Er zijn minstens twee redenen waarom er een boeiend schouwspel in het vooruitzicht ligt: een ervan heeft te maken met de attitude van de traditionele partijen tijdens de campagne, de andere met de zetelverhoudingen in het parlement.
Laten we eerst even naar de feiten kijken. Wat wordt er voorspeld? De Conservatieven (alias de Tories), momenteel de grootste partij in de regerende coalitie, zou ongeveer vijfentwintig zetels verliezen, en rond de 280 eindigen. Labour zou er dankzij een nettowinst van een twaalftal zetels ongeveer 270 behalen. Dat resultaat verbergt echter een dramatische verschuiving in Schotland, waar Labour niet minder dan 38 van hun 41 zetels zou moeten prijsgeven aan de Schotse nationalisten van de SNP. Die zouden, mede daardoor, hun aantal zetels spectaculair zien toenemen van 6 naar ruim 50. De Liberal Democrats, de coalitiepartner van de Conservatieven in de regering, zouden daarentegen hun vertegenwoordiging gehalveerd zien tot nauwelijks een 25-tal zetels.
Majority no more
In elk geval komt geen van beide traditionele grote partijen ook maar in de buurt van de absolute meerderheid van 326 zetels. Opmerkelijk is dat ze desondanks allebei campagne voeren alsof dat nog tot de mogelijkheden behoort. Met de moed der wanhoop wuift de retoriek van David Cameron en zijn Tory partij elke suggestie van een nieuwe coalitieregering weg. In Any Questions?, een populair wekelijks radiodebat, verklaarde de vertegenwoordigster van de Tories afgelopen vrijdag dat ze "slechts 23 zetels" moesten winnen om een absolute meerderheid te behalen. Ed Miliband zit niet minder ver van de realiteit: hij wijst categoriek welke vorm ook af van een deal met de SNP (de meest waarschijnlijke partner voor Labour); het is niet duidelijk hoe hij dan wel aan een parlementaire meerderheid zou geraken.
Cameron en Miliband doen hierbij wat denken aan de zielige figuur van Wile E. Coyote, de prairiehond die het in de Road Runner tekenfilmpjes gemunt heeft op de grote renkoekoek met de toeterende roep. In elke episode komt er wel een moment wanneer die zich eens te meer over de rand van een afgrond heeft begeven, zich nog niet bewust van het feit dat er geen vaste grond meer onder hem is, om dan onherroepelijk te pletter te storten. Dave en Ed gedragen zich alsof ze op de vaste, vertrouwde ondergrond van de absolute meerderheid staan terwijl ze, nog heel even, roerloos boven de afgrond van de noodzaak tot samenwerken met andere partijen hangen. Dat illusoire denken weerspiegelt zich niet enkel in de campagne, maar ook in de partijprogramma’s.
Wanneer coalitieregeringen de regel zijn weet men vooraf dat er zal moeten worden onderhandeld ná de verkiezingen – althans door wie aan de macht wil komen. Wie voor 100% wil vasthouden aan zijn programma heeft slechts één optie: de oppositie. Maar elke partij met beleidsambitie houdt van tevoren al rekening met zulke onderhandelingen, en er zit dus flexibiliteit in hun programma. In tegenstelling hiermee komt het afwijzen van zelfs maar de kans dat er zal moeten onderhandeld worden bij de Britse partijen, in het licht van de vooruitzichten, wat surrealistisch over. Niets is voor hen bespreekbaar.
Onderhandelen als nooit tevoren
Nochtans zal er moeten worden onderhandeld, zoveel is duidelijk uit de voorspelde zetelverhoudingen. In 2010 namen de coalitiegesprekken nauwelijks drie dagen in beslag, maar de electorale afstraffing die de Liberaal-Democratische junior coalition partner nu te wachten staat – vooral omdat ze relatief weinig van hun programma konden realiseren – laat vermoeden dat de kleinere partijen hun eventuele medewerking deze keer een stuk duurder zullen verkopen. En de onderhandelingen beloven, gezien de ingegraven posities van de partijen, dus behoorlijk boeiend te worden. Schuift u alvast een comfortabele zetel bij.
De vraag is: wie zal met wie moeten onderhandelen? De mathematische mogelijkheden om tot een stabiele parlementaire meerderheid te komen zijn beperkt. Hier en daar spreekt men van een ‘Grand Coalition’ van Tories en Labour. Die zou weliswaar op een gigantische meerderheid kunnen rekenen – zo groot dat ze tientallen dissidenten zou aankunnen, maar de kans daarop is bijzonder klein (bij de meeste bookmakers 33:1, toch net iets waarschijnlijker dan een Labour meerderheid). De enige andere twee-partijencombinatie die een meerderheid kan opleveren is een Tory-SNP coalitie, zo mogelijk nog onwaarschijnlijker.
Coalities met daarin één of meerdere van de kleine partijtjes – de Noord-Ierse partijen DUP, UUP en SDLP, de Groenen, Ukip, en de Welse nationalisten – mogen we ook vergeten. De theoretische mogelijkheid van een linkse meerderheidsregering met vijf partijen is, wel, puur theoretisch.
Combinatieleer voor gevorderden
Een coalitie die een parlementaire meerderheid heeft wordt zo goed als onmogelijk. Maar zelfs het vormen van een minderheidsregering met voldoende steun (onder vorm van een ‘confidence and supply’ arrangement) wordt geen sinecure. Eén van de redenen hiervoor is het feit dat er geen sterk, verenigd politiek centrum is. Het overgrote deel van de zetels gaat naar de twee grote partijen: samen behalen ze ruim 80% van de zetels (en tweederden van de stemmen, dus zelfs een proportioneel systeem zou weinig veranderen). Dat beperkt fundamenteel het aantal mogelijke combinaties.
Ook voor een minderheidskabinet zijn echter onderhandelingen nodig. En ook hier rijst de vraag: wie kan redelijkerwijs onderhandelen met wie? Voor David Cameron zijn de Libdems essentiële partners, maar zij zullen zich dit keer vast niet laten ringeloren, en hardere garanties eisen. Hun steun is echter nodig, maar niet voldoende, dus er moeten nog andere partijen worden gepaaid – en waarmee?
Ed Milibands enige mogelijkheid om premier te worden, ondanks zijn pertinente afwijzen van enige toenadering tot de SNP, is een akkoord te sluiten met de Schotse nationalisten. Maar wat kan hij hen beloven, anders dan meer middelen, en uiteindelijk een nieuw referendum voor Schotse onafhankelijkheid– zaken die hem te zijner tijd zonder veel twijfel zuur zullen opbreken?
De situatie heeft veel weg van een logische puzzel met een fout in de opgave: bij elke theoretische mogelijkheid is er een praktische reden waarom ze niet kan. Ofwel kloppen de cijfers niet – bij het combineren van partijen die elkaar wel kunnen vinden je krijgt geen voldoende grote meerderheid bij elkaar. Ofwel zijn de partijen die wiskundig een meerderheid kunnen vormen in de praktijk onmogelijk te verzoenen.
Politiek is de kunst van het mogelijke, zei Otto von Bismarck in 1867. In het Verenigd Koninkrijk van 2015 wordt politiek wellicht de kunst van het onmogelijke. En dat wordt absoluut een fascinerend spektakel.
