Hoe rechtse retoriek regeert

29 maart 2022 Frederik Polfliet
Boerkini Lectrr
(© Lectrr)

In De Jaren beschrijft de Franse auteur Annie Ernaux hoe in de loop van de jaren 80 woorden als klassenstrijd en politiek engagement almaar minder gebruikt werden en hun betekenis verloren. Andere woorden daarentegen - zoals winst, succes en Français de souche (‘Fransen van oorsprong’) - vonden steeds meer ingang. Zo begon taal een rol te spelen in de beoordeling van mensen als winnaars of verliezers, en rasechte Fransen of anderen.

Dat taal politiek is, is evenzeer de premisse van de bundel Debatfiches van de Vlaamse elite. Die politieke strijd wordt ook vandaag goeddeels bepaald door concepten die in- en uitsluiten. “Het gaat om de taal die culturele tegenstellingen uitvergroot om klassentegenstellingen weg te moffelen”, voeren samenstellers Karim Zahidi en Robrecht Vanderbeeken aan in de inleiding.

Samen met een hele rist geëngageerde auteurs, onder wie Rachida Lamrabet, Jan Blommaert, Ico Maly, Tom Lanoye, Jean Paul Van Bendegem, Marlies De Munck en Rudi Laermans spreken ze - meestal goed onderbouwd, soms wat pamflettair - de misleidende taal tegen waarmee rechts de samenleving bestookt.

Vlaams-nationalistische oermythe

Het boek opent met een overtuigende bijdrage van Guy Vanthemsche over de oermythe van België als bron van alle kwalen. Dat de Vlaamse identiteit als een monoliet wordt voorgesteld, wijst de professor emeritus hedendaagse geschiedenis (VUB) aan als een wezenskenmerk van het Vlaams-nationalisme.

De aantijging dat België de oorzaak is van sociale rampspoed, miskent de bestaande klassentegenstellingen binnen Vlaanderen

De realiteit stond (en staat) hier echter volledig haaks op volgens Vanthemsche: sociale tegenstellingen heersten (en heersen) in de eerste plaats onder Vlamingen. Vlaamse arbeiders en boeren werden vroeger vooral uitgebuit door Vlaamse kapitalisten en grootgrondbezitters, en niet door Franstalige Brusselaars of Walen. De aantijging dat België de oorzaak is van sociale rampspoed, die nog steeds de kop opsteekt, miskent gewoonweg de bestaande klassentegenstellingen binnen Vlaanderen.

Vanuit dat licht bezien veegt Vanthemsche wat verderop ook de vloer aan met de simplistische voorstelling als zou Vlaanderen het gelag betalen bij de huidige Belgische 'Noord-Zuid-transfers’.

Transfers Lectrr
(© Lectrr)

Cultuuroorlog leidt aandacht af

Maar - zo luidt de grondthese in het boek - de economische bovenlaag in het Vlaamse landsdeel sympathiseert met de anti-Belgische strekking en encanailleert zich zelfs met uiterst rechts, omdat ze haar belangen het best behartigd ziet in de rechts-conservatieve agenda van partijen als N-VA en Vlaams Belang.

Robrecht Vanderbeeken en Karim Zahidi: 'De conservatieve cultuuroorlog wil met het nodige vuurwerk de aandacht van sociaal-economische thema’s afleiden naar identitair-culturele thema’s'

Voor de financieel-economische elite betekent de geel-zwarte leeuwenvlag in de eerste plaats licht op groen voor de verdere afbraak van onze verzorgingsstaat en sociale verworvenheden. Het is voor de goede verstaander als het ware één groot hondenfluitje.  

Zo begrepen wekt het geen verbazing dat de Vlaamse werkgeversfederatie Voka tijdens de regeringsvormingen in 2019 aan de media verklaarde dat ze geen been zag in een regering met Vlaams Belang. Het nationalistische en racistische gedachtegoed lijken de werkgevers op de koop toe te nemen.

Al suggereert het boek ook - en dat valt moeilijker te bewijzen - dat de economische elite ook niet vies zou zijn van de verdeel-en-heerspolitiek van rechts. Want wanneer mensen opgehitst worden tegen Walen of mensen met een kleur, worden ze immers afgehouden van de sociaal-economische strijd, klinkt het.

