Door Tony Busselen, lid van de Congogroep van Intal.be

Tony Busselen: 'Wie echte solidariteit met het Congolese volk wil in België, heeft op dat punt nog veel werk voor de boeg.'

De koning gaat naar Congo. De voorbije jaren hebben allerlei meester-schaakspelers gedacht Congo te kunnen onderwerpen. Het land is immers uitgeput. Na dertig jaren Mobutudictatuur lag het er al als een ruïne bij. Een vijf jaar lange oorlog heeft het land nog meer in de vernieling geholpen. Het Congolese volk kreeg slechts vrede door een onmogelijk akkoord dat vertegenwoordigers van de internationale gemeenschap voorkauwden aan een door hen geselecteerd gezelschap van Congolezen. Dat gebeurde in de Zuid-Afrikaanse casinostad Sun-City.

Schoonmoeders

Het resultaat was een gedrocht erger dan het Romeinse triumviraat. Eén president en vier vicepresidenten onder wie twee gezworen vijanden van de president. Een staat die allerlei oorlogsmisdadigers moest opnemen op alle niveaus van het staatsapparaat en het leger. En vooral een staat die men voor de begeleiding van de transition onder voogdij kon stellen van een internationaal comité bestaande uit ambassadeurs die als schoonmoeders over Kabila’s schouders mee regeerden . Een toestand die men dan zo lang mogelijk wilde rekken om, zoals God, de Congolese staat te kneden naar eigen goeddunken.

De meester-schaakspelers wisten om welke buit ze speelden: wie Congo controleert, controleert het hart van Afrika. Het land grenst aan negen buurlanden. Het heeft 68 miljoen inwoners, vijftig jaar geleden waren dat er nog maar 14 miljoen. Van de bevolking is 48 procent jonger dan veertien jaar. Het land heeft alle bodemrijkdommen die men zich kan inbeelden: kobalt, koper, niobium, tantalum, petroleum, diamant, goud, zilver, zink, mangaan, tin, uranium en steenkool. In Congo stroomt 50 procent van het in heel Afrika aanwezige water. Het land bezit 17 procent van de tropische regenwouden in heel de wereld. Er is voldoende landbouwgrond om vele malen de Congolese bevolking te voeden.

Hatelijke persoonlijke aanvallen

Maar de meester-schaakspelers vergisten zich. Het Congolese volk wilde verkiezingen en niemand heeft die kunnen tegenhouden of volledig controleren. Niet de oorlogsheren, noch de betuttelende schoonmoeders uit het Westen. President Joseph Kabila won de verkiezingen in de tweede ronde met 58,8 procent van de stemmen. Hij won ze dankzij een zeer breed front waarin hij de meest beschaafde onder zijn tegenstanders kon verzamelen. Hij won ze met de handen op de rug gebonden: zonder noemenswaardig te reageren op de hatelijke persoonlijke aanvallen. Zonder terug te komen ook op wat er tijdens de oorlog was gebeurd, want dat hadden zijn toenmalige schoonmoeders hem verboden.

De haat en het misprijzen voor het Congolees nationalisme is groot, zeer groot in België

Kabila won de stembusgang omdat het volk in het oosten de terreur had ondergaan en zeer goed wist wie wie was en wie wat had gedaan. Omdat het volk in hem de voortzetting zag van de politiek van zijn vermoorde vader Laurent Kabila: voor het behoud van de eenheid van Congo, de territoriale integriteit en het herstel van de soevereiniteit.

Genetische afwijking

Dat soevereine Congo kreeg geen steun van een of ander Marshallplan, zoals België dat kreeg na de Tweede Wereldoorlog. De materiële situatie voor de Congolezen kende dus niet de vooruitgang die bijvoorbeeld de Belgen kenden tussen 1945 en 1952. Maar het is oneerlijk om de situatie vandaag voor te stellen als “erger dan ooit te voren”. Vandaag is de situatie veel beter dan in 2008, toen een oorlogsheer nog maar eens zijn kans waagde. Ze is veel veel beter dan in 2003, 2001 of 1998. Maar natuurlijk zal koning Albert, als hij zijn laarzen aantrekt en een wandeling maakt door de volkswijken in Kinshasa, blijven waden door dezelfde modder en hetzelfde vuil die daar tien en twintig jaar geleden ook al lagen.

Waarom zit het land na vijftig jaar ‘onafhankelijkheid’ aan de grond? De ellende van het Congolese volk is geen natuurverschijnsel noch een genetische afwijking. Ze vloeit voort uit het feit dat men Congo sinds 1885 nooit de kans gegeven heeft om soeverein over zijn rijkdommen te beschikken. Of toch, vóór 2006 gebeurde dat twee keer. De eerste periode van soevereiniteit liep van 30 juni 1960 tot 14 september 1960 onder eerste minister Patrice Lumumba. Twee maanden en een half. De tweede periode liep van 17 mei 1996 tot 2 augustus 1998 onder president Laurent Kabila.

Sloganeske beschuldigingen

Beide periodes werden gevolgd door een orgie van geweld en repressie tegenover het Congolese volk. Beide presidenten werden vermoord. Lees de Belgische krantenartikels uit begin 1961 de dagen nadat de dood van Lumumba bekend werd. Lees vervolgens de krantenartikels uit begin 2001 de dagen nadat de dood van Laurent Kabila vaststond. U zult zich afvragen: hoe ongegeneerd blij kun je zijn met doden?

De haat en het misprijzen voor het Congolees nationalisme is groot, zeer groot in België. Wie echte solidariteit met het Congolese volk wil in België, heeft op dat punt nog veel werk voor de boeg. Hij of zij zal doorheen de veralgemeningen en de sloganeske beschuldigingen tegen de Congolese nationalisten op zoek moeten naar de waarheid. Die is complexer en genuanceerder dan de extreme koloniale en antikoloniale clichés die beiden neerkomen op het besluit dat de Belgen in de toekomst ‘maar beter weg blijven uit Congo’.

Koloniale verovering

België en Congo hebben een gezamenlijk historisch verleden. Dat betekent dat tienduizenden Belgische families de een of andere band uit het verre of recente verleden hebben met het land. In België wonen naar schatting 115.000 Congolezen die familie hebben in Congo en hun land is nooit echt uit hun hart verdwenen. In de jaren twintig van de vorige eeuw heeft België in zijn kolonie een industrie uit de grond gestampt, met een voor die tijd uitgebreid spoorwegennet. Maar dat was ter meerdere eer en glorie – en vooral winst – van de Belgische kapitaalgroepen. Vandaag wil een nu soeverein Congo die basisinfrastructuur heropbouwen en uitbreiden. Waarom zou België daarvoor niet opnieuw inspanningen kunnen doen?

De koloniale verovering legde de grenzen van Congo vast en smeedde honderden etnieën en volkeren samen tot één natie. Vandaag, na jaren gestook en oorlog van buitenaf, kiest het Congolese volk ervoor om de eenheid van die natie te bevestigen en te verdedigen. Waarom kan België daar niet aan meehelpen en, conform het internationaal recht, elke schending van de soevereiniteit en de territoriale integriteit van de DR Congo veroordelen en consequent tegengaan?

Vernedering

Geconfronteerd met de enorme uitdagingen wil de Congolese regering samenwerken met heel wat landen, en zeker ook met België. Congo steekt bij monde van zijn verkozen president Joseph Kabila de hand ook uit naar België. “De Belgen zijn welkom, er is plaats genoeg”, zo klinkt het. Het is echter goed om de gewoonte aan te nemen om naar de Congolese nationalisten te luisteren en zich ook de volgende woorden te herinneren die Kabila uitsprak tijdens een interview in Le Soir, anderhalf jaar geleden, na de zoveelste vernedering door een meester-schaakspeler:

België moet beslissen wat voor relatie het wil met de Democratische Republiek Congo: ofwel een heel goede, volwassen relatie tussen soevereine, onafhankelijke staten; ofwel een relatie van meester en slaaf. De Belgische regering moet een keuze maken. [...] In dit land is veel bloed vergoten, zowel voor onze bevrijding als voor onze onafhankelijkheid. Ik zal nooit aanvaarden dat wie dan ook ons de les komt spellen, of het nu de Belgische of de Chinese minister van Buitenlandse Zaken is, [...] Ik hoop echt dat België altijd een bevriend land zal zijn. Maar iedereen moet beseffen dat Congo helemaal veranderd is. Dat is het vertrekpunt: de macht in Congo is nu legitiem. Maar zelfs voor de verkiezingen al heb ik nooit kunnen aanvaarden dat iemand ons land behandelt als een kolonie.

Tony Busselen is lid van de Congogroep van de beweging Intal.be. In april 2010 verschijnt bij uitgeverij Epo zijn boek ‘Congo voor beginners’.

Door Bram Souffreau

Yehuda Shaul van Breaking The Silence. (Foto Bram Souffreau)

Vorige zomer publiceerde Breaking The Silence een boekje (.pdf) met vijftig getuigenissen van Israëlische militairen over de oorlog in de Gazastrook. De soldaten bevestigden het gebruik van de lokale bevolking als menselijk schild, de inzet van wit fosfor en de beschietingen buiten proportie met grote schade en nodeloze slachtoffers als gevolg.

Taboe

Breaking The Silence neemt normaliter geen politieke standpunten in. De beweging wil de belevenissen van Israëlische militairen verspreiden en de publieke opinie informeren over de dagelijkse werkelijkheid van de soldaten. “We zijn geen vredesorganisatie en stellen ons ook niet anti-oorlog op. We doorbreken het taboe over het leger en vuren het debat aan”, legt Shaul uit. Hij stichtte in 2004, samen met enkele kamaraden, Breaking The Silence en uitte zijn persoonlijk militair verhaal via een fototentoonstelling.

Yehuda Shaul:
‘In deze oorlog werden onnauwkeurige wapens gebruikt, zoals artillerie, mortiervuur en wit fosfor. Die wapens maken geen verschil tussen strijders en de lokale bevolking’

“Maar over de oorlog in Gaza nemen we wel een duidelijk standpunt in en roepen we de Israëlische overheid op tot een onafhankelijk onderzoek in Israël. Een onderzoek buiten de militaire wereld én met openbare hoorzittingen”, benadrukt Shaul. De Verenigde Naties hebben de Gaza-oorlog al onderzocht, net als het Israëlische leger. De VN waren scherp in hun oordeel, de Israëli’s waren mild. Maar Shaul vraagt een debat voor de Israëlische publieke opinie.

