Een populistische stofzuigerpartij als alternatief voor Duitsland

29 februari 2016 Kamiel Vermeylen
Frauke_Petry
Frauke_Petry
AfD-voorzitter Frauke Petry

Op 14 april 2013 richt Bernd Lucke, professor macro-economie aan de universiteit in Hamburg, de AfD op. Lucke komt van de christendemocraten (CDU), maar laat die voor wat ze zijn. Hij kan zich niet verzoenen met de Europese politiek van de partij en uit onvrede start hij met enkele gelijkgestemden Verein der Unterstützung der Walhalternative 2013. De beweging verandert van naam en wordt een partij: Alternative für Deutschland. Aan het hoofd staan er naast Lucke nog twee andere bondsvoorzitters: scheikundige en ondernemer Frauke Petry, en journalist Konrad Adam (ex-CDU).

Bernd Lucke
Voormalig AfD-voorzitter Bernd Lucke

Aanvankelijk profileert de AfD zich voornamelijk als eurosceptische partij en verdedigt ze nadrukkelijk de soevereiniteit van de Europese lidstaten. Volgens de AfD heeft Duitsland tijdens de crisis al genoeg moeten opdraaien voor Griekenland, Spanje, Italië ... De huidige Eurozone en het Europees Stabiliteitsmechanisme kunnen wat haar betreft dan ook meteen op de schop. Landen die hun leningen niet meer kunnen betalen moeten een (gedeeltelijke) schuldkwijtschelding krijgen en de banken mogen voor hun eigen problemen opdraaien. In het binnenland wil de AfD meer directe democratie en bekommert ze zich om de privacy van de Duitse burger. Bovendien wil ze het Duitse migratiemodel strenger maken en een maatschappelijk conservatievere koers varen.

Nieuw rechts Duitsland

Met dit programma zet de AfD zich sterk af tegen de klassieke politieke meerderheid in Duitsland en vult ze de leemte in het rechtse speelveld op. Waar het Front National (Frankrijk), de FPÖ (Oostenrijk) en de PVV (Nederland) intussen electoraal bestaansrecht hebben afgedwongen, wil ook de AfD in Duitsland scoren. De partij trekt dan ook een brede waaier aan sympathisanten aan. Uiterst rechts probeert zich in de Bondsrepubliek al langer te organiseren en zoekt een politiek platform.

De AfD mag dan wel extreemrechtse figuren aantrekken, haar inofficieel partijprogramma werd wel door een ex-SPD'er geschreven

De AfD wordt op die manier het verzamelbekken van (voormalige) leden van rechts-populistische bewegingen en partijen zoals Die Freiheit, Die Republikaner, Bund Freier Bürger... Zo benadert onder meer de nationaal-revolutionair Jürgen Elsasser, hoofdredacteur van het rechts-populistische tijdschrift Compact, de partij. Ook Götz Kubitschek en zijn vrouw Ellen Kositza vragen lidmaatschap aan. Kubitschek is een rechts-intellectuele uitgever die ondertussen dweept met de Pegida-beweging. Hij schreef in 2011 Deutsche Opfer, fremde Täter, waarmee hij criminaliteit van migranten tegen Duitsers in kaart wilde brengen. Op zijn bureau? Een kabouter die de Hitlergroet brengt. Mevrouw Kositza is ook auteur, in haar boeken verwerpt ze de vrouwenemancipatie en bepleit ze ceen traditioneel rollenpatroon.

Thilo_Sarrazin_-_Deutschland_schafft_sich_ab._Cover
Sarrazin zorgde met 'Deutschland schafft sich ab' voor grote controverse in Duitsland.

Drie personen, één constante: het rechts-conservatieve denken wordt in Duitsland terug openlijk en zelfbewust beoefend. Die ideologie is lang taboe geweest, maar is onder meer door de financiële crisis (2008) en de Europese crisis tussen Noord en Zuid (2011-2015) weer salonfähig geworden. En laten we het boek Deutschland schafft sich ab (2010) van voormalig socialist (SPD), Thilo Sarrazin niet vergeten. Sarrazin schetste daarin een somber beeld van Duitsland als gevolg van migratie en zorgde voor veel ophef. Het werk wordt 1,5 miljoen keer verkocht en is daarmee een van de best verkochte non-fictieboeken van de Bondsrepubliek.

