Dit is een gastbijdrage. Een Apache-lezer levert met dit stuk een bijdrage aan het maatschappelijk debat. De auteur schrijft in eigen naam en is verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.

De vele betekenissen van geld

11 juni 2021 Koen Smets
De vele betekenissen van geld
De vele betekenissen van geld (CC BY-ND 2.0 Roman K (Flickr) )

Geld heeft voor iedereen dezelfde waarde. Daardoor kan het drie sleutelrollen vervullen: het laat ons toe goederen en diensten te kopen, de prijs (een indicatie van de waarde) ervan te bepalen, en waarde op te slaan zodat we ze kunnen kopen wat we nu nog niet nodig hebben. Vanuit die drie perspectieven lijkt de betekenis van 80 euro onveranderlijk te zijn, en dus zou de ervaring van het verlies (of de aanwinst) ervan onafhankelijk moeten zijn van om het even welke andere factor.

Geld in gedachten

Maar zo werken we niet: we doen eerder aan 'mentaal boekhouden'. In hun paper The Framing of Decisions and the Psychology of Choice gaven Amos Tversky en Daniel Kahneman een inmiddels klassiek voorbeeld van het fenomeen. Zij verrichtten een experiment met twee gelijkaardige eerstepersoonsscenario’s rond een theaterbezoek met kaartjes van 10 dollar (goedkoop, maar het dateert van 1981!). In de eerste versie kom je bij het theater aan en merk je dat je een biljet van 10 dollar kwijt bent: zal je dan nog 10 dollar betalen voor een toegangskaartje? 88% van hun deelnemers beantwoordden dit bevestigend. In de tweede versie heb je het kaartje vooraf gekocht, en stel je bij aankomst vast dat het verdwenen is. In dat geval gaf slechts 46% van de deelnemers aan een nieuw kaartje te zullen kopen.

Het eigenlijke verlies is exact hetzelfde in beide gevallen, en toch is de reactie verschillend. We handelen alsof we verschillende budgetten hanteren, naast een pot van (nog) niet toegewezen cash. In het tweede geval hadden we al uit het theaterbudget geput, waardoor we mogelijk een tweede ticket niet konden rechtvaardigen; in het eerste geval was het cash die we kwijt waren, en was er dus geen sprake van een tweede toegangskaartje – het theaterbudget was nog onaangetast.

Er is nog een manier waarop de betekenis van geld kan variëren. Beeld je in dat je per ongeluk voor 70 euro aan gewone benzine in je dieselauto hebt gepompt. Dat besef je wanneer na een 500-tal meter de motor begint te sputteren. Niet alleen is de brandstof onbruikbaar, je krijgt ook te horen dat de schade zo maar even 6.000 euro bedraagt: de benzine heeft het injectiesysteem van de auto lelijk toegetakeld. (Dit overkwam zeer recent een goede kennis.)

De betekenis van geld hangt niet enkel af van het mentale budget waartoe het wordt gerekend, maar ook van de context waarin we het bekijken

Plots lijkt het verspillen van 70 euro niet meer zo’n dramatisch probleem. De betekenis van een geldbedrag hangt blijkbaar niet enkel af van het mentale budget waartoe het wordt gerekend, maar ook van de context waarin we het bekijken. Hier lijkt het oorspronkelijke verlies nu eerder futiel. Als 70 euro verspillen aanvankelijk een groot probleem was, zou het verlies van 6.000 euro zowat 86 keer erger moeten zijn.

Moeten zijn? Of kunnen we ook hier de context hertekenen zodat de betekenis van 6.000 euro verandert? We kunnen bijvoorbeeld die uitgave onderbrengen in een autobudget. Als zo’n incident ons slechts één keer overkomt, dan mogen we het bedrag gerust spreiden over ons hele leven als automobilist – bijvoorbeeld zestig jaar. Dat komt overeen met ongeveer 100 euro per jaar, of een tweetal euro per week. Alles beschouwd zal dat je leven niet diepgaand veranderen.

Als we nog meer nuance willen invoeren, kunnen we het bedrag kaderen in een ander mentaal budget (een euro is immers een euro!): de waarde van ons huis of van ons pensioenfonds: weten we immers op 6.000 euro na wat die waard zijn? Ik alvast niet.

Emotioneel effect

Natuurlijk maakt die relativering het werkelijke verlies niet goed. In absolute termen wordt het bedrag niet makkelijker verteerbaar; daar kan mijn onfortuinlijke kennis niet onderuit. Hij moet nu beslissen of hij zijn auto laat herstellen, of hem afschrijft (hij is immers niets waard in deze toestand) en een andere auto koopt. En ook hier kan de betekenis van geld een verhelderende rol spelen.

Intuïtief zijn we, als de herstelkosten de boekwaarde naderen, geneigd de auto van de hand te doen Dat is ook wat verzekeringsmaatschappijen plegen te doen, maar aangezien mijn (ik bedoel zijn!) verzekering dit soort lapsussen niet dekt, moet hij zelf de keuze maken, en is het geen slecht idee wat dieper na te denken over de twee opties. Wat is de betekenis van 6.000 euro in beide gevallen?

Het geld besteden aan het fiksen van de auto betekent twee dingen. De waarde van de auto stijgt weer tot de boekwaarde, wat van belang is we de auto later nog willen verkopen of inruilen: zo recupereren we immers nog een deel van de reparatiekost. Daarnaast wordt de verwachte levensduur hersteld naar wat hij was voor het incident, en dat is belangrijk wanneer we van plan zijn de auto nog een tijd te gebruiken.

Bij een zakelijke beslissing helpt het uitzoeken van de betekenis van het te besteden bedrag ons de opties beter te onderkennen

De reparatiekosten zijn dan eigenlijk een investering, die we kunnen vergelijken met de alternatieve optie. De 6.000 euro besteden om een andere wagen aan te schaffen betekent de onvermijdelijke waardevermindering daarvan over de komende drie jaar. Zelfs voor een tweedehandsauto met een bescheiden prijskaartje is een depreciatie van 6.000 euro over drie jaar eerder aan de lage kant. Volgens deze redenering is het herstellen van de auto, een beetje tegen de intuïtie in, niet noodzakelijk zo’n gek idee.

Bij een zakelijke beslissing kan het uitzoeken van de betekenis van het te besteden bedrag ons helpen de opties beter te onderkennen. Als we verder kijken dan de hoofdlijnen van de mogelijkheden (oude auto herstellen, of hem wegdoen en een nieuwere kopen) naar wat die eigenlijk beduiden, krijgen we een beter beeld van wat ze werkelijk inhouden.

Het is echter vooral wanneer we worden geconfronteerd met het emotionele effect van geld dat het exploreren van de betekenis ervan het grootste effect heeft. Het ene perspectief op een verlies kan ons (mijn kennis, dus) dagenlang miserabel laten voelen, de noodlottige handelingen doen herleven die tot de fatale fout hebben geleid, en eindeloos ‘wat als?’-scenario’s te beschouwen. Met een ander perspectief halen we hooguit even de schouders op en gaan we verder met ons leven.

En dat perspectief, dat kiezen we zelf. Aan ons om daarvan een wijze keuze te maken.

LEES OOK