Burgerslachtoffers

Breaking The Silence was zeer geschokt bij het horen van de getuigenissen over de gebruikte praktijken van het Israëlische leger in de oorlog in Gaza. “De agressie was van een totaal andere orde dan in de andere gewapende conflicten waarin Israël betrokken was”, zegt Shaul. “In deze oorlog werden talrijke onnauwkeurige wapens gebruikt, zoals artillerie, mortiervuur en wit fosfor. Die wapens maken geen verschil tussen strijders en de lokale bevolking. Bovendien werden ze op een nooit geziene schaal ingezet.”

Shaul ziet aan de hand van de Gaza-oorlog een verandering in de strategie en in de moraal van het Israëlische leger. “De burgerbevolking moest niet meer gemeden worden. Ditmaal mochten er vooral geen Israëlische slachtoffers vallen”, zegt de activist. “Toen ik tijdens het begin van de Tweede Intifada bij het leger diende, mocht ik bij twijfel niet schieten. Die filosofie werd in Gaza omgekeerd. Heeft een soldaat twijfel over een doelwit, dan moest hij plots wél schieten, ook als het risico op burgerslachtoffers reëel was. De operatie ‘Gegoten Lood’ was de eerste keer waarin het Israëlisch leger officieel voor een dergelijke strategie koos.”

Beluister de opmerkingen van Yehuda Shaul:

Yehuda Shaul over de oorlog in Gaza.

Een school in Rafah, na de Gaza-oorlog. (Foto Wikipedia)

Nederlaag Libanon verwerken

De redenen van die andere aanpak liggen in Libanon, zegt Shaul. De Tweede Libanese oorlog (2006) werd door het Israëlische leger als een nederlaag ervaren. Daarom wilde Israël in Gaza koste wat het kost een overwinning vieren. “Maar een overwinning is enkel mogelijk met voldoende tijd, en om lang genoeg steun te krijgen voor een oorlog mogen er geen Israëlische slachtoffers vallen”, legt Shaul uit. “Daarom werd Gaza op zeer agressieve wijze ingenomen.”

“De Palestijnse burgers waren minder waard dan het leven van een Israëlisch soldaat”, gaat Shaul verder. “Tijdens de briefing kregen de militairen de prioriteiten te horen: eerst de missie, dan het leven van de Israëlische soldaten en daarna de rest. Terwijl er vroeger in de briefing wel nog een woordje aandacht was voor de lokale bevolking.”

Zeer rechtse regering

‘De prioriteiten in de Gaza-oorlog: eerst de missie, dan het leven van de Israëlische soldaten en daarna de rest. Terwijl er vroeger nog aandacht was voor de lokale bevolking’

Shaul en Breaking The Silence vinden die evolutie gevaarlijk en pleiten daarom voor een onderzoek. Ze staan overigens niet alleen. Shaul schat de steun van de Israëlische publieke opinie vandaag op 30 procent. Het departement Justitie en Binnenlandse Zaken staan niet afkerig van het idee. Ook binnen het Israëlische leger vinden ze steun voor hun oproep. Zo zouden de ontwerpers van de interne gedragscode Shaul steunen.

“Maar de legertop en Defensie liggen dwars. Zij ontkennen de strategiewijziging en weigeren elke discussie”, stelt Shaul vast.

Breaking The Silence legt daarom zijn hoop nu bij het buitenland. “Als de druk maar hoog genoeg opgevoerd wordt, dan zal de politiek – ook deze zeer rechtse regering van Benjamin Netanyahu – toegeven”, hoopt Shaul.

Werk van lange adem

Maar de Amerikaanse en Europese overheden zijn nog niet in actie geschoten. “Als vriend van Israël zijn de Verenigde Staten het evenwel aan zichzelf verplicht”, vindt Shaul, die gisteren (donderdag) op uitnodiging van Broederlijk Delen een bezoek bracht aan het federale parlement. “Echte vriendschap is immers niet de ogen sluiten voor wat fout gaat. Neen, bij een echte vriendschap kun je iemand terechtwijzen en aandringen op een gesprek.”

Hoewel de Israëli’s beetje bij beetje meer aandacht hebben voor de zaak, vreest hij dat het een werk van lange adem zal zijn voordat de Israëli’s zelf een onderzoek kunnen afdwingen. “Maar als democratie zijn we het onderzoek aan onszelf verplicht”, besluit hij.

Door Tom Cochez

Nauwelijks anderhalve week na de vorige partijraad – in theorie komt het hoogste beslissingsorgaan van het VB maandelijks samen – roept partijvoorzitter Bruno Valkeniers de goed honderd mandatarissen opnieuw samen.

Toeval is dat niet. Op de vorige partijraad legde ex-voorzitter Frank Vanhecke een dossier op tafel waarin hij de financiële malversaties van Eric Deleu en impliciet ook de betrokkenheid daarbij van Filip Dewinter beschrijft. Deleu is de rechterhand van Dewinter en sinds jaar en dag de reclameman van de partij. Dewinter stond al die tijd aan het hoofd van de dienst organisatie die de reclamecampagnes leidt.

Ook in een brief van Frank Vanhecke aan Bruno Valkeniers, waarover Apache vorige week berichtte, confronteerde de ex-voorzitter zijn opvolger met de dubieuze financiële praktijken van Deleu.

In die brief schrijft Frank Vanhecke overigens niet alleen bewijzen te hebben van financiële malversaties. Hij legt ook uit hoe Filip Dewinter en Gerolf Annemans via hun handlangers een hele strategie op poten zetten om Marie-Rose Morel politiek uit te schakelen.

Het uitlekken van de brief en de bijbehorende partijintriges zorgden de voorbije week voor hoogspanning in de partij. Voorzitter Bruno Valkeniers poogde een gemeenschappelijke ontkenning van het bestaan van de brief af te dwingen, maar dat lukte niet. Dus hield de voorzitter het maar bij een ontkenning van zijn kant en verder ‘geen commentaar’.

In Knack liet een anoniem partijkopstuk intussen weten dat ‘voorzitter Bruno Valkeniers geen keuze (heeft); hij moet Marie-Rose Morel uit de partij zetten’.

In hetzelfde blad liet de voorzitter de week voordien nog weten dat hij dat niet van plan is.

De partijraad van vanavond heeft tot doel opnieuw eenheid in de rangen te brengen, Eric Deleu uit de wind te zetten en zijn positie in de raad van bestuur van de VRT te bestendigen. Of dat zal lukken is echter twijfelachtig. Alvast de manier waarop tot de crisispartijraad werd beslist en het geheimhouden van de locatie, bedoeld om de pers op een afstand te houden (de redactie verneemt dat de partijraad plaatsvindt in het Vlaams Parlement of het Huis van de Vlaamse Parlementsleden), zorgen voor veel ongenoegen.

De oorspronkelijke bedoeling was immers om de extra partijraad komende zaterdag te laten plaatshebben. De officiële verklaring voor de verplaatsing naar vanavond luidt dat de dochter van voorzitter Valkeniers zaterdag trouwt, maar de echte motivatie ligt elders. Ingewijden verduidelijken dat het Valkeniers, Dewinter en de voorzitter van de partijraad Filip De Man zijn die, zonder het partijbestuur erin te hebben gekend, in extremis hebben beslist om de partijraad te vervroegen en op een weekavond te plaatsen.

Op die manier zullen wellicht enkel de parlementariërs aanwezig zijn. De meerderheid daarvan zijn getrouwen van Filip Dewinter, die met het oog op de komende verkiezingen de wellicht zuur te verdelen verkiesbare plaatsen veilig proberen te stellen. De opstand tegen de almacht van wat Frank Vanhecke ‘de Antwerpse gemeenteraadsfractie’ noemt (Dewinter, Annemans, Valkeniers), leeft veel meer bij de partijbasis, die vanavond in belangrijke mate afwezig zal zijn.

De timing is ook ideaal om Frank Vanhecke op de afwezigheidslijst te krijgen. EU-parlementslid Vanhecke zit immers in Straatsburg. Apache verneemt wel uit goed ingelichte bron dat de ere-voorzitter alles in het werk stelt om vanavond over en weer te rijden tussen Straatsburg en Brussel.

Frank Vanhecke was niet bereikbaar voor commentaar.

Ook Marie-Rose Morel houdt het op ‘geen commentaar’. Ze bevestigt wel dat er vanavond een partijraad plaatsvindt. Dat het een manier is om de tegenstand in snelheid te pakken, wil ze niet met zoveel woorden gezegd hebben, maar ze stelt wel ‘op een beleefde manier aan de voorzitter te hebben laten weten dat het voor mensen die werken en geen parlementair ambt bekleden niet vanzelfsprekend is om op een weekavond in Brussel aanwezig te kunnen zijn.’

Bruno Valkeniers maakte al eerder duidelijk niet te willen reageren op de berichtgeving van Apache.

Door Stefan Beyst, rekto:verso

'Caterpillar # 5' van Wim Delvoye. Geen werk voor de bescheiden woonkamer van een kunstverzamelaar uit de middenklasse.

Wim Delvoye werd op het einde van de tachtiger jaren bekend met de introductie van kitscherig versierde alledaagse voorwerpen in het museum: schoppen en strijkplanken bezet met heraldische motieven, gasflessen en cirkelzaagbladen beschilderd met motieven in Delfts blauw, een hele reeks goals waarvan de netten zijn vervangen door glasramen, en betonmolens versierd met barokke of gotische ornamenten.

Vrijende paren

Weldra werden die versierde gevonden objecten vervangen door getatoeëerde varkens. En die varkens openden op hun beurt de deur naar drollen op tegelvloeren. Dat scatologische thema werd verder ontwikkeld in de Anale kussen en de Roses des vents, tot het culmineerde in wat Wim Delvoye als zijn magnum opus beschouwt: de Cloaca, een ingewikkelde machine die heuse stront produceert. Delvoye bouwde er intussen een hele reeks van, met bijbehorende omkaderende commerciële productie: van zakjes stront tot toiletpapier.

