Hoe Natuurpunt grootgrondbezitter werd

 Leestijd: 7 minuten3

Natuurpunt, de grootste natuurvereniging van Vlaanderen, kocht al 18.400 hectare natuur vrij sinds de jaren 50. ‘Eigendom verwerven is voor ons geen doel, maar een belangrijk middel om de natuur op lange termijn te vrijwaren’, zegt Noah Janssen, directeur Natuurbeheer bij Natuurpunt.

Wie bezit Vlaanderen?
Dit artikel kadert in het dossier Wie bezit Vlaanderen?, een journalistiek onderzoek dat de basis legt van het maatschappelijke debat over Vlaams grootgrondbezit.

Dankzij gelekte kadastergegevens uit 2016 slaagde Apache erin om de grootste grootgrondbezitters van Vlaanderen in kaart te brengen. De grootste stukken grond in privaat bezit zitten in Vlaanderen nog steeds geconcentreerd bij de adel, maar industriëlen en investeerders volgen hen op de voet.

De allergrootste grondeigenaar van Vlaanderen is de Vlaamse overheid, gevolgd door de Belgische staat, die vooral militaire domeinen bezit. Daarna volgt Natuurpunt, de grootste natuurvereniging van het land. Natuurpunt slaagde er de voorbije zeventig jaar in om 18.396 hectare natuurgebied vrij te kopen en beheert ruim 26.000 hectare natuur. Dat komt neer op bijna 2% van de gehele Vlaamse grondoppervlakte.

Natuurpunt ontstond in 2001 na het samengaan van Natuurreservaten, waarvan de voorloper Belgische Natuur- en Vogelreservaten in 1951 werd gesticht, en De Wielewaal, een natuurorganisatie die in 1938 werd opgericht. Gamechanger voor het grondbezit van natuurverenigingen was de beslissing van de Vlaamse Gemeenschap in 1984, dat voortaan terreinbeherende verenigingen natuurgebied voor een groot deel met overheidssubsidies zouden kunnen aankopen.

“In het begin waren er geen aankoopsubsidies en kochten we natuurgebieden met eigen middelen, waardoor het tempo iets lager lag dan wat we nu doen”, blikt Noah Janssen, directeur Natuurbeheer bij Natuurpunt terug. “Voor alle duidelijkheid: eigendom verwerven is voor ons geen doel op zich. Het is een middel om natuur voor eeuwig vrij te stellen. Op die manier kan de natuur zonder productieve doelen weer natuur zijn en wordt dat ook op lange termijn gegarandeerd. Daarbovenop maken we die natuur ook nog eens toegankelijk en vervult ze haar maatschappelijke rol wat ecosysteemdiensten betreft, zoals waterberging, luchtzuivering en klimaatmitigatie (maatregelen voor behoud beschermde soorten, red.) en -adaptatie.”

Lokale natuurparels

Het succes van Natuurpunt wijt Janssen aan de lokale vrijwilligersgroepen die overal in Vlaanderen actief zijn. In tegenstelling tot De Wielewaal, dat inzette op een sterke afdelingswerking, zocht Natuurreservaten lokale actiegroepen en natuurverenigingen op om als ‘geassocieerden’ onder één paraplu te werken. “Natuurpunt is een organisatie van mensen die zich in hun eigen omgeving organiseren om rond natuur te werken. Het zijn allemaal mensen die een stukje natuur kennen en zich willen inzetten voor het herstel en/of behoud ervan.”

Noah Janssen (Natuurpunt): ‘Onze lokale groepen zijn echte sociale ondernemers. Zij geven een identiteit en waarde aan het terrein en daarmee een hoge toegevoegde waarde aan de maatschappij’

Het landelijk secretariaat van Natuurpunt dient om al die vrijwilligersinitiatieven te velde te ondersteunen. “Een lokale groep die een project wil opstarten, doet zelf de onderhandelingen van de aankoop, zorgt mee voor giften om de aankoop te dekken en engageert zich voor het beheer”, gaat Janssen verder.

“Onze lokale groepen zijn echte sociale ondernemers. Zij geven een identiteit en waarde aan het terrein en daarmee een hoge toegevoegde waarde aan de maatschappij. Wat vroeger een verloren hoek in de gemeente was, wordt na veel inzet een natuurparel die door velen geapprecieerd en beleefd wordt.”

