resolutie kwam er na het beruchte rapport-Fowler waarin de VN stelt dat de opbrengst van diamanten die in Antwerpen worden verkocht, gebruikt wordt om gewapende conflicten in Afrika te financieren.

Tot nu toe verbrandde Versnick zich nooit echt. Of hij ook ongeschonden uit de zaak Optima komt, zal nog moeten blijken.

Guy Verhofstadt (Foto: Europees Parlement)

Guy Verhofstadt (Foto: Europees Parlement)

Guy Verhofstadt

Van Geert Versnick naar zijn stadsgenoot Guy Verhofstadt is maar een kleine stap. In de tweede helft van de jaren ’90 kwam hij samen met Verhofstadt op binnen de Open VLD. Versnick was zeven jaar lang secretaris-generaal van de partij en wordt gezien als een absolute beschermeling van Verhofstadt.

Als bestuurder bij Sofina rekent Verhofstadt mee op fors geldgewin bij de Griekse privatisering

De voormalige liberale premier en huidig voorzitter van de liberale fractie in het Europees Parlement was zelf jarenlang onafhankelijk bestuurder bij de in Antwerpen gevestigde internationale scheepvaartgroep Exmar. Vorige maand zette hij een punt achter zijn functie als bestuurder van het scheepvaartimperium van de steenrijke familie Saverys die onder meer nauw samenwerkt met de Griekse superreder en oligarch Livanos. Het weerhield Verhofstadt er niet van om in volle Griekse crisis zwaar uit te halen naar premier Tsipras. Die laatste zou de Griekse reders de hand boven het hoofd houden. Kort voor zijn speech in het Europees Parlement verzorgde Verhofstadt overigens nog de keynote speech voor een organisatie die mee de belangen van die Griekse reders verdedigt.

Een andere bestuurspost van Verhofstadt is minstens even interessant. Sinds 2012 zetelt hij in het bestuur van de portefeuillemaatschappij Sofina. Dat levert hem per jaar 138.000 euro op. Apache schreef eerder al dat Sofina, dat één van de belangrijkste aandeelhouders is van Suez Environment, langs de kassa zou passeren indien Suez Environment erin slaagt om de Griekse watermaatschappij EYATH te kopen. De privatisering van EYATH is één van de verplichtingen die door de Trojka aan Griekenland werd opgelegd. Als bestuurder rekent Verhofstadt dus mee op fors geldgewin bij die Griekse privatisering.

Koen Kennis

Minder bekend bij het grote publiek, maar bijzonder functioneel en van cruciaal belang voor het machtsapparaat van N-VA, is Koen Kennis. De combinatie van enkele van zijn zitjes geven aan hoe – met zoveel petjes op – belangenconflicten nooit ver weg zijn. Zo is Koen Kennis vandaag schepen voor Mobiliteit in Antwerpen maar tegelijk is hij ook bestuurslid bij BAM (Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel), het vehikel dat voor de uitvoering van het Masterplan 2020 voor mobiliteit in en rond Antwerpen moet zorgen en dus de omstreden Oosterweelverbinding wil bouwen. Als bestuurder van BAM vraagt Koen Kennis dus vergunningen aan waar hij vervolgens als schepen zelf adviezen over moet geven.

In het Antwerps mobiliteitsverhaal heeft Koen Kennis geen twee maar drie petjes op

Bovendien was Kennis ook bestuurder bij het VITO (Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek) op het moment dat die instelling de bouwstenen aanleverde voor de omstreden MER-studie over de Oosterweelverbinding.

Het is maar een beperkte greep uit de indrukwekkende lijst van al dan niet bezoldigde mandaten, gaande van intercommunales en autonome gemeentebedrijven tot Telenet Vlaanderen, PMV en Eandis.

Mandatenlijst Koen Kennis - Verschenen in Belgisch Staatsblad op 14 augustus 2015

Mandatenlijst Koen Kennis – Verschenen in Belgisch Staatsblad op 14 augustus 2015

Marc Verwilghen

Met sommige mandaten komen politici wel heel dicht bij de zon. Marc Verwilghen bijvoorbeeld was tot 2010 senator voor Open VLD. Sindsdien bekleedt hij geen politieke functies meer. Twee jaar geleden schreef Apache over de nieuwe job van de voormalige ‘Witte Ridder’ en oud-minister van Justitie als onafhankelijk bestuurder bij de Luxemburgse GMH Holding. Die holding is een vehikel van de omstreden en voor fraude veroordeelde Brits-Irakese zakenman Nadhmi Auchi, ook wel bekend als de bankier van Saddam. Verwilghen zag er in 2013 zelf geen graten in en liet bovendien uitschijnen niet op de hoogte zijn van de veroordeling van Auchi.

Dat bijklussende politici, ook in dubieuze vennootschappen, geen louter Belgisch probleem is, blijkt trouwens uit het lijstje met bestuurders die opduiken in verschillende ondernemingen van Auchi. Zijn paylist wordt naast Verwilghen bevolkt door voormalig voorzitter van de Europese Commissie Jacques Santer en een dozijn Britse ex-ministers van zowel Labour als de Conservatieve Partij.