Intussen maakten de glasramen zich los uit de goals als röntgenfoto’s van vrijende paren en de gotische decoratie ontwikkelde zich eerst tot een gotische kapel en vervolgens tot de 10 meter hoge gotische Torre voor de Biënnale van Venetië van 2009. Dit jaar wil Wim Delvoye hem met enkele bijkomende verdiepingen verhuizen naar het dak van het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel, en in 2012 naar de piramide van Pei op het plein voor het Louvre. Hij heeft plannen voor nog grotere gotische projecten in China en Oman. Ooit hoopt hij een volwaardige kathedraal te bouwen waarin naast de opgezette varkens en de bouwmachines ook de Cloaca’s als altaren zijn opgesteld.

Pissende engel

Een controversiële, maar onstuitbare optocht, die Wim Delvoye in de eerste plaats aan zichzelf heeft te danken. Al van meet af aan stelde hij zich op als zelfstandige ondernemer. Om te beginnen slaagde hij er telkens weer in om bij het bredere publiek in het nieuws te komen: eerst schuchter met zijn kitsch op readymades, dan driester met zijn drolmotieven en zijn getatoeëerde varkens, maar pas goed met zijn ‘kakmachine’, waarmee hij de krantenkoppen haalde tot in New York en Bejing.

Het thema van de gotiek biedt – in dit tijdperk van de clash of cultures – nog heel wat potentieel. “Hoe meer de mensen kwaad spreken over mijn pissende engel, hoe beter”, verklaarde hij naar aanleiding van de commentaren op Roses des vents II. Om het vuurtje brandend te houden slaat hij geen enkel interview af. Hij laat zich zelfs gebruiken als uithangbord voor bedrijven: denken we aan zijn samenwerking met Sirris.

Ondernemende kapitalisten

Wim Delvoye is ook ondernemend in de letterlijke zin van het woord: hij werkt niet langer eigenhandig – ambachtelijk – maar laat zijn werk uitvoeren door een hele schare van medewerkers. Aanvankelijk ging het om goedkope arbeidskrachten die zijn betonmolens uit hout sneden in Indonesië of zijn varkens hoedden in China. Maar inmiddels heeft hij ook hier te lande een eigen Studio Wim Delvoye, in Gentbrugge, waar hij het creatieve werk door eigen volk laat verrichten en het uitvoerende werk overlaat aan een firma in Shanghai. In zijn kasteel in Kwatrecht beschikt hij over een showroom en een eigen verzameling – de Galerie Delvoye, zeg maar.

De schaal van het publiek verandert navenant: geen bescheiden ambachtelijke werkjes meer voor de woonkamer van de kleine kunstliefhebber uit de middenklasse. Wim Delvoye heeft het meteen begrepen op musea en grote kunstverzamelaars – vaak succesvolle ondernemers – zoals Fernand Huts van de Katoennatie, voor wie hij een gotische kapel wil bouwen, of de oliesjeiks in Oman en ondernemende kapitalisten in China met wie hij torens en wolkenkrabbers wil optrekken.

Industrialisering

Wim Delvoye:
‘Ik heb niets te winnen met het innemen van een standpunt. Ik heb geen mening. Trouwens, welke mening kan men hebben over iets dat alomtegenwoordig is, zoals God: onze economie?’

De trend naar productie op grotere schaal is geen uitvinding van Delvoye: ze manifesteerde zich voor het eerst in The Factory van Andy Warhol en studio’s zoals die van Robert Rauschenberg of Christo, en ook als grotendeels retorisch gebaar bij de vroege conceptuelen (Lawrence Weiner). Maar ze trad nadrukkelijk op de voorgrond met de doorbraak van het neoliberalisme in de jaren tachtig: de yuppies manifesteerden zich niet alleen in de reguliere economie, maar ook in het kunstbedrijf. Intussen hebben ze zich ontpopt tot ware tycoons van de kunstmarkt – denk maar aan figuren als Damien Hirst en Jeff Koons.

Op zich is er niets mis met die ontwikkeling in het kunstbedrijf. Tot de opkomst van de geniecultus was arbeidsdeling de regel in de schildersateliers, al diende ze daar om de meesters te ontlasten, zodat ze eigenhandig het meer prestigieuze werk konden uitvoeren. Vooral sedert de pop art is ze een uitvloeisel van de schaalvergroting en de industrialisering van de productie (zoals in de film): het is maar normaal dat Wim Delvoye niet zelf zijn gotische torens last en het tatoeëren aan specialisten overlaat.

Verlieslatend

Het is dan ook opvallend dat Wim Delvoye zich slechts op een terrein enigszins schijnt te ‘generen’: over zijn identiteit als ondernemer. Hij wil het laten voorkomen alsof hij eigenlijk weinig verdient aan zijn kunst: het merendeel van wat hij verdient “komt van de verhuur van panden”. Als blijkt dat zijn kunst toch niet niks opbrengt, heet het: “Mensen vergeten dat ik ook de materialen en mijn medewerkers moet betalen. Na aftrek van de productiekost deel ik de winst met de kunsthandelaar.”

Als die inkomsten eerder hoog dan laag blijken te zijn, stelt hij met nadruk dat hij helemaal niet uit is op winst: “De Cloaca is natuurlijk niet winstgevend, omdat ik de machine zelf niet wil verkopen. Je kunt een drol kopen voor 1.500 euro, dat is alles. Daardoor krijg ik het imago van een commercieel artiest, maar dat ben ik niet.” Tot elders ook deze aap uit de mouw komt: “Ik ben niet van plan mijn kakmachines te verkopen. Waarom zou ik, als ik gewoon de stront kan verkopen. Dat zou neerkomen op het verkopen van de kip met de gouden eieren.” Wel gouden eieren dus, maar niet zoveel als in het nest van zoveel anderen, die bovendien leven op zijn kap: critici en galeriehouders verdienen nog meer dan de kunstenaar “die aan de onderkant van de voedselketen staat”. Ergens anders heet het dan weer dat hij het meest verdient aan zijn “kunst, terwijl het commerciële verlieslatend is”.

Lovenswaardig motief

Dat doet me denken aan Jan De Cock, die vindt dat de kunstenaar een zakenman is, maar dan één die nooit voor de markt mag werken, maar de verantwoordelijkheid heeft om “tegen de markt te werken”. Geef mij dan maar Maurizio Cattelan, die zichzelf een rijkelijke vakantie gunde onder het mom van het opzetten van een artistiek evenement – een fake zesde Biënnale van de Caraïben: we zijn gewoon “allen op de een of andere manier corrupt. Het leven zelf is corrupt, en zo mag ik het hebben. Ik wil gewoon mijn stukje van de koek krijgen, zoals iedereen.”

De gêne is des te merkwaardiger omdat bij Wim Delvoye ongetwijfeld een meer lovenswaardig motief meespeelt. Door veel geld te verdienen wil hij onder meer over de nodige middelen beschikken om zijn projecten te realiseren zonder af te hangen van subsidies van de gemeenschap of financiering door private sponsors als Fernand Huts, laat staan van de zegen van critici, curatoren of museumdirecteurs als Jan Hoet en verzamelaars als Charles Saatchi. “Terug naar de autonomie en het vrije ondernemerschap van de renaissancekunstenaars.”

Marketing

Net zo min als Jan Fabre en Koen Van Mechelen laat Wim Delvoye zich iets gelegen aan een officiële uitnodiging voor de Biënnale van Venetië. Met veel flair plaatst hij er zichzelf op het podium: langs zijn Torre op het Canal Grande “varen elke dag zo’n 175.000 mensen. Qua bekijks kan dat tellen, want ook wie geen kaartje voor de tentoonstelling heeft, kan vanaf het kanaal mijn Torre bewonderen.” De musea zijn voor Wim Delvoye slechts opstapjes voor de openbare ruimte: de Torre stond in Venetië niet in een zaal, maar aan het Canal Grande, en hetzelfde geldt voor zijn optreden in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel en het Louvre. In de openbare ruimte kan het publiek niet anders dan kijken, net zoals naar reclame.

Wim Delvoye:
‘De plebejer houdt van mij. Hij denkt dat ik als een Robin Hood aan zijn kant sta omdat ik toon wat de kunstwereld is: een kakmachine’

De gêne heeft veel te maken met het feit dat Wim Delvoye graag de kritische pose aanneemt die nog altijd endemisch is in de wereld van de ‘hoge kunst’. Alsof hij nog een achtenzestiger was – hij noemt zich bij gelegenheid neomarxist – verklaart hij onomwonden: “Mijn werk is even kritisch als dat van Hans Haacke.” Zijn Art Farm – een firma met webcam voor de 300 verzamelaars-aandeelhouders – zou “een karikatuur van het kapitalisme” zijn. Al wordt het kapitalisme al snel ingeperkt tot de kapitalistische kunstmarkt. Of nog verder tot de beleggingskunst: investeren in een kleine tatoeage die groter wordt naarmate het varken groeit. Ook Cloaca presenteert hij als de nabootsing van “een bedrijf: de productie, de research, de logistiek, de marketing, de boekhouding, de reclame. Binnenkort ga ik zelfs certificaten uitgeven voor mijn drollen. Dan kan ik echt naar de beurs trekken.” Hij heeft het ter zake over een “strategie van radicale medeplichtigheid”.

Alles is economie

Vele commentatoren zien evenzeer een criticus in Wim Delvoye. Dan Cameron beweert dat “Cement Truck de imperialistische expansie symboliseert”. Ook Ben Lewis spreekt over kritiek: “Wim Delvoye is een satire op de kunstwereld, met zijn overdreven prijzen en intellectuele impasse.” Michael Amy is vager: “Net zoals Art Farm, levert ook Cloaca (…) een bijtende kritiek op onze consumptiemaatschappij in het algemeen en de kunstmarkt in het bijzonder.” Anderen zien het wat minder politiek. Zo heeft Gerardo Mosquera het over een kritiek op onze beschaving: “In mijn ogen is het combineren van wetenschap, technologie en kunst met het oog op het produceren van stront een soort van metafoor voor onze beschaving.”

