België blijft internationale draaischijf voor Russisch vloeibaar aardgas

16 januari 2023 Liesbet De Kock
Russische LNG-tanker
Rudolf Samoylovich, een Russische LNG-tanker van zo'n 300 meter lang en 50 meter breed, is intussen een goed gekende gast in de haven van Zeebrugge. (© Joop Klaasman)

Eind december zet een kolossale tanker met aan boord zo’n 172.600 m³ vloeibaar aardgas of lng (liquefied natural gas) vanuit het Russische noordpoolgebied koers naar Europa. Het gevaarte doet er meer dan een week over om vanuit de haven van Sabetta op het Siberische schiereiland Yamal haar eindbestemming te bereiken: Zeebrugge.

Op de eerste dag van het jaar ligt het schip – dat de naam draagt van Georgiy Brusilov, een Russische marineofficier uit de vorige eeuw – eindelijk voor anker in de haven van Zeebrugge. Daar wordt het vloeibare gas overgeheveld naar een opslagtank van de Belgische gasnetbeheerder Fluxys, waarna de Brusilov aan de lange terugreis begint.

In de eerste week van 2023 passeerde bijna 700.000 m³ Russisch lng via Zeebrugge

Intussen stevent al een andere Russische mastodont, de Georgiy Ushakov, op de Belgische kustlijn af. Op 5 januari meert ook die tanker hier aan, een dag later gevolgd door de Coral Fungia. In de dagen erop zullen nog twee Russische lng-tankers de West-Vlaamse havenstad bereiken: de Vladimir Rusanov en de Rudolf Samoylovich.

Alles bij elkaar opgeteld is dat goed voor bijna 700.000 m³ Russisch lng dat via Belgisch grondgebied werd verscheept, tijdens de eerste week van dit jaar alleen al.

Mathieu Soete, beleidsmedewerker energie bij Greenpeace Belgium, houdt in samenwerking met de Bond Beter Leefmilieu (BBL) en Vredesactie, het komen en gaan van lng-tankers in Zeebrugge nauwlettend in de gaten. Sinds 1 oktober blijkt de meerderheid van het lng uit Rusland te komen, op de voet gevolgd door tankers uit Qatar en de Verenigde Staten.

Deal met Russische lng-producent

België blijft ondanks de oorlog in Oekraïne en de sancties tegen Rusland een onmisbare schakel in de internationale handel van Russische fossiele brandstoffen. In 2021 passeerde 10% van alle Russische lng-uitvoer via Zeebrugge. Die belangrijke positie heeft België in het voorbije jaar waarschijnlijk enkel verstevigd.

“Sinds maart 2022 weigert de Grain LNG Terminal in het Verenigd Koninkrijk immers Russische lng-tankers”, zegt Angelos Koutsis, beleidsmedewerker bij de BBL. “Zeebrugge ligt gewoon aan de overkant van het Kanaal, dus dat is een logisch alternatief."

Fluxys LNG sloot in 2015 een contract van twintig jaar met Yamal LNG, de grootste lng-producent van Rusland, ter waarde van zo’n 1 miljard euro

De faciliterende rol die België speelt in de internationale export van Arctisch vloeibaar aardgas gaat terug op een contract dat Fluxys LNG in 2015 sloot met Yamal LNG, de grootste lng-producent van Rusland. Dat contract ter waarde van zo’n 1 miljard euro heeft een looptijd van twintig jaar. In het kader van die overeenkomst bouwde Fluxys in 2019 een lng-opslagtank met een volume van 180.000 m³ in de haven van Zeebrugge.

Die tank is de vijfde van zijn soort in de West-Vlaamse lng-terminal. En... het hele jaar door exclusief voorbehouden voor Yamal LNG. Het Russische bedrijf telt daarvoor jaarlijks zo’n 50 miljoen euro neer aan Fluxys.

De tank was een investering van bijna 65 miljoen euro, die Fluxys België geen windeieren heeft gelegd. In 2020 haalde de gasnetbeheerder zowat 26% van haar inkomsten uit lng-gerelateerde activiteiten, tegenover 17% in 2015. Dankzij de deal met Yamal LNG ging het dividend per aandeel in dat jaar met 7 eurocent naar omhoog.

