Dit is een gastbijdrage. Een Apache-lezer levert met dit stuk een bijdrage aan het maatschappelijk debat. De auteur schrijft in eigen naam en is verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.

Renzi handhaaft positie in zijn partij na verloren referendum

7 december 2016 Frank Vandecaveye
14578656683_3938f003a1_k
Matteo Renzi (Foto: Flickr CC © Europees Parlement)

Aangezien zijn nederlaag veel zwaarder en duidelijker was dan verwacht - het si-kamp behaalde slechts 40% bij een zeer hoge opkomst van 68% van de kiesgerechtigden - had hij overigens weinig keus. Mattarella vroeg Renzi echter om zijn ontslag uit te stellen tot de begroting van 2017 in het parlement is goedgekeurd, waarover waarschijnlijk al op 8 december zal worden gestemd. Renzi aanvaardde dat. Mattarella riep verder vooral op om de kalmte te bewaren en stelt alles in het werk om de financiële markten niet nodeloos op te schrikken.

14578656683_3938f003a1_k
Matteo Renzi (Foto: Flickr CC © Europees Parlement)

Impact op eurozone

Vervroegde verkiezingen komen er alvast niet voor het voorjaar. Want dan valt de uitspraak van het Grondwettelijk Hof over de Italicum, de huidige kieswet. Volgens die wet behaalt de winnaar van de verkiezingen die 40% van de stemmen haalt in de eerste ronde, of de winnaar uit de tweede ronde dankzij een bonus aan zetels, een absolute meerderheid in het parlement. In de Senaat blijft de vertegenwoordiging volgens de oude wet voorlopig proportioneel.

‘Vandaag worden de verkiezingen van de twee Kamers door twee verschillende wetten geregeld die mogelijk onverenigbaar zijn met het oog op de regeerbaarheid’, zo citeert La Repubblica president Mattarella. Na 24 januari moet eerst de kieswet worden aangepast en pas daarna kan er aan vervroegde verkiezingen worden gedacht. Dinsdag had Renzi alvast zijn strijdlust teruggevonden en zei niet bang te  zijn van vervroegde verkiezingen.

Ook de ministers van Financiën uit de eurozone, die maandag bijeenkwamen voor een meeting van de Eurogroep in Brussel, brachten de boodschap dat het referendum een interne Italiaanse aangelegenheid was die voorlopig weinig impact heeft op de eurozone. De Duitse minister van Financiën, Wolfgang Schaüble, maakt zich geen zorgen over de massale afwijzing van de grondwetshervorming. "Italianen hebben heel wat ervaring in de aanpak van dergelijke situaties", zei hij voor aanvang van de bijeenkomst in Brussel.

De Italiaanse minister van Financiën, Pier Carlo Padoa, had zijn trip naar Brussel afgelast. Volgens La Repubblica maakt hij veel kans om Renzi op te volgen, maar ook Senaatsvoorzitter Pietro Grasso is een optie. Het is immers nu aan Renzi’s partij, de Partito Democratico, om een andere kandidaat-premier voor te stellen. Binnen de PD blijft het voorzitterschap van Renzi onaangetast. De meeste kopstukken vroegen hem al om aan te blijven.

Renzi  heeft bijgevolg een dikke vinger in de pap bij de aanstelling van zijn opvolger, al zal Mattarella niet nalaten daarbij ook de andere partijen te consulteren. Padoan staat in pole position, omdat hij aanzien geniet in financiële middens en in kringen van de Europese Commissie. Hij is voorlopig de beste garantie dat de financiële markten de rust bewaren. En die rust is absoluut nodig om de herkapitalisering van enkele Italiaanse banken in de best mogelijke omstandigheden aan te vatten, zo valt te horen. Achter de schermen wordt een naadloze overgang tussen Renzi en zijn opvolger voorbereid, die te allen prijze een machtsvacuüm moet vermijden, aldus La Repubblica. Daarbij zou de Eurogroep voorlopig ook niet moeilijk doen over de Italiaanse begroting.

Onder EU-toezicht?