Blijkbaar mag het wel kritisch, maar niet politiek – lees: links – zijn. Maar ook het kritische ligt niet meer zo goed in de markt. Adrian Dannat beweert dat Wim Delvoye “de gebruikelijke distributie- en consumptiesystemen nabootst, niet om dergelijke commerciële methoden te parodiëren en te bekritiseren (dat zou iets voor een heel ander kunstenaar uit een heel verschillend voorbij decennium zijn), maar om die praktijken actief toe te passen en uit te werken”. Misschien hebben die critici van de criticus gelijk: “Ik ben er niet op uit om de bourgeois in zijn hemd te zetten, maar om de kunstwereld in zijn hemd te zetten door bourgeois te zijn.” Duidelijker: “Ik ben niet echt tegen, maar eerder ironisch. (…) Ik heb niets te winnen met het innemen van een standpunt. Ik heb geen mening. Trouwens, welke mening kan men hebben over iets dat alomtegenwoordig is, zoals God: onze economie? Alles is economie.” Hij voegt eraan toe: “Triestig om zeggen, maar ik denk dat het met het socialisme is gesteld zoals met de psychoanalyse: dat is echt voorbij…”

Televisiekijkend Vlaanderen

Dat geeft te denken. Want met werken als de Cloaca kun je vele richtingen uit. Naast de uiteenlopende linkse interpretaties van de kunstcritici en de kunstfilosofen is er ook de interpretatie van de volksmens die de Cloaca letterlijk leest. Zegt Delvoye zelf: “De plebejer houdt van mij. Hij denkt dat ik als een Robin Hood aan zijn kant sta omdat ik toon wat de kunstwereld is: een kakmachine.” En dat is alweer wat gênant, want ook de mening van figuren als Jean Clair, de directeur van het Picassomuseum, Jean-Marie Le Pen, of Brigitte Bardot, die in Un cri dans le silence schrijft dat “kunst stront is geworden in de letterlijke en de figuurlijke betekenis”.

Als Jean-Max Colard hem daarop wijst, merkt Wim Delvoye op: “Ook zij houden van Cloaca, omdat ze denken dat de machine hen gelijk geeft. Maar ik ben het niet met hen eens.” Maar in zijn vuistje lacht Delvoye anders: “Wie zet ik in zijn hemd met Cloaca? De kunstwereld? Het publiek? Televisiekijkend Vlaanderen, dat helemaal niet van kunst houdt en denkt dat ik aan zijn kant sta? Ze gaan akkoord met mij: die Wim Delvoye, die zegt het toch maar. Maar ook de intellectuelen houden ervan, want ze kunnen er Freud en Lacan bij halen.” Waarmee alles gezegd is over Delvoyes “strategie van de radicale medeplichtigheid”. Radicaal en medeplichtig: ja! Maar (kritische) strategie: nee!

Dit artikel is een aangepast fragment uit een meer omvattende analyse in ‘Wim Delvoye: van cloaca tot kathedraal’. Het is het gevolg van een samenwerking tussen Apache en het tweemaandelijkse cultuurtijdschrift rekto:verso.

Door Steffie Desmet, rekto:verso

In de film 'No Country For Old Men', naar het gelijknamige boek van Cormac McCarthy, is huurmoordenaar Anton Chigurh de verpersoonlijking van het lot.

We vragen ons af of de 77-jarige McCarthy weet wat hem overkomt. McCarthy schrijft al sinds de jaren zestig en kreeg literaire erkenning vanaf de jaren negentig, maar nu lijkt zijn prijzenlijstje wel erg lang te worden: Pulitizer Prize, National Book Critics Award, Saul Bellow Award, James Tait Black Memorial Prize… Alsof dat niet genoeg is, werd zijn laatste roman, The Road, in een poll van The New York Times verkozen tot het beste boek van de laatste kwarteeuw. McCarthy wordt duidelijk erkend als één van de grote hedendaagse Amerikaanse schrijvers. Maar wat maakt deze toch erg grillige, teruggetrokken auteur tot zo’n All American writer?

Bedwelmende ritmes

Hij is eerst en vooral een meesterlijk stilist. Zijn werk laveert tussen de welhaast oudtestamentische stijl van Blood Meridian, met lange nevengeschikte zinnen en een archaïsche woordenschat, en de sobere, minimalistische zinsbouw in The Road en No Country for Old Men. De beschrijvende stijl is altijd ijzersterk. Bovendien slaagt McCarthy erin om zelfs de banaalste gesprekken een krachtige weerklank te geven. De interpunctie is vaak tot een minimum beperkt. Weinig tot geen komma’s, dialogen zonder aanhalingstekens of aanduiding van wie spreekt. Met zijn sprekende, paratactische stijl creëert hij een woordenstroom die nooit stremt en die leest als muziek.

In zijn laatste roman, het postapocalyptische The Road (2006), galmt zijn taal in al haar eenvoud als poëzie over de vernietigde wereld. Korte alinea’s en zinnen, ritmisch als losse cues, waaruit geleidelijk een wereld oprijst:

He lay listening to the water drip in the woods. Bedrock, this. The cold and the silence. The ashes of the late world carried on the bleak and the temporal winds to and fro in the void. Carried forth and scattered and carried forth again. Everything uncoupled from its shoring. Unsupported in the ashen air. Sustained by a breath, trembling and brief. If only my heart were stone.

Je moet echt wel al van ‘bedrock’ zijn om je te kunnen verzetten tegen de melancholische en bedwelmende ritmes die opklinken uit McCarthy’s taal. In enkele zinnen zet de man een toon neer die je niet meteen los zal laten.

Vernietigende draaikolk

Het onbeheersbare is de drijvende kracht in McCarthy’s proza

McCarthy schrijft in de klassieke epische traditie. Van Homerus over de Bijbel en via Milton in het spoor van Herman Melville’s Moby-Dick. Tijdloze figuren dwalen door weidse ruimtes en staan bloot aan het grillige lot. Tegelijk herwerkt McCarthy die klassieke epische tragiek tot een duistere hedendaagse metafysica. Het mechanistische wereldbeeld verdrijft iedere poging tot zingeving naar de marge. De morele orde wordt opgezogen in een vernietigende draaikolk die onherroepelijk blijkt, het pathos van de dood wordt als een vlieg tegen een grauwe wand gemept.

Blood Meridian (1985), McCarthy’s meesterwerk, tackelt de conventies van de western. Van goed versus kwaad of van een rechtvaardige orde is hier geen sprake meer. De bloederige roman vertelt over de historische rooftochten van de Glantongang, een groep filibusters die na de Amerikaans-Mexicaanse oorlog in 1848 de Texaanse grens oversteekt om zoveel mogelijk indianen te scalperen.

Dansen met de hoeren

We worden ondergedompeld in een verdord landschap met moordzuchtige Comanches en doortrapte Amerikaanse avonturiers en er stroomt bloed door de straten van Mexico. De inspirator van de bende, Judge Holden, een duivelse intellectueel en kinderverkrachter, drijft haar ook de vernieling in. Maar in tegenstelling tot Melville’s Ahab in Moby-Dick wordt de judge niet opgeslokt door de woeste zeeën. Nadat hij de protagonist, ‘the kid’, in de epiloog van de roman op gruwelijke wijze heeft afgeslacht – naakt in een toilet – gaat hij blijmoedig dansen met de hoeren:

Towering over them all is the judge and he is naked dancing, his small feet lively and quick and now in doubletime and bowing to the ladies, huge and pale and hairless, like an enormous infant. He never sleeps, he says. He says he’ll never die. He bows to the fiddlers and sashays backwards and throws his head and laughs deep in his throat and he is a great favorite, the judge.

McCarthy weerstaat aan de oppervlakkige verleidingen van de moderniteit en laat je als lezer vereenzamen tot je oog in oog staat met de onmetelijke kracht van het zinloze

In de misdaadthriller No Country for Old Men (2005) neemt McCarthy eveneens een loopje met het genre van de western. Llewelyn Moss vindt in de woestijn een koffer vol drugsgeld en gaat ermee op de loop. In een afmattend kat-en-muisspel met de nietsontziende huurmoordenaar Anton Chigurh kan Llewelyn zijn lot niet ontlopen.

Het meedogenloze lot

Ook al weet McCarthy de spanning goed op te bouwen, toch hakt hij de spanningsboog meer dan zeventig pagina’s voor het eind van zijn roman koelbloedig door. Het vertelperspectief verspringt naar een lokale sheriff die Llewelyn aantreft in een lijkenhuis, het gezicht doorzeefd met kogels. Met die abrupte dood is ook iedere spanning aan de lezer ontrukt. Maar het is juist door zulke radicale plotwendingen dat McCarthy’s verhalen harmoniëren met de grillige wendingen van de werkelijkheid. Het onbeheersbare is de drijvende kracht in McCarthy’s proza.

Chigurh reduceert zijn slachtoffers tot slachtvee, door hen af te maken met een geluidsloze stungun die in slachthuizen wordt gebruikt:

He placed his hand to the man’s head like a faith healer. The pneumatic hiss and click of the plunger sounded like a door closing. The man slid soundlessly to the ground.

Net als Judge Holden uit Blood Meridian blijkt Chigurh een verpersoonlijking van het meedogenloze lot. Wanneer hij geconfronteerd wordt met een slachtoffer dat om mededogen smeekt, geeft hij hen de keuze tussen kop of munt. Enkel het toeval kan hen nog redden. Ze kijken de koele, mechanistische raderen van het universum recht in de ogen, smeken om gehoord te worden. Maar het heeft geen enkele zin: niemand luistert.

Hoogst onveilige wereld

McCarthy’s werk is doorspekt met religieuze metaforen en mystieke verwijzingen die botsen met de harde nietsontziende wetten van het universum. Vaak blijkt hoe de religieuze symbolen hun betekenis verliezen bij de koude aanraking door de moderne, ontheiligde wereld. Zo wordt de verschoppeling Lester Ballard in het slot van Child of God (1974) gedissecteerd door vier jonge geneeskundestudenten. Zijn hoofd wordt in stukken gezaagd. Zijn hart en ingewanden op een tafel uitgespreid en de studenten staan als haruspices over zijn ingewanden gebogen:

At the end of three months when the class was closed Ballard was scraped from the table into a plastic bag and taken to a cemetery outside the city and interred. A minister from the school read a simple service.

Het religieuze ritueel verbleekt bij de groteske beelden van de wetenschappelijke dissectie. Ook in The Road, waar een vader en zijn zoontje zich door een verwoest en hoogst onveilige wereld bewegen, tracht de vader hun uitzichtloze overlevingstocht krampachtig een religieuze betekenis te geven. Hij ziet in zijn zoontje een god die het licht draagt en die koste wat het kost beschermd moet worden. Maar de vraag die uit de roman oprijst, is of ze niet tevergeefs tegen de zinloosheid vechten.