Monsterwinsten

Voor zowel Fluxys als Yamal LNG was 2022 een absoluut topjaar. Door de energiechantage van Vladimir Poetin en de opeenvolgende sanctiepakketten van Europa, ontstond grote ongerustheid over de energiebevoorrading. In de zoektocht naar alternatieven volgde een ware rush op vloeibaar aardgas, omdat het een internationalere markt is met alternatieve leveranciers.

Hoewel de invoer via pijpleidingen van aardgas uit Rusland het laatste jaar drastisch daalde, zien we daardoor ook een scherpe toename van de import van vloeibaar aardgas uit Qatar (+23%), de VS (+143%), maar opvallend genoeg ook uit Rusland (+12%). En dat Russische lng was voor 94% afkomstig uit Yamal.

Fluxys boekte monsterwinsten, die in de eerste helft van 2022 al opliepen tot enkele honderden miljoenen euro

De stormloop op vloeibaar aardgas stuwde de prijs voor het gebruik van lng-infrastructuur en diensten in de havens snel de hoogte in. Fluxys boekte het laatste jaar monsterwinsten, die in de eerste helft van 2022 alleen al opliepen tot enkele honderden miljoenen euro.

Als gereguleerd bedrijf is de winst van Fluxys echter geplafonneerd, waardoor die niet zonder meer in de zakken van aandeelhouders verdwijnt. Het grootste deel ervan gaat naar de overheid, die zo’n 300 miljoen euro afroomt voor solidariteitsbijdragen: om energietarieven voor de consument te verlagen, of te investeren in projecten die kaderen in de transitie naar duurzame energie.

"Er worden geen dividenden uitgekeerd aan aandeelhouders", benadrukt Fluxys-woordvoerder Laurent Remy. Zij krijgen binnenkort wel zo'n 100 miljoen euro uitgekeerd, net als vorig jaar, “als rendement op geïnvesteerd kapitaal. Dat bedrag is elk jaar van dezelfde grootteorde." Maar daarmee is de morele malaise rond het contract met Yamal LNG voor tegenstanders niet zomaar van de baan.

Moreel kompas van gemeenten

Hoofdaandeelhouder van Fluxys is Publigas, dat meer dan 77% van de aandelen bezit. Via die gemeentelijke holding, vertegenwoordigd door Daniël Termont (Vooruit), die ook voorzitter is van Fluxys, vloeit een deel van het rendement ook terug naar Belgische steden en gemeenten.

Angelos Koutsis (Bond Beter Leefmilieu): 'Gemeenten verdienen aan Russisch lng, maar aan elk gemeentehuis wappert wel een Oekraïense vlag. Waar is hun moreel kompas?'

Mathieu Soete van Greenpeace becijferde dat Fluxys de stadskas van Antwerpen op die manier jaarlijks met meer dan 5 miljoen euro spijst en die van Gent met meer dan 4 miljoen euro. Op de derde plaats staat Brussel, dat via Publigas jaarlijks meer dan 2 miljoen euro haalt uit de activiteiten van Fluxys. Geld dat steden en gemeenten natuurlijk goed kunnen gebruiken. Ook voor hen stijgt immers de kostprijs van energie.

Die inkomsten uit fossiele brandstoffen kunnen ook worden ingezet voor de transitie naar duurzame energie. Een nogal cynische vaststelling, volgens Mathieu Soete. "De Vlaamse Regering schuift de verantwoordelijkheid voor die transitie bijna volledig door naar de steden en gemeenten, maar ze voorziet zelf te weinig middelen. Een deel van die middelen moeten ze nu dus halen uit de activiteit van Fluxys, waaronder het faciliteren van de internationale handel in Russisch lng. Terwijl die handel net haaks staat op die transitie."

Door het faciliteren van de Russische handel doet Fluxys bovendien indirect een duit in de oorlogskas van het Kremlin. "Aan elk gemeentehuis hangt wel een Oekraïense vlag te wapperen", zegt Angelos Koutsis. "Ondertussen halen steden en gemeenten wel een deel van hun inkomsten uit de handel in Russisch lng. Waar is hun moreel kompas?”

Contractuele verplichtingen

Gezien de grote vraag naar lng-opslagtanks binnen Europa zou het stopzetten van het contract met Yamal LNG volgens Koutsis geen impact hebben op de inkomsten van steden en gemeenten. "Er zijn genoeg bedrijven geïnteresseerd in die infrastructuur."