Lucke geeft te kennen dat hij het boek beschouwt als het inofficiële partijprogramma van de AfD, een standpunt dat het toenmalige bestuur accepteert. Daarmee countert hij ook de kritiek dat de AfD een rechtse partij zou zijn: Heeft hij tenslotte niet het partijprogramma van iemand van links? Lucke speelt handig in op de ontevreden kiezer van de moderne CDU, maar weigert extreemrechtse standpunten in het partijprogramma op te nemen.

Protestpartij of Alternatief?

De opkomst van Alternative für Deutschland heeft meteen belangrijke consequenties voor het Duitse politieke spectrum. Bij de Bondsdagverkiezingen in september 2013, de eerste waar de partij aan deelneemt, haalt ze de kiesdrempel (5%) net niet. Maar de liberale Freie Democratische Partei  verliest wel veel stemmen langs haar rechterzijde aan AfD. Ze haalt de 5% niet meer, en dat voor de eerste keer sinds 1949. Bij de Europese verkiezingen van 2014 behaalt de AfD 7% en treedt toe tot de fractie van de Europese Hervormers en Conservatieven, waar ook N-VA deel van uitmaakt. Nog in datzelfde jaar, september 2014, verliest de CDU van Bondskanselier Angela Merkel bij de deelstaatverkiezingen in Thüringen na 24 jaar de macht omdat de AfD te veel stemmen afsnoept. Ook in Sachsen en Brandenburg geraakt de AfD in het parlement. Door deze verkiezingsoverwinningen krijgen de deelstaatvoorzitters Frauke Petry, Alexander Gauland en Björn Höcke in de AfD steeds meer macht, wat later belangrijke consequenties zal hebben voor de partij. Gauland, plaatsvervangend woordvoerder van de partij en oerconservatief, staat dan al bekend als officieuze tegenhanger van Lucke.

Afd
In Brandenburg stemde 63% van de kiezers op de AfD uit ontgoocheling in andere partijen.

Uit een bevraging van het Duitse onderzoeksbureau Infratest dimap blijkt dat de kiezer voornamelijk voor de AfD stemt uit ontgoocheling in de andere partijen. In Brandenburg gaf slechts 32% te kennen dat ze voor de AfD kozen omwille van haar partijprogramma. 92% van haar kiezers in diezelfde deelstaat zegt bovendien dat de partij dan wel geen problemen zal oplossen, maar dat ze die tenminste bij naam noemt. De AfD is dus dé protestpartij bij uitstek, en trekt zelfs kiezers aan van Die Linke, een dogmatisch linkse partij die ondertussen al tot het politieke establishment hoort.

De AfD wordt door velen dan ook een 'stofzuigerpartij' genoemd, die de ontevreden kiezers van zowel oppositie - als regeringspartijen opzuigt. Zeker in het Oosten van het land is het succes van de AfD voorlopig groter dan in het Westen. De mensen herinneren zich daar nog de slogan “wir sind das Volk".  Een formulering die grote gevolgen heeft gehad, namelijk de ineenstorting van de DDR. Weerstand dus, ook op straat, kan tot iets leiden. Daarom zijn in er in het Oosten dus meer protesten.

De opgang van de AfD stelt de traditionele partijen dan wel voor een groot vraagstuk, ook de AfD kan slachtoffer worden van haar eigen succes. Het Duitse weekblad Der Spiegel maakte recent een heldere analyse over de implicaties van de nakende verkiezingsoverwinningen. Wanneer er zich plots ook aan de rechterzijde van het politieke spectrum een partij vestigt, versplintert het politieke landschap dusdanig, dat alleen een grote coalitie tussen de CDU en de SPD een meerderheid kan halen. Beide partijen worden dus tot elkaar veroordeeld. Dat is uiterst paradoxaal: uitgerekend de partij die zich aanbiedt als hét alternatief voor Duitsland, zal ervoor zorgen dat die große Koalition voor onbepaalde tijd wordt verankerd. 

Interne machtsstrijd

Ondanks haar electorale succes kampt de AfD steeds opnieuw met zware interne problemen. De partijtop raakt het maar niet eens over de politieke koers en de meningsverschillen zitten diep. Uit onvrede over de eurosceptische focus van Bernd Lucke, ontstaat er een rechts-conservatieve beweging onder leiding van Björn Höcke en André Poggenburg.