Van de duizenden vrijwilligers bij Natuurpunten, treden er ruim 200 op als aankoper. Zij zorgen voor de verdere groei van de 500 natuurgebieden die de vereniging beheert. Ze zorgden ervoor dat Natuurpunt vorig jaar met bijna 900 hectare natuurgebied groeide. Jaarlijks schommelen de aankopen tussen de 500 en 1.000 hectare.

Waar de Vlaamse overheid historisch vooral gefocust was op de aankoop van grote bos- en heidegebieden, kocht Natuurpunt vooral natuur aan in valleigebieden. “In die gebieden werd vroeger, voor de landbouwmechanisatie, gras gemaaid voor de paarden. Dat was toen letterlijk de motor van de landbouweconomie”, legt Janssen uit.

“Die valleigronden waren dus heel belangrijk. Via erfenissen werden ze telkens onder de kinderen verdeeld, wat maakte dat de percelen steeds kleiner werden. Daardoor moeten we vaak heel veel kleine stukjes aankopen om tot een aansluitend terrein te komen.”

Met dank aan

Voor de aankopen kan Natuurpunt, net als de andere terreinbeherende verenigingen en private natuubeheerders, rekenen op Vlaams overheidssubsidies. “De Vlaamse overheid subsidieert het grootste deel van de aankoop van gronden. Soms legt een gemeente, een provinciebestuur of de Europese Unie nog iets bij, maar een deel moeten we steevast zelf financieren.”

Noah Janssen: ‘Ons model is heel sterk gericht op het genereren van giften en sponsoring. Daardoor konden we zo groeien qua aankopen, ondanks stijgende grondprijzen’

De subsidieregeling zet aan om goedkoop te kopen. Waar 90% van de eerste euro per vierkante meter wordt gesubsidieerd, daalt dat aandeel per schijf van 50 eurocent steeds met 10%. Duurder kopen doet dus extra pijn.

Voor de restfinanciering van grondaankopen moet Natuurpunt op zoek naar middelen. Daarvoor rekent het niet alleen op haar vrijwilligersgroepen, maar ook op de 123.000 gezinnen die lid zijn van Natuurpunt. “Ons model is heel sterk gericht op het genereren van giften en sponsoring. Daardoor konden we zo groeien qua aankopen, ondanks stijgende grondprijzen”, zegt Janssen.

Veel bedrijven schenken geld voor het verwerven, uitbreiden of herstellen van natuurgebieden of om de werking van Natuurpunt te ondersteunen. Voor die samenwerkingen werkte Natuurpunt een ethisch kader uit, maar toch leiden ze soms tot discussies. In 2019 ontstond intern discussie over een gift van chemiebedrijf Ineos aan een lokale afdeling. Dat leidde bij Natuurpunt tot zelfreflectie over de hogere doelen. Het aanvaardde de gift, maar beloofde “een update van het afwegingskader voor samenwerking met bedrijven en het ethisch kader daarvoor”.

Privé-eigenaren

Sinds 2017 maakt de overheid het ook voor privé-eigenaren mogelijk om natuurgebieden gesubsidieerd aan te kopen, tenminste als zij daarvoor een natuurbeheerplan opmaken volgens de strengste voorwaarden (gedefinieerd in type 4: natuurreservaat). Tot dusver maakte geen enkele private eigenaar gebruik van die mogelijkheid. Wel maakten private eigenaars gebruik van de subsidieregeling om de opmaak van natuurbeheerplannen te subsidiëren of verder op te volgen.

De nieuwe regeling kwam er na druk vanuit de Europese Commissie om iedereen gelijk te behandelen. “Vroeger maakte de overheid een afspraak hoe het budget onder de drie terreinbeherende verenigingen (Natuurpunt, vzw Durme en vzw Limburgs Landschap red.) verdeeld werd. We wisten zo heel precies op hoeveel subsidies we konden rekenen”, legt Janssen uit. “Nu werkt de Vlaamse overheid volgens het principe van wie eerst komt eerst maalt.”

Daarnaast zijn ook de voorwaarden strenger geworden om natuurgebieden aan te kopen, zowel voor publieke als voor private spelers. De Vlaamse overheid besliste dat ze alle aankopen waar aankoopsubsidies voor gevraagd worden moet evalueren in functie van de doelmatigheid van de aankoop, onder andere op basis van specifieke natuurdoelen zoals instandhoudingsdoelen. “Dat zal het iets minder makkelijk maken om nieuwe projecten te starten”, zegt Noah Janssen.