Volgens Vanderbeeken en Zahidi heeft de economische elite er baat bij dat mensen tegen elkaar wordt opgezet: door de werkende klasse te verdelen op de cultureel-identitaire as, bewerkstelligt ze een ruk naar rechts op sociaal-economisch vlak.

“De conservatieve cultuuroorlog wil met het nodige vuurwerk de aandacht van sociaal-economische thema’s afleiden naar identitair-culturele thema’s om zo de maatschappelijke evolutie naar meer gelijkheid bestrijden”, schrijven Zahidi en Vanderbeeken.

Cultuurmarxisten

Met het frame van de botsende beschavingen wordt enerzijds de vijand extern gezocht. Volgens deze voorstelling van de wereld moeten de ‘gedeelde waarden’ van ‘onze westerse cultuur’ beschermd worden tegen indringers. Zo doet Lucas Catherine uit de doeken hoe de koppeling van ‘joods’ en ‘christelijk’ in de beschermingsretoriek van de zogenaamde ‘joods-christelijke traditie’ tot stand kwam als stok om de moslim mee te slaan.

Tom Lanoye: 'Het conservatieve gevecht tegen de woke-beweging is ingebeeld heldendom, voortspruitend uit fictief slachtofferschap'

Anderzijds is er ook de interne vijand. Dat zijn dan de postmodernen, soixante-huitards‚ linkse mensen, Gutmenschen, wokies, ‘cultuurmarxisten’ enzovoort. Het zijn allemaal inwisselbare termen voor dezelfde vijand.

De auteurs geven aan dat de woke-beweging vooral bestaat bij de gratie van de weerstand ertegen. “Het conservatieve gevecht tegen de woke-beweging is ingebeeld heldendom, voortspruitend uit fictief slachtofferschap”, verwoordt Tom Lanoye het.

Voor Thomas Decreus moet het door rechts geïnitieerde ‘debat’ ‘over cancel culture en wokeness begrepen worden als een offensief om de Black Lives Matter-opstand rond het geweld van de moord op George Floyd terug te dringen. Het anti-wokedebat leidt opnieuw de aandacht weg van de strijd tegen raciale ongelijkheid.

“De forse, door intellectuelen en kunstenaars onderschreven waarschuwing voor de inperking van de vrijheid van meningsuiting, resoneerde perfect met de rechtse cultuuroorlog die voortdurend inspeelt op de angst dat er ‘tegenwoordig niks meer mag gezegd worden’”, schrijft Decreus.

Zedelgem Lectrr
(© Lectrr)

Patrick Deboosere en Lieven De Cauter beschrijven in hun bijdrage hoe de brug tussen externe vijanden en interne vijanden wordt gelegd door dé sleutelterm van het nieuwe extreemrechts: ‘omvolking'. Het cultuurmarxisme zou doelbewust deze ‘omvolking’ organiseren teneinde een monoculturele samenleving te transformeren in een multiculturele samenleving.

Dat dergelijk taalgebruik verre van onschuldig is, illustreren ze aan de hand van de Noorse terrorist Anders Breivik die in naam van de omvolkingstheorie 77 progressieven afslachtte. “Waarom de uitvoerders, ‘de moslims’, uitmoorden als je ook de aanstichters, de cultuurmarxisten, kan liquideren?”, kruipen Deboosere en De Cauter in Breiviks hoofd.

Alliantie op rechts

Vanwege het eerder geschetste huwelijk tussen nationalisme en neoliberalisme, dat zich toont in de positie van Voka jegens Vlaams Belang, gaat in het boek veel aandacht naar het neoliberale eenheidsdenken. Volgens verschillende auteurs is er eigenlijk geen noemenswaardig debat over economie in ons land. Niet tussen economen, en al zeker niet tussen beleidsmakers en de rest van de bevolking.

In de regel is het een monoloog van woordvoerders van de klassieke economie over het dogma van de superioriteit van de vrije markt. Neoliberalisme insisteert er op dat de overheid marktwerking overal actief aanmoedigt en werkt zodoende een algehele economisering van ons bestaan in de hand.