Als de AfD ook deze deelstaatverkiezingen wint, zal Merkel noodgedwongen een kritischer Europabeleid voeren. Het Europese project ziet naast Frankrijk en Groot-Brittannië nóg een sterkhouder wegvallen en gaat alvast geen rooskleurige toekomst tegemoet.

hoecke-poggenburg
Björn Höcke en Andre Poggenburg stellen hun Erfurter Resolution voor. (Bron: Der Flügel)

Beide heren schrijven in maart 2015 de Erfurter Resolution, een manifest ter verdediging van de traditionele Duitse waarden. Gauland is er als de kippen bij en onderschrijft het meteen. Deze beweging vertaalt zich ook effectief in een rechtse fractie binnen de partij, die zichzelf Der Flügel noemt. Omdat de vluchtelingenpolitiek van Merkel weinig draagvlak heeft in Duitsland, groeit de frustratie en wint de beweging binnen de AfD aan macht. Niet toevallig organiseert die jaarlijks een bijeenkomst op de Kyffhäuserberg. Daar ligt volgens de Duitse mythologie voormalig keizer Barbarossa te slapen, die ooit zal opstaan om het rijk te redden en in ere te herstellen. Boven op de berg staat een gedenkteken van Keizer Wilhelm I. Die liet zulke monumenten bouwen als bastion tegen de vijand van het toenmalige Duitse Keizerrijk, namelijk de sociaal democratie.

Lucke komt al snel met een tegenreactie op de Erfurter Resolution en richt in mei Weckruf 2015 op. Dit moet een alternatief bieden voor de gematigde AfD-leden, die uit onvrede met Der Flügel de partij willen verlaten. Luckes platform wordt door de partijtop niet warm onthaald en er ontplooit zich een tweespalt. Gauland en Petry hebben in hun deelstaten reeds bewezen dat de partij ook zonder het Eurosceptische thema van Lucke erg goed scoort. Slogans tegen "asielbedriegers", moskeeën, inbrekersbendes uit Polen en Tsjechië ... hebben hen heel wat stemmen gebracht.

Frauke_Petry
AfD-voorzitter Frauke Petry

De machtsstrijd in de AfD culmineert in nieuwe voorzittersverkiezingen, op 4 juli 2015. Lucke moet bij die gelegenheid de duimen leggen voor Petry die, samen met professor economie Jörg Meuthen, het gezicht van de partij wordt. Onder impuls van Höcke en Gauland maakt de partij prompt een Rechtsrück (ruk naar rechts; kv) en naast euroscepsis, migratie en nationale identiteit- wordt ook geslachts- en familiepolitiek een belangrijk agendapunt. Medestichter Konrad Adam waarschuwt voor de nieuwe koers van de partij, maar wordt meteen op de vingers getikt. De AfD ziet een traditioneel gezin als hoeksteen van de samenleving en het homohuwelijk is onbespreekbaar. AfD-afgevaardigde Corinna Herold wil zelfs weten hoeveel homo-, bi- en transseksuelen in Thüringen leven om na te gaan of de bescherming van deze minderheden wel opportuun is. Petry en Europees parlementslid Beatrix von Storch komen ook in opspraak wanneer ze opperen om vluchtelingen aan de grens neer te schieten, ook als het om vrouwen en kinderen gaat. De meer gematigde Jörg Meuthen pleit er dan weer voor om de Duitse grenzen onmiddellijk te sluiten.

Gauland
Deelstaatvoorzitter van Brandenburg Alexander Gauland (Bron: Flickr).

Bovendien wil de AfD een nauwere samenwerking met Oost-Europa en Rusland. In een interview met Legida-voorman (Pegida in Leipzig) Elsasser stelt Björn Höcke dat hij huivert bij de gedachte dat de Verenigde Staten de enige wereldmacht zijn en hun manier van leven aan de rest willen opdringen. Ook Gauland is deze mening toegedaan. Volgens Joschka Fischer, voormalig minister van Buitenlandse Zaken in de regering Schröder (1998-2005), wil Gauland terug naar een Europa van voor bondskanselier Konrad Adenauer, wat betekent dat die samen met uiters trechts misschien zelfs droomt van een symbiose met het nationalistische Rusland. Rusland zorgt voor de grondstoffen, beschermt familie en traditie, Duitsland zorgt voor de know-how, technologie en het nodige geld. 