Onvergetelijke ervaring

Nergens wordt McCarthy’s wereldbeeld zo tast- en zichtbaar als in The Road. Wereld en beeld zijn één geworden, de aarde is herschapen tot een guur en onleefbaar onderdeel van het universum. De wispelturige werkelijkheid wordt in haar naakte essentie getoond en in die verschroeide wereld is menselijkheid tot het uiterste minimum herleid:

Perhaps in the world’s destruction it would be possible at last to see how it was made. Oceans, mountains. The pounderous counterspectacle of things ceasing to be; The sweeping waste, hydroptic and coldly secular. The silence.

Net in die poëtische en existentiële ontmoeting met de zinloze materie ligt de grootsheid van McCarthy’s oeuvre. Het gehakketak van de moderne wereld ligt ver achter ons, we staan bloot aan het zinloze, zwarte heelal. Precies hier toont McCarthy zich een grootmeester. Hij weerstaat aan de oppervlakkige verleidingen van de moderniteit en laat je als lezer geleidelijk aan vereenzamen tot je, afgezonderd, oog in oog staat met de onmetelijke kracht van het zinloze.

Paradoxaal genoeg opent die verkleinende beweging ook een immense ruimte. Je wordt omvergeblazen en blijft verweesd achter. Maar terwijl Blaise Pascal nog schreef dat de eeuwige stilte van de eindeloze ruimte hem schrik aanjoeg, verwerkt McCarthy die confrontatie tot een louterende lotsaanvaarding. Op die manier wordt elk van zijn romans een test en een onvergetelijke ervaring. It keeps you damned fit.

Dit artikel is het gevolg van een samenwerking tussen Apache en het tweemaandelijkse cultuurtijdschrift rekto:verso.

Lezers fietsen online snel door een artikel. Ze lezen zelfs niet, ze scannen en blijven soms hangen

Tien jaar geleden hamerden usability-goeroes, zoals een Jakob Nielsen, op vermoeide ogen en verkorte concentratie bij het lezen van computerschermen. Teksten moesten kort en krachtig. De opmaak bestond uit korte paragrafen, veel witruimte en veel tussentitels. Als je de scrolbalk kon vermijden, was je goed bezig. Toen scrolden mensen immers niet door de pagina’s, klonk het. Ze wisten niet waarvoor het balkje rechts diende.

Intussen is het web alomtegenwoordig en is de scrolbalk geen onbekende meer. Miljoenen mensen staren wereldwijd uren aan een stuk naar een lichtbak. En toch: lange teksten kunnen blijkbaar nog altijd moeilijk aarden op het web. Josh Tyrangiel, managing director van Time.com, haalt het aan in een boeiend videointerview voor Beet.TV (via Journalism.co.uk).

Voor de reporters van Apache is de vaststelling evenwel niet zo leuk. De meesten komen uit de kranten- of magazinewereld, waar andere regels gelden dan op het internet. De ‘webreflex’ (korte, gebalde teksten, hyperlinks naar bronpagina’s, open staan voor lezersinput, et cetera) is daar afwezig. Het web staat in hun ogen synoniem met een oneindigheid in mogelijkheden en tekstlappen. “Eindelijk kunnen we alles kwijt!” Terwijl ze net op het web veel meer moeten afwegen wat belangrijk is en wat niet.

Contradictie

Met Apache willen we duiding geven, plaats maken voor nuance, de argumenten van de verschillende betrokkenen meegeven en zorgen voor verdieping. En net die diepgaandheid botst met de eigenheid van het web. Lezers fietsen online snel door een artikel. Ze lezen zelfs niet, ze scannen en blijven soms hangen. Zelden weten we waarom. Bovendien worden ze afgeleid door allerlei applicaties die tegelijkertijd op de computer draaien: een nieuw mailtje, een chatsessie op MSN, binnenkomende tweets, knipperende advertenties of downloads die net eindigen.

Onze uitdaging bestaat uit het zoeken van de gulden middenweg: degelijke teksten zonder de lezer op de vlucht te jagen. Want wij willen dat onze teksten gelezen worden. We leren overigens elke dag bij. Niet enkel uit opleidingen ’schrijven voor het web’ en websites allerhande, maar ook – en vooral – van de opmerkingen en ervaringen van lezers. Van hoe u met het web, en de website van Apache, omspringt.

Door Bram Souffreau

Door Christophe Van Eecke

Hanna Schygulla schitterde in 'Die Ehe der Maria Braun' uit 1978.

Met Fassbinders Die Ehe der Maria Braun (1978) werd Schygulla tot internationale ster gebombardeerd. De filmposter waarop ze in zwarte kousen staat afgebeeld werd voor een hele generatie jongemannen het icoon van de vleesgeworden lust. Ze haalde in 1985 zelfs de cover van Time als ‘Europe’s most exciting actress’. Maar de carrière die daarop volgde, wist de verwachtingen niet altijd in te lossen. Dus keerde Schygulla terug naar waar ze het best in is: geëngageerde rollen in opmerkelijke kleine films, buiten de schijnwerpers van gemakkelijk succes. Een portret van de zwakke mens als kunstenares, geen ster.

Genadeloze dissectie

Schygulla rolde achteloos in het acteervak. Ze verveelde zich aan de universiteit en gaf na enkele maanden de brui aan haar opleiding Germaanse filologie omdat, zoals ze later schreef, iemand met glinsterende ogen haar over de acteerschool had verteld. Het was daar dat ze Fassbinder zou leren kennen, die er overigens niet in zou slagen om door de toelatingsexamens van de filmschool te komen. De heren professoren zagen, op basis van zijn schriftelijke examens en de kortfilm die hij als proef moest voorleggen, geen toekomst in het bewegende beeld weggelegd voor Rainer Werner. De legende wil dat Fassbinder meteen zag dat de jonge Schygulla later de ster van zijn films zou worden. Zij had veeleer de indruk dat Fassbinder niet hoog met haar opliep. Maar dan klikte het tussen de twee en ontwikkelde zich snel een intense band. Maar na enkele maanden gaf de wispelturige Schygulla de acteerschool weer op.

Daar had het bij kunnen blijven indien Fassbinder een jaar later niet actief was geweest in het Actions-Theater, een ondergrondse toneelgroep. Toen een actrice plots verstek gaf voor een voorstelling ging Fassbinder op zoek naar die bijzondere actrice van op de toneelschool. Hij spoorde Schygulla op en de rest, zoals men dat dan pleegt te zeggen, is filmgeschiedenis. Schygulla werd Fasbinders muze, zowel op de scène als voor de camera. Ze was de enige van zijn vaste groep actrices die een echte ster zou worden en samen maakten ze twintig films, van belangrijke vroege experimenten als Liebe ist kälter als der Tod (1969) en het migrantendrama Katzelmacher (1969) over giftige en sarcastische melodrama’s als Der Händler der vier Jahreszeiten (1971) en Die bitteren Tränen der Petra von Kant (1972) tot het moeizame productieproces van Fontane Effi Briest (1972-74). Daarna kwam de grote internationale doorbraak met Die Ehe der Maria Braun (1978), een genadeloze dissectie van Duitsland onder het Wirtschaftswunder waarin Schygulla als de koelbloedig ambitieuze Maria Braun finaal zichzelf en haar woning opblaast op het moment dat het Duitse elftal de wereldbeker binnenhaalt. Deutschland ist Weltmeister!

Weerbarstige actrice

Het is in de ruimte tussen schijn en zijn dat Schygulla’s personages geboren worden

Het was Fassbinder die Schygulla’s acteerstijl vorm gaf. Fassbinders cinema was een cinema van gestyleerde vormen en bewegingen en het vroege repertoire van Schygulla’s acteerwerk bestond voor een groot deel uit afstandelijke, ironische en gekunstelde nabootsingen van melodramatische poses en smachtende blikken uit Hollywoodfilms. Die benadering heeft haar acteerwerk ten gronde gevormd. Dat betekent onder meer dat Schygulla een weerbarstige actrice is met een fenomenale uitstraling die het niet in iedere film en niet onder iedere regisseur even goed doet. Ego speelde daarbij ook een rol. Zoals Fassbinder opmerkte aan het einde van het portret waarin hij haar niet als een ster maar als een zwak mens zoals alle anderen karakteriseerde, speelde Schygulla niet graag tweede viool in een film. Als ze bij gelegenheid in een secundaire rol werd gecast die haar niet beviel, verstond Schygulla volgens Fassbinder de kunst om “gewoon opvallend slecht te zijn”.

Met de roem kwamen er nieuwe spanningen, want alle acteurs en actrices in Fassbinders ensemble hengelden onvermijdelijk naar de hoofdrol in iedere volgende film. Ook Schygulla viste al eens naast het net, zeker in het begin van de jaren tachtig, toen Fassbinder nieuwe gezichten introduceerde in de titelrollen van zijn films. Maar Schygulla’s naam was dan al gevestigd, want na Maria Braun volgde een belangrijke rol in Berlin Alexanderplatz (1980), Fassbinders visionaire meesterwerk voor het kleine scherm, en de titelrol in Lili Marleen (1981), een wanstaltig, zwartgallig melodrama dat onder meer steunt op het feit dat Schygulla in de hoofdrol als nazi-zangeres duidelijk niet kan zingen, of in elk geval een gebrek aan zangtalent opvallend overtuigend acteert.

Magere jaren

Tijdens de Fassbinderjaren vond Schygulla ook nog de tijd om in meer dan een dozijn films van ander regisseurs aan te treden. Via Fassbinder kwam ze immers in het hart van het Neues Deutsches Kino terecht. Haar eigenlijke filmdebuut was zelfs helemaal niet bij Fassbinder maar in Jean-Marie Straubs kortfilm Der Bräutigam, der Komödiantin und der Zuhälter (1968). Daarna volgden onder meer Peter Fleischmanns Jagdszenen aus Niederbayern (1969), een sarcastische heimatfilm waarin de burgerij van een Beiers dorp jacht maakt op een homoseksueel, en Volker Schlöndorffs verfilming van Bertolt Brechts Baal (1969). Wim Wenders gaf Schygulla een rol in Falsche Bewegung (1975) en Fassbinders idool Douglas Sirk castte haar in Sylvesternacht (1977).