De ‘spread’, een technische term die het verschil weergeeft tussen de rente op tienjarige Duitse en Italiaanse staatsobligaties, en die een goede graadmeter is voor de onrust op de markten, ging maandagmorgen even wat hoger tot 175 basispunten, maar zakte in de loop van de dag terug tot 166. Van paniek was dus geen sprake. Dat heeft Italië vooral te danken aan de Europese Centrale Bank (ECB) die maandelijks zo’n 80 miljard euro overheidsobligaties inkoopt om de rente laag te houden. Daarvan wordt ongeveer 11 miljard door de Italiaanse staat uitgegeven.

In de aanloop naar het referendum van 4 december is de rente op tienjarig Italiaans schuldpapier wel meer gestegen dan elders en schommelt die nu rond 2%. Italië moet in 2017 meer dan 365 miljard euro aflopende obligaties en interesten terugbetalen. De Italiaanse overheidsschuld is inmiddels opgelopen tot 133% van het bbp. De Eurogroep heeft daarom aan de Europese Commissie een rapport gevraagd over de Italiaanse overheidsschuld. Italië riskeert op basis van dat rapport in het voorjaar van 2017 onder EU-toezicht te worden geplaatst, net als België overigens.

360 miljard slechte kredieten

De Europese aandelenmarkten bleven eveneens rustig na de uitslag van het referendum. Een overwinning van het no-kamp zat blijkbaar al in de aandelenkoersen verrekend. Zelfs de beurs van Milaan (FTSE-MIB) verloor nauwelijks 0,2%. De aandelen van Italiaanse banken deden het echter minder goed. Van de derde grootste bank, Banca Monte dei Paschi di Siena (MPS), moet geregeld de handel op de beurs worden stilgelegd omdat die meer dan 12% is gezakt of gestegen.

MPS, die 28 miljard slechte kredieten op zijn balans heeft, moet zijn kapitaal versterken met de hulp van een bankenconsortium onder leiding van JP Morgan en de Italiaanse zakenbank Mediobanca. De aandeelhouders gaven het consortium de opdracht op zoek te gaan naar 5 miljard euro en zijn bereid de onvermijdelijke verwatering van hun aandelen te slikken. Volgens de financiële krant Il Sole 24 Ore werd vrijdag al 1 miljard euro gevonden bij de houders van een achtergestelde obligatielening. Via een swap werd een deel van die obligaties omgezet in MPS-aandelen. Het staatsfonds Qatar Investment Authority zou eventueel ook bereid zijn om een miljard aan te brengen. De rest zou moeten worden gedicht door een financiële injectie van de kernaandeelhouders en de uitgifte van nieuwe aandelen.

Lukt de herkapitalisering niet door private aandeelhouders, dan komt de overheid tussen met een bail-out. Maar sinds de eurocrisis zijn de Europese regels door de Bank Recovery and Resolution Directive verstrengd. Reddingsoperaties van banken door de staat moeten gepaard gaan met een bail-in, die aandeel- en obligatiehouders van de bank verplicht bij te springen om het kapitaal te versterken. De regering zal dit kost wat kost willen vermijden omdat honderdduizenden Italiaanse spaarders ingetekend hebben op bankobligaties als een soort van hoogrentend alternatief voor het spaarboekje. De Italiaanse regering verwacht hier dus ook toegevingen van Europa, anders dreigt een domino-effect.

De grootste bank, Unicredti, plant immers ook een kapitaalverhoging van 13 miljard en met de strenge Europese bail-in regeling wordt het extreem moeilijk om dat geld bijeen te krijgen. Omdat ook vele andere kleinere banken dringend aan een kapitaalversterking toe zijn, wordt het totale bedrag dat vereist is om alle Italiaanse banken uit de gevarenzone te loodsen, op 40 miljard euro geschat. Samen torsen ze 360 miljard slechte kredieten.