Lucke heeft zich dan al lang van de partij gedistantieerd. Na de voorzittersverkiezingen stapt hij uit de partij en richt ALFA (Allianz für Fortschritt und Aufbruch) op. Velen die zich bij Weckruf 2015 hebben aangesloten volgen zijn voorbeeld, waardoor de AfD zowel in de deelstaten als in Europa zetels verliest. Ook Hans Olaf Henkel verlaat de partij, waardoor het economisch beleid van de AfD aan geloofwaardigheid inboet. Henkel was jarenlang voorzitter van het Bundesverband der Deutschen Industrien (De Duitse Voka, kv), waardoor hij veel aanzien uit het ondernemersveld geniet.

Naast de interne machtsstrijd kent de AfD nog ander interne strubbelingen. Zo wordt een aantal vooraanstaande partijleden door het gerecht vervolgd. Höcke en zijn vice-voorzitter Wiebke Muhsal worden beide verdacht van fraude en zijn hun immuniteit al verloren. Petry, op haar beurt, kijkt tegen een klacht voor meineed aan. Daarnaast is er een arrestatiebevel tegen André Poggenburg, deelstaatvoorzitter van Sachsen-Anhalt, uitgevaardigd omdat hij zijn financieel beleid niet openbaar wilde maken. Ook Detlev Spangenberg, afgevaardigde in Sachsen, moest het ontgelden toen bleek dat hij tijdens zijn legerdienst informatie aan de geheime dienst van de Sovjet-Unie had gelekt.

Een gevaar voor Europa?

Ondanks haar interne pijnpunten is de AfD dus populair geworden. Liane Bednarz en Christoph Giesa trachten de spanningsboog die de partij veroorzaakt te analyseren in hun boek Gefährliche Bürger. Volgens hen kan de Duitse democratie zich makkelijk verweren tegen enkele afzonderlijke groepen met radicale ideeën, maar ontstaat er een gevaar wanneer die groepen gedeelde belangen of een gemeenschappelijke visie hebben, en zich daarom zullen verenigen. Net dat gebeurt momenteel in Duitsland. Pegida en AfD zijn met elkaar verbonden geraakt, waardoor beide bewegingen erin zijn geslaagd hun slagkracht te verveelvoudigen. 

Met het oog op de komende verkiezingen heeft deze electorale slagkracht van de AfD verregaande implicaties voor de Duitse en zelfs de Europese politiek. Indien AfD haar hoge verwachtingen inlost, zal Merkel noodgedwongen rekening moeten houden met de grote groep AfD-stemmers. Haar positie staat niet enkel binnen de CDU onder zware druk. Om Bondskanselier te blijven in de herfst van 2017 zal ze haar beleid ongetwijfeld rechtser en conservatiever maken.

Angela_Merkel_2_Hamburg
Wint de AfD de komende deelstaatverkiezingen, zal Angela Merkel nog meer onder druk komen te staan.

Bovendien zal ook Merkel zich naar alle waarschijnlijkheid minder pro-Europees profileren, wat wel eens de doodsteek voor Europa kan betekenen. Naast het heel concrete Brexit-scenario, dreigt zo de Frans-Duitse as weg te vallen. In Frankrijk bonkt het euro-sceptische Front National immers al langer op de deur. Als ook Merkel, omwille van partij-interne en electorale druk, niet meer in de huidige Unie wil investeren, dreigt het Europese project het komende anderhalf jaar drie sterkhouders te verliezen.

Of het ook zover zal komen, valt af te wachten. De meest recente peilingen voorspellen dat de Afd maar liefst 17% zal halen bij de komende deelstaatverkiezingen, waarmee de partij in sommige deelstaten zelfs de SPD voorbijsteekt. Om echter op lange termijn succesvol te zijn, zal de AfD intern de zaken op orde moeten krijgen. De partij heeft aangegeven dat ze bij de Bondsdagverkiezingen van 2021 effectief aan de regering wil deelnemen. Ze zal moeten leren om te besturen en compromissen te sluiten, waardoor ze niet al haar grote beloftes zal kunnen nakomen. Het risico bestaat dat haar huidige kiezers ook dit alternatief tot het politieke establishment zullen rekenen. Vanaf dan is het wachten op de volgende protestpartij.

LEES OOK