Fassbinders onverwachte dood op 10 juni 1982 was een zware klap voor Schygulla. Hun werkrelatie mocht dan al niet altijd even vlot zijn verlopen, de band die ze deelden, ging diep. Het verlies was zowel emotioneel als artistiek ingrijpend. Bovendien leek met Fassbinder meteen de hele Duitse film de geest te geven. De nieuwe Duitse film verloor zijn kracht en frisheid en de jaren tachtig werden relatief magere jaren. Schygulla nam haar roem echter te baat om met een reeks prominente regisseurs samen te werken. Ze filmde Die Fälschung (1981) met Volker Schlöndorff en La Nuit de Varennes (1982) met Ettore Scola. Met Godard draaide ze Passion (1982) en Carlos Saura plaatste haar tegenover Isabelle Adjani in Antonieta (1982). Marco Ferreri’s Storia di Piera (1983) was een hit en leverde Schygulla de Palme d’Or op in Cannes. Daarna werkte Schygulla nog met Margarethe von Trotta (Heller Wahn, 1983), Andrzej Wajda (Eine Liebe in Deutschland, 1983), opnieuw Ferreri (Il futuro è donna, 1984), Pál Sándor (Miss Arizona, 1987) en Jaime Humberto Hermosillo (de Marquez-verfilming El verano de la señora Forbes, 1988).

Frivole zijstap

Onvermijdelijk volgde de lokroep van Hollywood. Schygulla stak de grote plas over en draaide een handvol films in de Verenigde Staten. Daarna hield ze het voor bekeken. De rol van stewardess in het Chuck Norris-verhikel The Delta Force (1986) was een duidelijk signaal dat Hollywood geen blijf zou weten met iemand als Schygulla, ook al was de film zelf een kassucces. De mini-serie Peter the Great (1986) was een prestigeproject dat vol liep met eminente acteurs in kostuums van vroeger. Schygulla mocht schitteren als tsarin Catharina de Grote. In de televisiefilm Barnum (1986) kreeg ze Burt Lancaster als tegenspeler. Maar zoals zoveel Europese actrices werd Schygulla in de droomstad vooral beschouwd als een decorstuk met interessante buitenlandse accenten. Als dusdanig mocht ze samen met Sylvia Kristel, Faye Dunaway en Ornella Muti de boudoirs van Casanova (1987) vullen, een televisievehikel waarin Schygulla, toen met moeite halfweg de veertig, de moeder van de tien jaar oudere Richard Chamberlain mocht spelen! Tussendoor draaide ze ook nog Forever, Lulu (1987) met Amos Kollek.

In de jaren negentig leek Schygulla uit de film te zijn verdwenen. Naarmate het decennium vorderde, maakte ze minder films en werden haar rollen kleiner. In artistieke termen waren de jaren negentig een terugkeer naar kleine en relevante films die het noodzakelijk met een (vaak zeer) beperkt roulement moesten stellen. Naast de Holocaustdrama’s Abrahams Gold (Jörg Graser, 1990) en Warszawa, Année 5703 (Janusz Kijowski, 1992) was Kenneth Branaghs Dead Again (1991) bijna een frivole zijstap. Daarna volgde een reeks films met Amos Gitai, eerst Golem, l’esprit de l’exil (1992) en Golem, le jardin pétrifié (1993), maar daarnaast ook Gibellina, Metamorphosis of a Melody (1992), Milim (1996) en Promised Land (2004). Tussendoor acteerde ze onder meer in Mavi Surgun (The Blue Exile, van Erden Kiral, 1993), had ze een scène met Jeanne Moreau in Les cent et une nuits de Simon Cinéma (van Agnès Varda, 1995) en sprankelde ze in het prachtige eigentijdse sprookje Lea (Ivan Fíla, 1996).

Verbluffend metafysisch drama

Vanaf de jaren negentig breidde Schygulla ook haar repertoire uit. Ze deed opnieuw aan theater (onder meer met teksten van Elfriede Jelinek), verzorgde muziek- en zangvoorstellingen en figureerde zelfs in Vanessa Beecrofts performance VB 51 (2002). Voor de voorstelling Traumprotokolle (2002) ging Schygulla aan de slag met het gelijknamige videowerk dat ze in de late jaren zeventig had gecreëerd, een aspect van haar creativiteit dat tot dan toe verborgen was gebleven. Daarnaast waren er de onvermijdelijke terugblikken die bij het statuut van Cultureel Erfgoed horen: een reeks grotere en kleinere documentaires over het fenomeen Fassbinder.

De kroon op het werk van Schygulla’s tweede carrière was ongetwijfeld haar rol in het verbluffende metafysische drama Werckmeister Harmóniák (2000) van Béla Tarr, een film die samen met Damnation (1987) en Sátántango (1994) van dezelfde regisseur één van de sleutelwerken van de hedendaagse film vormt. Sindsdien heeft Schygulla zich opnieuw laten opmerken in bijzonder relevante producties zoals het ingetogen Absolitude (van Hiner Saleem, 2001), Winterreise (van Hans Steinbichler, 2006) en Fatih Akins veelgeprezen Auf der anderen Seite (2007). Haar meest recente film, die later dit jaar in de zalen zou moeten komen, is Faust (2010) van Alexander Sokurov.

Heksenketel

Er is niemand die acteert zoals Schygulla acteert. De sleutel van haar eigenheid ligt in haar vermogen, eerder aangestipt door Fassbinder, om desgewenst gewoon slecht te zijn. De achteloosheid waarmee Schygulla in het acteervak rolde en de ironie die Fassbinder in de gestes van haar eerste rollen kneedde: het geeft aan veel van haar werk een air van bestudeerde desinteresse, van uitdagende verveling en sublieme ironie. In haar beste werk acteert Schygulla vaak simpelweg tegen het materiaal, een uitdagende houding die zich spiegelt in haar doordringend intelligente blik.

Het resultaat is doorgaans een verbluffende ambiguïteit waarbij de kijker er niet uitkomt of Schygulla slecht acteert of een pose cultiveert. Het is in de opening die ze daardoor creëert, die ruimte tussen schijn en zijn, dat haar personages geboren worden. Van huissloof tot nazi-diva: ze zijn allemaal door Schygulla heen gegaan. Het belangrijkste wat ze in de heksenketel van Fassbinders acteergezelschap leerde, was vermoedelijk de grootste schat die een acteur kan hebben: een gebrek aan angst om zich belachelijk te maken. Het is die resolute overgave aan het materiaal die Schygulla’s ironie tegelijk ontzettend gepassioneerd maakt. Het is de kunst van een personage te spelen en er tegelijk als een ironische dubbel achteraan te lopen. Passie en ironie in één gedraaid: dat is de paradox van de formidabele Hanna, ongekroonde muze van de nieuwe Duitse film.

Geraadpleegde literatuur

• Rainer Werner Fassbinder, Filme befreien den Kopf, uitgegeven door Michael Töteberg, Frankfurt am Main, Fischer, 1984.
• Lothar Schirmer (red.), “Du… Augen wie Sterne” Das Hanna Schygulla Album, München, Schirmer/Mosel, 2004.
• Susan Sontag, ‘The Imperfect Storm’, in: The Village Voice, 25 februari 2003
• Michael Töteberg, Rainer Werner Fassbinder, Reinbek bei Hamburg, Rowohlt, 2002.

Door Claude de Djodogne, professor human resources UCL

Zelfportret van een werkloze. Je zou het op eerste gezicht niet zeggen, maar achter de moustache zit een supercomputer verborgen. 'Hoog tijd om die rekenkracht te ontginnen', zegt professor Claude de Djodogne (UCL).

Het is crisis. Daar moeten wij geen doekjes om winden. De economische groei in de westerse wereld is zeer miniem. Of onbestaand. Dat is niet goed. Bedrijven gaan failliet. Duizenden mensen komen op straat te staan. Elke dag staan de kranten vol sociale misère. Loontrekkenden zijn daardoor onzeker over hun professionele toekomst. Wanneer krijgen zíj de bons?

Hardnekkige clichés

Er lijkt tegenwoordig wel veel empathie te zijn tegenover werklozen. Dat verwondert niet. De mensen redeneren: morgen is het misschien ons beurt om bij de RVA om een uitkering te bedelen. Het zijn niet langer enkel onbekwame prutsers die op straat gegooid worden. Hele fabrieken spuwen hun werkvolk uit. Supermarktketens sluiten met één pennentrek een hele hoop winkels. Aan een C4 kleeft geen bijzondere verdienste meer.

Toch blijven hardnekkige clichés bestaan over de doorgewinterde werkloze. Hij gaat op zijn pantoffels en in een bevlekt (sperma?) onderlijfje naar de Carrefour. Pardon, de Delhaize of de Colruyt tegenwoordig. Hij schopt zijn hond en slaat zijn kinderen. Als hij kan, werkt hij in het zwart. Werkt hij niet, dan is het omdat hij iets chronisch aan zijn rug heeft.

Vreemdsoortig ongedierte

Een werkloze wil zich niet nuttig maken. Hij weigert zijn arbeid ten dienste te stellen van de maatschappij. Het is een profiteur. Een parasiet. Te leeg om zijn biertje uit zijn eigen frigo te halen. Daarvoor heeft hij een vrouw. In Vlaanderen stemt hij op het Vlaams Belang. Die partij brengt als enige een negatief verhaal. In negativisme herkent hij zich. In Wallonië stemt hij op de socialisten. De PS zorgt ervoor dat werkloosheid comfortabel blijft. Respectabel zelfs. Alleen ambtenaren genieten meer aanzien bezuiden de taalgrens, hoewel zij nog minder uitvoeren dan een werkloze.

Een luie werkloze met overheidsgeld in leven houden was géén zinvol project

Het beeld van de werkloze is dat van een mens die niets doet. Hij arbeidt niet. Daardoor is hij maatschappelijk overbodig. We hebben hem niet nodig. Integendeel, het liefst zijn we hem helemaal kwijt. Zeker als zijn moedertaal niet het Frans, het Nederlands of het Duits is. De werkloosheidsval zit vol uitheems ongedierte. Zij hebben (wegens toch geen werk) tijd te over om ons allemaal te islamiseren. De goede allochtoon is de allochtoon die de handen uit de mouwen steekt en zijn reet naar Mekka richt.