Heterogeen no-kamp

De grondwetshervorming die Renzi verdedigde, was voor kritiek vatbaar. Een flink verzwakte Senaat met vooral adviserende bevoegdheid - zoals Renzi die voorstelde - was volgens critici onvoldoende uitgerust om autoritaire figuren met een meerderheid in het parlement weerwerk te bieden. Dat is ook een reden waarom Renzi in dit referendum politiek behoorlijk geïsoleerd stond tegenover een zeer heterogeen no-kamp.

De traditionele linkervleugel van de PD, met onder meer Pier Luigi Bersani, riep zelfs op om no te stemmen. Maar na het referendum sloten de rangen zich weer achter hun voorzitter. De politieke conclusies die het xenofobe Lega Nord en de Vijfsterrenbeweging van Beppe Grillo uit de overwinning van no trekken, zijn echter overtrokken. Beide partijen roepen zichzelf uit tot overwinnaars van het referendum en eisen onmiddellijk vervroegde verkiezingen. Hoewel ze vaak samen onder de noemer ‘oprukkende populisme’ over dezelfde kam worden geschoren, hebben beide partijen, behalve het euroscepticisme, weinig gemeen.

Zelfs Forza Italia van Berlusconi riep, grotendeels uit politieke berekening op om neen te stemmen, maar wil eerst de kieswet aanpassen. Berlusconi wil ook gaan stemmen, na aanpassing van de kieswet. Hij is meer geneigd om in ruil voor steun bij de aanpassing van de ‘Italicum’ een plaats in de regering met de PD op te eisen, dan een nieuwe alliantie met Lega Nord aan te gaan. Het nieuwe xenofobe discours van Lega-leider Matteo Salvini zint hem niet.

Binnen de PD van Renzi is niet iedereen gewonnen voor vervroegde verkiezingen, maar Renzi klinkt met zijn 40% in het referendum alvast weer even strijdlustig als voorheen. Kortom, vervroegde verkiezingen zijn in de lente na de aanpassing van de kieswet niet uitgesloten.

Middelvinger

Uit een onderzoek gepubliceerd in La Repubblica na het referendum is gebleken dat vooral jongeren massaal hebben tegengestemd. Voor Francesco Giavazzi, hoogleraar economie aan de Bocconi-universiteit, hoeft dat niet te verbazen bij een jeugdwerkloosheid van 37,1%.

Een tweede opvallende middelvinger kreeg Renzi van Zuid-Italië. Ook daar stemde een overweldigende meerderheid no. De arme zuidelijke regio’s hinken economisch al decennia achterop en van een inhaalbeweging is ook onder Renzi nog geen sprake geweest. Na het brexit-, het Italiaans referendum en het ontslag van David Cameron en Matteo Renzi is het tenslotte nog maar de vraag welke regeringsleider zich nog geroepen zal voelen om een referendum te organiseren over een brandende kwestie.

De kiezer, zo blijkt, maakt er in het stemhokje gretig gebruik van om de politiek een hak te zetten in plaats van op de voorgelegde vraag te antwoorden.

LEES OOK
Niels D'Haene / 27-04-2021

'De Sardienen willen niet zelfde weg op als Vijfsterrenbeweging'

De Italiaanse volksbeweging de Sardienen wil haar politieke invloed vergroten. 'We willen een tegengewicht bieden aan politici die steeds een zondebok nodig hebben', zegt…
TOPSHOT-ITALY-POLITICS-VOTE-SARDINE
Freddy De Pauw / 03-04-2018

Vijfsterren boven de Mezzogiorno

De Vijfsterrenbeweging haalde in Zuid-Italië een monsterscore bij de laatste verkiezingen en veegde de Democratische Partij van de kaart. Slaagt zij er wel in om de historische…
Ook 'Vrijhaven van de Ndrangehta' genoemd. (Foto: © Iilcartello.eu)
Frank Vandecaveye / 21-11-2017

Zijn Silvio Berlusconi en Matteo Renzi tot elkaar veroordeeld?

Silvio Berlusconi smeedde een brede rechtse coalitie op Sicilië en gaf er de Vijfsterrenbeweging en de regerende linkse PD het nakijken. Met eenzelfde coalitie wil hij in de…
Silvio Berlusconi (Foto: Flickr (cc) Hytok)