Herman Loos: 'Hard werken lijkt een plicht in Vlaanderen, en klagen over profiteurs is wat hardwerkende Vlamingen verbindt'

Daarbij wordt het neoliberaal arbeidsideaal van hard, voltijds en zo lang mogelijk werken naar voren geschoven als een inherent deel van onze Vlaamse volksaard. “Hard werken lijkt een plicht in Vlaanderen (…) en klagen over profiteurs is wat hardwerkende Vlamingen verbindt”, formuleert socioloog Herman Loos het treffend in zijn bijdrage.

A rising tide lifts all boats”, klinkt het mooi in het Engels. Dat iedereen uiteindelijk profiteert van economische groei is een andere hardnekkige rechtse mythe die het boek onderuit schoffelt. Nee, eerder dan economische groei, is de samenleving en zeker de onderkant hiervan, gebaat bij sociaal-ecologische innovatie, herverdeling en publieke voorzieningen, schrijft Vanderbeeken.

Toch klinkt de mantra van economische groei overal. Zulke platitudes die nu als onwrikbare waarheid in de mond worden genomen, ontstonden vaak lang geleden aan één of andere Amerikaanse denktank, brengt Christophe Callewaert in herinnering.

Zo gaat de dooddoener dat de sociale zekerheid geen hangmat mag zijn bijvoorbeeld terug op het boek Losing ground (1984) van Charles Murray. Maar Murray werd betaald door de conservatieve denktank Manhattan Institute, de officieuze leverancier van beleidsvoorstellen voor Amerikaans president Ronald Reagan. Ook de ondertussen wijdverbreide idee dat we langer dienen te werken om de sociale zekerheid betaalbaar te houden, komt uit de koker van zo’n denktank.

Het had waar kunnen zijn

De bundel laat zien dat rechts in de cultuuroorlog van tijd tot tijd ook een ware minachting voor feiten aan de dag legt. Toen bleek dat Filip Dewinter via Twitter een filmpje had verspreid waarin zogezegd te zien was hoe migranten de weg naar Calais versperden, maar waarin het in werkelijkheid een wegblokkade van gele hesjes in Visé betrof, verdedigde hij zich met de repliek dat de misleidende aard van de beelden geen enkel belang had, gezien zijn eigen voorstelling best wel eens waar had kunnen zijn!

Danny Nobus geeft in zijn stuk nog verschillende andere voorbeelden van hoe Vlaams Belang en N-VA - soms zelfs dezelfde - alternatieve feiten verspreiden. Omgekeerd komt het etiket ‘nepnieuws’ ook goed van pas als bewuste afwijzing van informatie die de eigen rechtse opvattingen weerlegt.

Michelle Graus: 'Voor N-VA is de openbare omroep de ideale boksbal in hun strijd tegen alles wat progressief en links is'

Ook de pers treft blaam in de verrechtsing van de publieke opinie, klinkt het. In Vlaanderen krijgen partijen in de media ruim baan om polariserende politiek mainstream te maken, en niet alleen in de commerciële media. Michelle Graus wijst dan ook de mythe van de VRT als rode bastion naar het rijk der fabelen. “Die zogenaamde ‘linkse’ media in Vlaanderen hebben extreemrechts de afgelopen jaren bijvoorbeeld opvallend veel podium gegeven.”

Niet alleen kan Tom Van Grieken de skibidi komen dansen op Ketnet, met een zitje in de raad van bestuur van de openbare omroep kan Vlaams Belang bovendien ingrijpen wanneer een te onwelgevallig beeld van de partij wordt getoond, getuige een geschrapt fragment in De Ideale Wereld.

In de cultuur- en mediasector is dan ook geen sprake van een cordon sanitaire, herinnert Wies Descheemaeker ons. Vlaams Belang zetelt reeds in heel wat bestuursraden. Daar zitten de Vlaams-nationalistische bestuurders alvast zij aan zij en werken ze vlot samen, schrijft hij.

Voor Graus springt ook de vrijage tussen N-VA en mediamultinational DPG Media in het oog. “Sinds DPG Media naar Antwerpen verkaste en burgemeester Bart De Wever als verwelkoming het Kievitplein tot Mediaplein omdoopte, zet je ’s zondagsmiddags alleen nog je tv aan om te zien welke N-VA’er op de schoot van nieuwsanker Dany Verstraeten zit.”