Passievelingen

De idee dat arbeid het kapitaal van de gewone mens is, is echter reeds lang achterhaald. Voor arbeid bestaan machines. Zij voeren het werk veel beter uit dan mensen. Machines doen niet aan ziekteverzuim. Machines nemen geen middagpauze. Machines staken niet. En machines op rust behoeven geen pensioen, een belangrijk pluspunt in tijden van vergrijzing.

In een ideale wereld doen machines al het werk en leiden de mensen een luilekkerleven. In die ideale wereld leven wij niet. Er zijn te weinig machines en veel te veel mensen. Het actieve deel van de bevolking moet alles uit de kast halen om de passievelingen – kinderen, zieken, werklozen, gehandicapten, communisten en gepensioneerden – te ondersteunen. Maar klopt het beeld dat die profiterende maatschappelijke klasse ons niets kan bijbrengen?

Elektrodes

Inderdaad, vele werklozen hangen lui voor hun tv. Toch zit in hen een grondstof verborgen: de rekenkracht van hun hersenen. Die kan ontgonnen worden. Het menselijke brein is nog altijd het meest complexe object dat onze wetenschappers al zijn tegengekomen. Volgens recent en uitgebreid gedocumenteerd wetenschappelijk onderzoek kunnen onze hersenen 100 miljoen MIPS (Million computer Instructions Per Second) aan. Ter vergelijking: de processor in mijn pc, een Intel Core i7 Extreme, haalt 76.383 MIPS. Iedere werkloze torst dus een supercomputer op zijn schouders.

Het wordt tijd om die onderbenutte rekenkracht te laten renderen. Hoe gebeurt dat praktisch? Ik denk niet aan sciencefictiontoestanden met elektrodes en directe brein-computer-interfaces. Er zijn andere manieren om de menselijke cognitie te ontginnen. Het rollenspel is daar het eenvoudigste en tegelijk meest efficiënte voorbeeld van.

Legislatieve gedrochten

Een rollenspel is per definitie een simulatie. Tegenwoordig wordt de term vooral geassocieerd met gewelddadige computerspellen. We vergeten daardoor bijna dat we voor een rollenspel geen computer nodig hebben. Mensen volstaan. Werklozen zijn ook mensen.

Met een rollenspel simuleren we maatschappelijke situaties. Zo kunnen we wetsvoorstellen uittesten. Dat is dringend nodig. Te veel wetten hebben een averechts effect. Ze schieten hun doel voorbij of bereiken zelfs een tegengesteld doel. Denk aan de wet op spaarrekeningen, op wapenhandel, op gsm-straling, op de liberalisering van de energiemarkt: stuk voor stuk legislatieve gedrochten met de beste bedoelingen en de meest onbedoelde resultaten. Zodra ze getoetst worden aan de realiteit, stuiken ze in elkaar.

Cognitief kapitaal

Computermodellen om het effect van wetsvoorstellen te voorspellen bestaan nog niet. De computers van tegenwoordig hebben niet de rekenkracht om menselijk gedrag te simuleren. Laten we daar vooral niet op wachten. Anderhalf miljoen breinen – zoveel Belgen krijgen een uitkering van de RVA – staan ter beschikking van de overheid. Dat is een gigantisch cognitief kapitaal. Spreek het aan met een aangetekend schrijven:

Beste werkloze burger,

Voortaan moet u wekelijks naar het plaatselijke kantoor van De Werkwinkel komen. Daar neemt u verplicht deel aan een rollenspel. Zo wordt in aanbouw zijnde wetgeving uitgetest op haar efficiëntie. Komt u niet opdagen, dan verliest u uw uitkering. U krijgt er een boete ter waarde van uw verloren uitkering bovenop.

Alvast bedankt voor uw medewerking.

Groetjes,

De Overheid

Dat systeem heeft vele voordelen. De werkloze burger krijgt weer zelfvertrouwen en eigendunk. Hij maakt zich nuttig voor de samenleving. Burgers met een ‘echte’ job zullen dat erkennen. Dankzij de werkloze proefkonijnen ontstaat er betere wetgeving. Daar wordt iedereen beter van, behalve de criminelen en de gefortuneerden. De belastingbetaler uit de middenklasse ziet dat zijn geld voortaan gaat naar een zinvol project. (Een luie werkloze met overheidsgeld in leven houden was géén zinvol project.)

Manipulatie

Dankzij het legislatieve rollenspel kan de functie ‘werkloze’ tot een echte job uitgroeien, in dienst van de overheid. De vergelijking met het ambtenaarschap laat zich weerom makkelijk maken. Met dit verschil: om zijn job te verliezen had de werkloze geen partijkaart nodig. Voorts stelt de werkloze zich via het rollenspel ten dienste van de gehele maatschappij. Een ambtenaar kijkt daarentegen nooit verder dan zijn eigen postje en zijn directe chef.

Er zijn ook enkele nadelen. Gefortuneerden en criminelen zullen advocaten inhuren om werklozen ‘te adviseren’. Zodoende wordt het gedrag van de werkloze in het rollenspel beïnvloed. Die manipulatie leidt mogelijk tot kaduke wetten. Daarom moet ook het voorstel voor een legislatief rollenspel uitgetest worden via een rollenspel. Uit die test zal waarschijnlijk ook blijken dat het legislatieve rollenspel werkloosheid nog aantrekkelijker maakt. Zeker voor half getalenteerde acteurs en licht rancuneuze journalisten.

Los daarvan vind ik mijn idee heel bijzonder. Eigenlijk echt goed. Ook mijn schoonbroer (werkloos), mijn beide zonen (werkloos) en mijn nieuwe vriendin (werkloos) waren er zeer voor te vinden. Mijn ex-vrouw (ambtenaar) zal allicht wel een verongelijkte lezersbrief sturen.

Door Sophie De Vinck, onderzoeker VUB

Onderzoeker Sophie De Vinck (VUB) vraagt aandacht voor filmliefhebber.

Fans van Johnny Depp kunnen opgelucht ademhalen, want vorige week kwam dan toch een einde aan de Belgische bioscoopboycot tegen Alice in Wonderland. Het einde van de polemiek over de ‘release windows’ is daarentegen nog lang niet in zicht.

Symptoombestrijding

In een lezersbrief in De Morgen van 4 maart pleitte Nico Simon (Utopolis) zelfs voor een Belgische wet die een termijn tussen de cinema- en dvd-release vastlegt.

Een wettelijke verankering van de inkomsten van cinema-uitbaters komt echter neer op symptoombestrijding. De dieperliggende kwestie, met name het wijzigende consumentengedrag in een digitale omgeving, vergt een proactieve in plaats van defensieve aanpak.

Piraterij

Achter het symbooldossier dat Alice in Wonderland de voorbije weken vormde, gaat een steekspel schuil tussen distributeurs en exploitanten. Hoge inzet is de trouw (maar vooral de portemonnee) van het publiek. Daarom is het verwonderlijk dat de wensen van dat publiek in het debat niet of nauwelijks aan bod komen. Wijzigend consumentengedrag wordt enkel als een bedreiging gezien, niet als een opportuniteit.

Wijzigend consumentengedrag wordt enkel als een bedreiging gezien, niet als een opportuniteit

Maar hoeft dat wel zo te zijn? Angst is in deze geen goede raadgever. Nochtans zijn alle betrokken partijen bang voor de digitale veranderingen waar de sector momenteel mee worstelt. Bang om de controle te verliezen. Bang om geld te verliezen. De distributeurs voelen zich bedreigd door de piraterij en ontwikkelen tal van strategieën om de consument terug naar de kassa te krijgen.

Comfort

Na een lange periode van repressieve en educatieve maatregelen worden de jongste tijd meer en meer experimenten gevoerd die mikken op een snellere en grotere beschikbaarheid van films. Alice is één voorbeeld, de exclusieve ‘video on demand’-release van de Oscargenomineerde film The Blind Side een ander. Dat maakt de cinema-uitbaters dan weer bang, want zij vrezen dat aan hun exclusieve vertoningskanaal geraakt wordt.

Die angsten zijn terecht. Een groot deel van het publiek is vandaag de dag gewoon om films te bekijken op een zelf gekozen tijdstip en plaats – en het liefst nog gratis ook. Distributeurs zullen de piraterij nooit helemaal kunnen indijken. Op hun beurt kunnen bioscoopuitbaters niet tegenhouden dat het comfort van de thuiservaring in die mate de hoogte in gaat dat het steeds moeilijker zal worden om het publiek uit zijn zetel en in de cinemazaal te krijgen.

Doorgedreven digitalisering

Niemand heeft echter baat bij een artificiële instandhouding van het oude systeem. Het publiek niet, maar ook de exploitanten, distributeurs en producenten niet. Wettelijk vastleggen dat de consument pas na vier maanden recht heeft om een film op dvd te bekijken lijkt ons op lange termijn geen werkbare strategie. We willen er in dat opzicht overigens op wijzen dat Frankrijk, dat inderdaad bij wet de termijnen van de ‘windows’ vastlegt, één van de enige Europese landen is die dat doet. Wettelijke bepalingen zoals mijnheer Simon voorstelt, zijn eerder uitzondering dan regel.

In plaats van een defensieve positie aan te nemen biedt een proactieve benadering veel meer perspectieven. Een dergelijke aanpak focust enerzijds op de voordelen die een doorgedreven digitalisering voor de bioscoopuitbaters met zich meebrengt om de uniciteit van de cinema-ervaring te benadrukken. Anderzijds houdt ze in dat de strategie van de ‘windows’ wordt benaderd vanuit de positie van het publiek en met het oog op een diverse filmervaring via een verscheidenheid aan platformen.

Groots opgezet

Laat ons in eerste instantie niet vergeten dat digitalisering voor cinema’s veel voordelen met zich meebrengt. Het gros van de kostenbesparingen komt inderdaad de distributeurs ten goede. Daarom ook voorzien de meeste digitaliseringplannen in een financiële bijdrage van die distributeurs aan de cinema-exploitanten (vaak door middel van de zogeheten ‘virtual print fee’, een extra vergoeding die betaald wordt voor elke digitale filmvertoning).