Johan Vande Lanotte

Dat cumul geen voorrecht is van liberalen, christendemocraten en Vlaams-nationalisten, bewijzen de socialisten Luc Van den Bossche en Johan Vande Lanotte. Zoals VRT-journalist en auteur Wim Van den Eynde in 2013 in De Morgen schreef, was Johan Vande Lanotte “tussen 2007 en 2010 voorzitter van een privébedrijf, gevestigd en actief in de haven van Oostende. Tussen 2007 en 2010 was diezelfde Johan Vande Lanotte voorzitter van de haven van Oostende, een 100 procent overheidsorgaan.”

In de periode dat Vande Lanotte voorzitter was bij Electrawinds werden grote sommen overheidsgeld in het privébedrijf geïnvesteerd om er groenestroom-projecten mee op te zetten

In de periode dat huidig Oostends burgemeester Vande Lanotte voorzitter was bij Electrawinds werden grote sommen overheidsgeld in het privébedrijf geïnvesteerd om er groenestroom-projecten mee op te zetten. Het bedrijf ging later roemloos ten onder. Vande Lanotte heeft zich steeds verdedigd met het feit dat er niks onwettigs gebeurd is en dat er geen sprake was van belangenvermenging.

Van den Eynde en Luc Pauwels beschreven in hun boek De keizer van Oostende hoe de sp.a-politicus zijn politieke macht gebruikte om de marktpositie van Electrawinds uit te breiden, onder meer via een subsidieregeling met groenestroom-certificaten en speciale belastingregels voor windparken.

Jean-Luc Dehaene

De man die ons land de euro in loodste, was na zijn politieke carrière allesbehalve vies van een bestuursmandaat hier en daar. Zijn enorme adressenboekje zat daar ongetwijfeld voor iets tussen. Wijlen Dehaene zetelde onder meer in de raad van bestuur van Umicore en ook Lotus Bakeries deed een beroep op zijn expertise. Maar vooral zijn zitje als bestuurder bij AB Inbev kwam de oud ACW’er op forse kritiek te staan. Daarbij speelde ongetwijfeld de rijkelijke vergoeding die hij als bestuurder opstreek en het verzilveren van een aandelenpakket ter waarde van 3,2 miljoen euro een grote rol.

Ook zijn passage bij Dexia zorgde voor controverse. De “loodgieter” werd in volle bankencrisis door toenmalig premier Yves Leterme opgetrommeld om de bank te redden. Daar slaagde Dehaene helemaal niet in. Hij noemde het later een “mission impossible”.

Hoewel het overgrote deel van de mandaten op zich eerbaar is, botst de combinatie van de verschillende petjes vaak met het eerlijkheidsgevoel

Dexia bleek bovendien, ook tijdens Dehaenes voorzitterschap, verder te zijn gegaan met het opzetten van offshorefilialen. Met toestemming van de politici in de raad van bestuur. Naast Dehaene zat er in die raad van bestuur overigens nog een lange rij andere politici.

Veel langer

Bovenstaand is maar een greep uit de lijst van politici die mandaten cumuleren waarbij de grens tussen (partij)politiek en bedrijfsleven flinterdun is of soms helemaal verdwijnt. Die lange lijst (946 pagina’s!) wordt trouwens jaarlijks afgedrukt in het Belgisch Staatsblad.

Een bijzondere plek daarin is weggelegd voor de talrijke intercommunales en voor de vele helemaal of half met de overheid gelieerde organisaties die ons land rijk is en die deels bevolkt worden door politici. Politici zijn verkozen voor het uitvoeren van een politiek mandaat, niet voor de lijst andere mandaten die ze op zich nemen. Daarover beslissen politieke partijen of individuele politici. De democratische legitimiteit daarvoor is op zijn minst discutabel.

Hoewel het overgrote deel van de mandaten op zich eerbaar is, botst de combinatie van de verschillende petjes vaak met het eerlijkheidsgevoel. Een ontluizingsperiode van vijf jaar zal ongetwijfeld een forse stap in de goede richting zijn, maar volstaat het ook om het vertrouwen van de burger in de politiek te herstellen? In het beste geval is wat er in de slipstream van de zaak Optima naar boven komt, een wake-upcall voor de politieke wereld. Een ethisch kompas voor politici? Zo moeilijk kan het niet zijn.

 

Auteur: Jan Walraven

Jan Walraven schrijft sinds 2015 voor Apache. Behalve journalist is hij ook redactiecoördinator bij Apache. Zijn boek, ‘De diefstal van de eeuw’, over privacy en de tentakels van technologie, verscheen in 2018 bij Van Halewyck.

Auteur: Tom Cochez

Licentiaat criminologie. Werkte van 1997 tot 2008 voor De Morgen. Hij volgde er vooral gezondheidszorg, sociale zaken en milieu en verdiepte zich in de politieke partijen Vlaams Belang en Groen. In 2008 koos hij ervoor om opnieuw op freelance basis te werken onder meer ook voor Knack en Humo. Een jaar later stond hij mee aan de wieg van De Werktitel, het latere Apache.be. Vandaag werkt hij als redacteur en coördinator.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books