Het cement tussen N-VA en DPG is volgens haar hun gezamenlijke afkeer van een sterke openbare zender. “Voor DPG is de VRT niet meer dan een concurrent die kijkers en lezers kan afsnoepen van de commerciële mediabedrijven en die ook de kwaliteitslat hoger kan leggen. Voor N-VA is de openbare omroep de ideale boksbal in hun strijd tegen alles wat progressief en links is.”

VRT Lectrr
(© Lectrr)

Een linkse tegenstem

Debatfiches van de Vlaamse elite demonstreert hoe sluw en succesvol de rechterzijde taal inzet voor het door haar beoogde maatschappijproject. De rechtse retoriek is sluipenderwijs onze dagelijkse taal binnengedrongen en beïnvloedt verregaand ons denken en handelen.

Debatfiches van de Vlaamse elite
Debatfiches van de Vlaamse elite is verschenen bij uitgeverij EPO

In het boek schemert het af en toe door hoe ook links voor een deel opgesloten zit in de dwingende retoriek van rechts. Het lijkt tegenwoordig vooral te moeten antwoorden op rechtse of (door rechts gekaapte) vragen.

De vorig jaar overleden sociolinguïst en kennisactivist Jan Blommaert werd het niet moe te herhalen dat wie sociale strijd wenst te voeren, ook de taalstrijd dient aan te gaan. Naast het blootleggen van het onderliggende discours van de tegenstanders, komt het er dus ook op aan om de belangen te herformuleren vanuit een ander ideologisch gezichtspunt.

Maar is het voor links nog mogelijk om in de eigen taal tot een tegenstem te komen die mensen terug verenigt rond de sociale strijd? De auteurs in het boek menen alvast van wel. De Franse econoom Thomas Piketty deed het volgens hen al voor met zijn bestseller Le Capital au XXIe siècle. “Plots drongen ideeën die een verborgen leven leidden in linkse middens de mainstream binnen.”

Hier bij ons blies bijvoorbeeld de Brusselse demograaf Patrick Deboosere het linkse discours nieuw leven in. Hij schreef samen met Marijke Persoone, voormalig vakbondsverantwoordelijke bij ACV, het boek Lang leve de vergrijzing dat alle rechtse gemeenplaatsen over vergrijzing, pensioen en langer leven ontzenuwde. Een ideologische taalomslag is nog mogelijk.

LEES OOK
2 REACTIES
Theo Aerts29-03-2022 18:02:18
Proficiat voor deze fijne diagnose . Heel wat voorgangers deskundigen in de taalkunde wezen erop dat: "wij denken met woorden". Jan Blommaert in de documentaire Woord x Macht x Strijd illustreert het heel levendig. Viktor Klemperer in zijn waardevol werk LTI ( de taal van het Derde Rijk) leert ons hoe woordrot als een sluipend gif ons denkpatroon beïnvloedt. In het boek : " The road from Mont Pélerin: The making of the Neoliberal Thought Collective" gelezen staat dat de dragers van een gedachtengoed de elite is ttz : de kunstenaars van het woord . Tenslotte of het journalisten, academici, deskundigen, politieke & syndicale leiders zijn ze hebben als opdracht van hun werkgever : "je mag zeggen wat je denkt " Als je maar hetzelfde denkt als iedereen "! Doe je dat niet dan vlieg je eruit of kom je niet meer op het scherm. Het systeem duldt een zekere vrijheid maar binnen de lijnen blijven zoniet wordt je uitgespuwd! Om in de actualiteit te blijven : " Een oorlog begint niet met bommen maar met de media-leugen om de publieke opinie klaar te stomen !
Anne-Marie Segers01-04-2022 18:38:41
Na de aanslag in Zaventem sprak Bart De Wever - zeer overtuigd - het woord doodstraf (voor de daders) uit op VRT radio ... Ik viel om en verwachtte een stroom van (politieke) verontwaardiging want herinvoering van de doodstraf is in België immers grondwettelijk verboden ! Niks daarvan ! Gelukkig werd die term niet herhaald. Dus misschien (hopelijk) zal dit welbewust uitgesproken woord toch niet ontkiemen.