Ook de exploitanten zijn op korte én lange termijn echter gebaat bij een digitale ‘upgrade’ van hun zalen. Op korte termijn biedt de 3D-ervaring bijvoorbeeld een uitgelezen kans om de unieke positie van de cinemazaal ten opzichte van de huiskamer te benadrukken. Vanuit die optiek is het des te vreemder dat net van Alice in Wonderland een symboolkwestie is gemaakt. Dit is helemaal geen kleine, ‘onafhankelijke’ film die het moet hebben van mond-tot-mondreclame, maar een groots opgezet driedimensionaal spektakel. Voor een dergelijke 3D-ervaring kan de filmliefhebber voorlopig ook enkel in de bioscoop terecht en de vrees dat de consument zal wachten op de dvd-release lijkt dan ook ongegrond.

Tweedehands kopieën

De waarde van de bioscoopervaring ligt bovendien in veel meer dan het exclusief en als eerste aanbieden van een film. Op lange termijn kan digitalisering aangegrepen worden om volop de kaart van de publiekswerking en flexibiliteit te trekken en zo de aantrekkingskracht van de cinemazaal te verhogen. Terwijl kleinere cinema’s voordien weken en soms maanden moesten wachten om ‘tweedehands’ kopieën van een film te kunnen vertonen, krijgen zij (door de kostenbesparingen en verhoogde efficiëntie) nu de kans om de nieuwste films veel sneller te vertonen.

Thema-avonden (over Europese film bijvoorbeeld) en het vertonen van aangepaste alternatieve content (‘Opera in de cinema’ en dergelijke) bieden kansen om op lange termijn de diversiteit van het cinema-aanbod te vergroten. Het is in dat opzicht tekenend dat UGC, één van de ketens die Alice dreigden te boycotten, slechts één week voordien de beslissing nam om alsnog – na jaren talmen – te investeren in digitale bioscoopschermen.

Tegenspraak met realiteit

Naast een focus op de voordelen van digitale cinemazalen op zich moeten alle betrokken partijen in tweede instantie durven nadenken over de mogelijkheden die digitalisering in het algemeen biedt om films zo snel en zo ruim mogelijk via de diverse platformen – waaronder de cinemazaal – te verspreiden.

Ook een dergelijke herziening van de windows is publiekswerking en hoeft niet per se in tegenspraak te zijn met de belangen van de cinema-exploitanten. Bioscoopuitbaters benadrukten de voorbije weken meermaals hoe ‘kleinere’ films gebaat zijn bij een langzame opbouw, waarbij ze pas na ettelijke weken rendabel kunnen worden. Tegelijkertijd krijgen vooral dergelijke kleinere, onafhankelijke films vandaag slechts zelden groeikansen. Integendeel, ze worden steeds sneller, soms reeds na twee, drie weken, uit de zalen gehaald. Het discours van de bioscoophouders is hier duidelijk in tegenspraak met de realiteit.

Niet te onderschatten

Daardoor kunnen net die films paradoxaal genoeg baat hebben bij een inkorting van de ‘release windows’. Ze kunnen dan immers profiteren van de kortstondige ‘marketing buzz’ die een bioscooprelease met zich meebrengt om zo nagenoeg onmiddellijk een breder publiek aan te spreken binnen én buiten de cinemazalen. Vier à zes maanden later herinnert de doorsneeconsument zich immers nauwelijks nog dat hij die kleine arthouse film indertijd net gemist heeft in de bioscoop.

Sommige dingen veranderen niet, ook niet in een digitale context. Dat films hun publiek vinden, blijft het kernconcept voor waardecreatie in deze sector. In een digitale economie hebben diegenen die denken vanuit het publiek én de uniciteit en complementariteit van de verschillende filmervaringen vooropstellen – op groot, klein of zelfs mobiel scherm – dan ook een niet te onderschatten voorsprong.

Sophie De Vinck is onderzoeker aan het IBBT-SMIT, verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel. Ze bereidt een doctoraat voor omtrent de digitale toekomst van de Europese filmindustrieën en de Europese filmsteunprogramma’s (MEDIA, Eurimages). Bovenstaand opiniestuk verscheen op zaterdag 6 maart als zwaar ingekorte lezersbrief in de krant De Morgen. Apache publiceert de integrale tekst.

Door Robert Voorhamme (sp.a), Antwerps schepen van Onderwijs

Antwerps schepen van Onderwijs Robert Voorhamme (sp.a): 'Vlaanderen kan geen tijd meer kopen: nood breekt wet.' (Foto Jurgen Willocx)

Anders dan in veel andere regio’s in Vlaanderen kent de stad Antwerpen niet alleen een ‘vergrijzing’ maar ook een ‘vergroening’van haar bevolking.

Dat blijkt uit bevolkingsprognoses voor de komende twintig jaar. Een nieuwe analyse uit 2009 geeft aan dat de verjonging nog sneller op ons afkomt en nog groter is dan eerst gedacht. Of in cijfers uitgedrukt: we verwachten in onze stad tussen de 30.000 en 70.000 méér jongeren in de komende twee decennia. Ik hoef niet te vertellen dat deze kinderen ook (leerplichtig zijn en) recht hebben op onderwijs.

Bouwregeltjes

Vandaar dat het stadsbestuur in 2006 het bouwen van nieuwe scholen als één van de tien topprioriteiten in haar bestuursakkoord plaatste. We hebben een flinke hap in de stadsbegroting voorzien voor ons Masterplan Schoolgebouwen.

Maar dat alles biedt – als er niks verandert aan de Vlaamse financiering en bouwregeltjes – onvoldoende antwoord aan de ouders die vandaag hopeloos op zoek zijn naar een school.

De Vlaamse samenleving en de Vlaamse regering staan vandaag, niet morgen, voor een fundamentele keuze: van die vergroening een succesverhaal maken of de steden door capaciteitsproblemen laten leeglopen.

Capaciteitsprobleem

We hoeven de bevolkingsprognoses zelfs niet af te wachten. De gevolgen van de verjonging in onze stad werden deze week duidelijk: 26 procent van de ouders die de moeite deed hun kindje aan te melden voor een nieuwe school, kregen gisteren het bericht dat er geen plaats is in een school naar voorkeur. Dat heeft voor een klein deel te maken met het feit dat ouders maar één school aangeduid hadden, maar vast staat dat honderden ouders geen plaats vonden voor hun kleuter. Dat heeft niks te maken met het aanmeldingssysteem. Dit systeem heeft alleen maar de beperkte plaatsen op een rechtvaardige en transparante manier verdeeld zonder kampeertoestanden. Het aanmeldingsregister heeft goed gewerkt, maar kan niets veranderen aan  het capaciteitsprobleem in een aantal Antwerpse wijken zoals Antwerpen-centrum, Borgerhout, Deurne en Antwerpen Noord. Een probleem dat in die buurten de voorbije jaren overigens steeds duidelijker werd door de toenemende wachtrijen voor de schoolpoorten.

Iedereen – en in de eerste plaats de ouders – beseft ondertussen dat bijkomende capaciteit creëren de enige optie is. Scholen bouwen is echter een kwestie van tijd en geld. Vlaanderen kan geen tijd meer kopen: nood breekt wet.

Financiële aderlating

Iedereen – en in de eerste plaats de ouders – beseft ondertussen dat bijkomende capaciteit creëren de enige optie is

Samen met de Antwerpse onderwijspartners vragen we de Vlaamse regering om een taskforce op te zetten om alle obstakels weg te werken die een urgente aanpak in de weg staan. Met andere woorden: we dringen aan op een nooddecreet dat zorgt voor voldoende middelen, snelle procedures en voldoende vrijheid om ook op korte termijn de capaciteit te verhogen. Als dat zou kunnen voor grote infrastructuurwerken, waarom dan niet voor de urgente bouw van schooltjes?

Je mag bijvoorbeeld nu (en dat is maar logisch) niet zomaar ergens containerklassen plaatsen en huren als er al ruimte zou zijn. De huidige bouwregelgeving laat dat niet toe. Bovendien krijgen scholen nu geen subsidies voor huur. Enkel voor bouwkosten krijgen ze een Vlaamse subsidie (een vast bedrag per vierkante meter). Een leegstaand kantoorgebouw huren, betekent in de huidige omstandigheden dus een financiële aderlating voor de scholen.

Vicieuze cirkel

Ook als we bestaande publieke gebouwen omvormen tot scholen hangt daar een aanzienlijk prijskaartje aan vast. Bovendien moet de doorlooptijd van vergunningen dan drastisch ingekort worden.

In een beperkt aantal gevallen is er de mogelijkheid om lege lokaaltjes te gebruiken voor extra klasjes. Alleen moet je beseffen dat je door een extra klas te creëren daarna ieder jaar een bijkomend lokaal nodig hebt: in totaal dus vier kleuterklasjes én zes klassen lagere school. Los van infrastructuur wordt het opstarten van nieuwe scholen serieus geremd door financieringsvoorwaarden die ongepast zijn in een context van bevolkingsgroei. Want tot nu toe kan je enkel centen krijgen om scholen te bouwen voor leerlingen die vorig jaar op 1 februari al in een school ingeschreven waren. Dus kinderen die geen school vonden, kunnen ook niet meetellen om bouwsubsidies te krijgen. Een vicieuze cirkel dus.

Geen excuus

Een deel van de nodige middelen kunnen gevonden worden bij de KBC-gelden die binnenkort vrijkomen. Vlaanderen zal een fonds moeten voorzien uitsluitend voor capaciteitsuitbreiding van basisscholen in nieuwe verkavelingen, in buurten waar de verjonging voorspeld wordt of waar die zich nu al voordoet.

Uiteraard: noodoplossingen moeten kaderen in een structureel plan op lange termijn zoals wij voorzien in ons masterplan. Ook daar dringen aanpassingen in de subsidiering en regelgeving zich op. De huidige Vlaamse AGION-subsidies voldoen niet. Ook de beloofde DBFM-middelen moeten dringend komen.

Kortom: de crisis mag geen excuus zijn om die extra inspanningen niet meteen te leveren. Want scholenbouw zorgt voor extra werkgelegenheid, innovatie en opleiding van de volgende generatie actieve Vlamingen.

Om maar te zeggen dat de verjonging ons niet bang moet maken, maar een troef is.