Koutsis is verontwaardigd. "Met iets meer dan 50% van de aandelen is Yamal LNG vooral in handen van Novatek, de grootste private Russische aardgasproducent. Dat bedrijf is dan weer in handen van oligarchen Leonid Mikhelson en Gennady Timchenko, die tot de onmiddellijke entourage van Poetin behoren. Met elke lng-tanker die naar hier komt uit Yamal financieren we dus de oorlogsmachine."

Laurent Remy (Fluxys): 'De oorlog en humanitaire situatie zijn hartverscheurend, maar wij moeten onze contractuele verplichtingen naleven'

Fluxys laat zich echter niet leiden door morele, maar juridische overwegingen in de keuze om het contract met Yamal LNG verder te zetten. "Op dit moment kunnen wij niet anders dan onze contractuele verplichtingen met Yamal LNG naleven", zegt woordvoerder Remy. "Onze infrastructuur is wettelijk gestoeld op een open access model, dat niet discrimineert tussen gebruikers."

"De oorlog en humanitaire crisis die daaruit volgt is hartverscheurend”, zegt Remy. "Maar er is momenteel geen enkele Europese sanctie die de ontvangst van Russisch gas verbiedt, dus moeten wij onze overeenkomst naleven. Enkel de overheid kan beslissen dat ons netwerk moet worden afgesloten voor Russische schepen. Momenteel ligt dat bij mijn weten niet op tafel."

In de marge: het bloed dat aan het Russische gas kleeft, wordt grotendeels weggespoeld ter hoogte van de Noordzee. "Gas uit Rusland komt de haven binnen als Russisch gas, maar het verlaat Zeebrugge als Belgisch gas", vertelt Soete. "Een klein deel van het vloeibaar gas uit Yamal LNG gaat bijvoorbeeld van hieruit naar Duitsland, maar daar wordt het geleverd als Belgisch gas."

Remy bevestigt aan onze redactie dat dit inderdaad de normale gang van zaken is, niet enkel in Zeebrugge maar in alle havens. "Maar daardoor is het eigenlijk heel moeilijk te weten hoeveel lng van Russische herkomst verhandeld en verbruikt wordt in Europa. Met een pijplijn staat dat niet ter discussie."

Tegen de stroom in

De bloeiende lng-handel met Rusland vloekt niet alleen met de Europese pogingen om de Russische oorlogskas zo veel mogelijk droog te leggen, maar werkt tegelijk ook de energiebevoorradingszekerheid in Europa tegen. Fluxys stelt immers een deel van haar infrastructuur het jaar rond exclusief ter beschikking van de Russische producent Yamal LNG, dat vooral niet-Europese gebieden bedient.

Het Institute for Energy Economics and Financial Analysis (IEEFA) maakte in maart vorig jaar bekend dat ongeveer 89% van het Russische lng dat in 2021 langs de haven van Zeebrugge passeerde, bedoeld was voor export naar vooral Azië, het Midden-Oosten en Zuid-Amerika.

In de zomer wordt amper gebruik gemaakt van de vijfde lng-opslagtank in Zeebrugge

Bovendien wordt de fameuze vijfde lng-opslagtank in Zeebrugge bijna uitsluitend benut tijdens de wintermaanden. In de zomer varen Arctische lng-tankers langs een andere route en laten ze Zeebrugge links liggen.

Dat de tank in de zomerperiode zo goed als leeg is, wil Remy met niet zoveel woorden gezegd hebben. "Een lng-tank is nooit volledig leeg, maar bevat altijd een klein volume", zegt hij. "Maar het klopt dat die opslagcapaciteit in de zomer veel minder benut wordt, en niet door andere partijen wordt gebruikt."

Het doet bij velen de wenkbrauwen fronsen. "Doordat Fluxys zijn vijfde opslagtank reserveert voor Yamal LNG, wordt elders in Europa geïnvesteerd in lng-infrastructuur die wel in het teken staat van de Europese bevoorradingszekerheid", zegt Koutsis.

Hij verwijst daarbij onder meer naar de recente herstellingswerken aan de in onbruik geraakte lng-opslagplaats in de Spaanse haven El Musel, en bij uitbreiding naar de zowat 33 nieuwe lng-terminals die op dit moment worden gebouwd in Europa.

Methaanlekkage

Nog steeds, en zelfs meer dan voor de Russische invasie in Oekraïne, wordt fors geïnvesteerd in infrastructuur voor de ontginning en verwerking van vervuilende fossiele brandstoffen. Naast de morele, economische en (geo-)politieke bezwaren tegen het contract met Yamal LNG, hekelen Koutsis en Soete ook de klimaatimpact van de bloeiende internationale LNG-handel.

