Dit is een gastbijdrage. Een Apache-lezer levert met dit stuk een bijdrage aan het maatschappelijk debat. De auteur schrijft in eigen naam en is verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.

Waarom?

21 mei 2021 Koen Smets
Why
Promotiebeeld voor het spel Why (Beeld: allaboutfunandgames.com))

Mijn vriend en ik speelden het niet zo vaak, maar ik herinner me wel dat je, om te winnen, moest bepalen waarom een moord was gepleegd. Als ik me baseer op de talrijke boeken van Agatha Christie en Georges Simenon die ik in mijn formatieve jaren las (en de vele misdaadtelevisiereeksen die ik sedertdien zag), dan lijkt het achterhalen van waarom het slachtoffer werd omgebracht inderdaad vaak nuttig te zijn bij het ontsluiten van het mysterie.

Simpele vraag, grote reikwijdte

De vraag beperkt zich natuurlijk niet tot moordzaken. Iedereen die in contact komt met kleine kinderen weet dat ongeveer een derde van wat ze zeggen begint met “waarom”. Soms gaat de vraag dan over iemands motief of opzet – “Waarom zit je zo vaak te Twitteren, papa?” of “Waarom maken mensen regels, om ze dan meteen weer te overtreden?”* Maar vaker nog gaat het waarom verder dan het begrip van bewuste motieven en richt het zich naar oorzaak en gevolg, bijvoorbeeld “Waarom regent het?” of “Waarom heb ik honger?”

why did the chicken cross the road
Waarom wilde deze kip naar de overkant van de straat? (Foto: CC BY-SA 3.0 Jianshui - Huajiaozhai cun (Wikimedia ))

Hoe dan ook, het woord belichaamt de nieuwsgierigheid die ons drijft naar het verwerven van nieuwe kennis, of we nu een detective zijn die probeert uit te zoeken wie de moordenaar was, een 5-jarige die wil weten waarom een blaadje drijft op het beekje in het bos, of een neuroloog die onderzoekt waarom we pijn voelen. We vinden het terug in de krachtige ‘five whys-techniek’ om de grondoorzaken van een probleem bloot te leggen, ontwikkeld door de Japanse uitvinder en stichter van Toyota, Sakichi Toyoda. En het is zelfs doorgedrongen in de wereld van de geestigheden, met hopen humoristische raadsels zoals de klassieker “Waarom stak de kip de straat over?”.

En er is meer. We kunnen de vraag 'waarom' ook stellen om na te gaan op welke basis bepaalde beweringen rusten.Als iemand een onwaarschijnlijk voorstel oppert, kunnen we ons afvragen waarom. Heeft hij of zij misschien bijzondere expertise die er geloofwaardigheid aan geeft? De vraag stellen kan ons helpen tot een beter oordeel te komen.

Een voorbeeld. Als onze maat Frank veertig jaar geleden het streamen van muziek had voorspeld, dan zouden we wellicht niet erg onder de indruk zijn geweest. Maar als we wisten dat de suggestie van Frank Zappa kwam – over wiens expertise in de muziek en de muziekindustrie weinig twijfel bestaat, en die naar verluidt een IQ van 172 had – dan zouden we ze (terecht) serieus hebben genomen. Hij voorzag dat platenmaatschappijen hun catalogus zouden onderbrengen in een centrale verwerkingslocatie, toegankelijk via telefoon of kabeltelevisie, en rechtstreeks aangesloten aan de hometaping-toestellen van de gebruiker. Hij voorspelde zelfs dat het regelen van facturatie en royalty’s zou worden ingebouwd in de software van het systeem. Risicokapitalist Paul Graham beschrijft in een recente blogpost waarom het beter is je oordeel in beraad te houden wanneer het een deskundig persoon die met een ongerijmd idee voor de dag komt.)

Wanneer we een krantenkop zien als ‘Luchtvervuiling nu belangrijkste oorzaak van longkanker’, kunnen we in plaats van hem voor waar aan te nemen, de vraag stellen waarom dat een redelijke bewering zou zijn, en nagaan welke bewijzen in het artikel worden aangevoerd (er zijn er geen). Wanneer, eerder deze week, de dag nadat internationaal reizen weer werd toegelaten in Engeland, minister van volksgezondheid Lord Bethell verklaarde dat buitenlandse reizen “gevaarlijk” zijn, konden we ons afvragen waarom dat een redelijk standpunt was. De vraag stellen waarom een conclusie wordt getrokken, een voorstel wordt geformuleerd, of een beslissing wordt genomen, verhindert dat we al te snel iets zouden verwerpen of accepteren dat niet zou mogen worden verworpen of aanvaard.

We kunnen bovendien die waaromvraag stellen om de motieven achter een bewering of een besluit te onderzoeken. Gaat het bijvoorbeeld om een poging om indruk te maken, is er een achterliggende agenda, of tracht men steun te winnen voor een controversiële stelling? Ook hier krijgen we een beter inzicht in hoe we bewijsstukken die worden aangevoerd moeten interpreteren, of zelfs hoeveel inspanning het bestuderen ervan verdient.

Ons innerlijke waarom

Met het woord ‘waarom’ kunnen we een kritische blik werpen op andermans beweringen en keuzes, maar ook op die van onszelf. Als cognitive misers gaan we gierig om met onze denkcapaciteiten, en laten we ons met plezier leiden door intuïtie, buikgevoel, vuistregels en biases – terecht of onterecht.

red card
'Natuurlijk was dat gerechtvaardigd!' (Foto: master1305 (Freepik))

Een kleine dosis waarom kan aan het licht brengen op hoeveel bewijsmateriaal we ons werkelijk beroepen. Hebben we een stevig argument voor de bewering dat Audi-bestuurders nooit hun richtingaanwijzers gebruiken, of voor onze keuze voor biologische eieren? Een voorbeeld van een bestuurder die afsloeg zonder knipperlicht is eigenlijk toch niet statistisch significant – en was dat eigenlijk wel een Audi, of mogelijk een Seat? En hebben we ooit werkelijke bewijzen gezien dat biologische eieren beter zijn dan gewone?

Terwijl we toch bezig zijn, kunnen we dan ook best onze eigen motieven onder de loep nemen: waarom besloten we dat de scheidsrechter beslist een/geen rode kaart had mogen geven? Liet de replay er geen twijfel over bestaan dat er al dan niet een niet te rechtvaardigen overtreding was begaan, of was het toch eerder omdat dat zijn beslissing net (niet) is wat we het liefst zouden hebben? We hebben natuurlijk in elk geval recht op onze eigen, bevooroordeelde opinie, maar dan moeten we wel beseffen dat dat slechts is wat ‘onze waarheid’ is.

Ons innerlijke waarom is als een wat vervelende gezel die het weliswaar goed met ons voorheeft. We hoeven hem niet de hele tijd te raadplegen, en zelfs wanneer we dat doen kunnen we beslissen het resultaat te negeren. Maar het is goed te weten dat hij er is.

Is dit overigens geen goed moment om de vraag te stellen waarom ik dit stukje schreef?

*Authentieke vraag gesteld door Luka, 5,5 jaar

Uitgelichte afbeelding: Promotiebeeld voor het spel Why (Beeld: allaboutfunandgames.com)

LEES OOK