Het vloeibaar maken van aardgas (en omgekeerd) is energie-intensief, en het transport van lng gaat onvermijdelijk gepaard met een aanzienlijke uitstoot van broeikasgassen. Vloeibaar aardgas bestaat ook grotendeels uit methaan, een broeikasgas dat vele malen schadelijker is dan koolstofdioxide. De Russische lng-infrastructuur is bovendien berucht om aanzienlijke methaanlekkage, waardoor de ontginning er minstens even schadelijk is voor het klimaat als traditionele steenkoolcentrales.

Russisch LNG is door methaanlekkage minstens even schadelijk voor het klimaat als traditionele steenkoolcentrales

"Vloeibaar aardgas uit Qatar wordt nu voorgesteld als een goed alternatief voor Russisch aardgas tout court, maar daar zijn wij vanuit Greenpeace net zo goed tegen gekant", stelt Soete. “De klimaatimpact van lng is lang onderschat, maar die is nu wel duidelijk en onverenigbaar met de klimaatdoelstellingen. Er worden op dit moment nog steeds contracten gesloten met lng-leveranciers die de vervaldatum van fossiele brandstoffen overschrijden."

Het staat ook haaks op de afspraken die zijn gemaakt in het Klimaatakkoord van Parijs en de Europese Green Deal. Twee jaar geleden onderschreef België op de klimaattop in Glasgow nog de Europese ambitie om elke steun aan de productie en het transport van fossiele brandstoffen stop te zetten tegen 2022. "Die afspraak geeft dan wel geen juridische basis om het contract met Yamal LNG te verbreken, maar het betekent in principe wel dat België erkent dat het moreel laakbaar is", zegt Koutsis.

Fluxys benadrukt dan weer de inspanningen die het momenteel levert met het oog op de transitie naar groene energie. "Wij staan 100% achter de filosofie van de Europese Green Deal", zegt Remy.

"Wij zullen ons geleidelijk concentreren op andere producten en diensten en zijn daar op dit moment al heel actief mee bezig. Zo zal Zeebrugge een importhub voor groene waterstof en groene ammoniak worden. De bestaande lng-infrastructuur kan overigens ook benut worden voor andere doeleinden, die in lijn liggen met de klimaatdoelstellingen."

Principes overboord

De rist bezwaren tegen de centrale rol van België in de internationale handel van Russisch vloeibaar aardgas lijkt voorlopig weinigen uit de slaap te houden. De kans dat Fluxys zelf het initiatief neemt om het contract met Yamal LNG stop te zetten is nihil. Ook de Belgische overheid is voorlopig niet van plan om stokken in de wielen te steken.

Mathieu Soete (Greenpeace): 'Op Qatar hadden we ook veel kritiek, maar als we ze nodig hebben gooien we dat makkelijk overboord'

"Het is een beetje zoals met Qatar", besluit Soete. "Rond het WK klonk felle kritiek op de mensenrechtensituatie daar, maar als we ze nodig hebben – zoals nu voor lng – gooien we dat makkelijk overboord."

Er zijn echter precedenten die België als voorbeeld kunnen dienen, geeft Koutsis nog mee. “In het Verenigd Koninkrijk zijn het de morele bezwaren van de havenarbeiders zelf die uiteindelijk geleid hebben tot het afsluiten van de Isle of Grain-haven voor Russische lng-tankers”.

Ook onder het havenpersoneel in Zeebrugge rommelt het volgens Koutsis, maar voorlopig leidt dat alvast niet tot een boycot van onderuit.

LEES OOK
Hind Fraihi / 24-11-2022

Maxim Osipov: 'Poetin is niet interessant om over te schrijven'

Maxim Osipov schrijft over Rusland in de schaduw van Poetin.
Maxim Osipov
Hind Fraihi / 01-11-2022

Kirill Martynov: 'Rusland klungelt in poging tot kolonisatie van internet'

De hoofdredacteur van Novaya Gazeta Europe hekelt de Russische propaganda én de houding van Big Tech.
Kirill Martynov
Thijs Van de Graaf / 10-10-2022

Energieschok is gevolg van perfecte storm

Veel kleine oplossingen zijn nodig om de energiecrisis het hoofd te bieden, schrijft Thijs Van de Graaf.
gas