Het Bos t’Ename in Oudenaarde (Foto: CC BY-SA 4.0 FrDr (Wikimedia Commons))

Gedroomde grondontwikkeling

Gewijzigde subsidieregels en groeipijnen weerhouden Natuurpunt echter niet om plannen te maken voor verdere groei. “De ambities zijn groot”, zegt Janssen. “We hebben voor 100.000 tot 120.000 hectare visiegebied en zitten nu op 20 tot 25% van dat doel.”

Noah Janssen: ‘Daar waar we vroeger voor ‘hardcore’ natuur gingen, kopen we nu ook ‘gewonere’ natuur aan, omdat ook die sterk achteruitgaat’

“Elke droom begint met de aankoop van een eerste perceel en de opmaak van een visiegebied, de afbakening van een zone waarbinnen je wil werken. Sommige dromen zijn heel ambitieus. Ik ben zelf actief bij Natuurpunt sinds 1994 en heb de vereniging reservaten zien realiseren waarvan ik nooit had durven dromen. Als Natuurpunt er niet was geweest, dan was er geen Turnhouts Vennengebied, met plantensoorten die maar op een paar plaatsen in Vlaanderen meer voorkomen. We maken op veel plaatsen echt het verschil, dankzij onze vrijwilligers die voor een hoger doel gaan.”

Natuurpunt bakent die visiegebieden niet af volgens enkele percelen, maar volgens een groter geheel. “Meestal gebruiken we harde lijnen om een gebied af te bakenen, zoals wegen, een intensief landbouwgebied, een boscomplex of een woonwijk. Zo maken we logisch samenhangende gehelen. De ambitie in die visiegebieden is om op twee generaties (van telkens 20 tot 25 jaar) 80% van de oppervlakte in beheer of eigendom te krijgen. Daar waar we vroeger echt voor ‘hardcore’ natuur gingen, kopen we nu ook ‘gewonere’ natuur aan, omdat ook die natuur sterk achteruitgaat.”

Puzzelstukjes verzamelen

De vraag rest van wie Natuurpunt al die gronden kocht. Volgens Noah Janssen vooral van particulieren, onder wie adellijke families, die tot honderd hectare per jaar verkopen.

Noah Janssen: ‘We focussen op waardevolle natuur en die vind je vooral op plekken die voor de boer in theorie marginaal zijn, zoals nattere gronden of net heel schrale, droge gronden’

“Ik schat dat minstens 70 en zelfs 80% van de aankopen gebeuren van private eigenaars. Vaak gaat het om mensen die ergens nog een stukje grond liggen hebben afkomstig uit een erfenis. Soms weten ze zelfs niet waar die grond precies ligt. Die gronden zijn vaak ‘verbost’ en mensen weten niet goed wat ermee te doen. Velen zijn dan ook tevreden dat Natuurpunt ze wil kopen. Wanneer we hen een schappelijke prijs voorstellen, is de deal snel rond.”

Daarnaast kocht en koopt Natuurpunt ook eigendommen van gemeentebesturen of OCMW’s. “Vaak gaat het om kleine snippertjes grond in beekvalleien, die we verwerven omdat we aangrenzende gronden bezitten. Sinds 2017 krijgen we daar echter geen aankoopsubsidies meer voor, behalve voor OCMW-gronden of terreinen van kerkfabrieken. Dat komt omdat de overheid redeneert dat lokale besturen verplicht zijn om de natuurwaarden op hun domeinen in stand te houden en dat verkopen dus niet nodig is.”

“Meestal huren of pachten we natuurgebieden in eigendom van lokale overheden, in de plaats van ze over te kopen. Zeker als het over grotere blokken gaat, zoals De Maten (stad Genk) of de OCMW-bossen van de stad Mechelen.”

Van landbouwers koopt Natuurpunt minder, zegt Janssen. Boeren pachten zelf ongeveer twee derde van hun grond in Vlaanderen van andere landeigenaars. “Als we kopen van boeren, dan is het omdat die richting hun pensioen gaan. Boeren die geen nakomelingen hebben of iemand die het bedrijf wil verderzetten, staan daar vaak voor open. We maken dan goede afspraken. Vaak kan die boer later nog verder het terrein blijven bewerken, maar dan onder voorwaarden die voor de natuur gunstig zijn.”

Noah Janssen: ‘We hebben 900 gebruikscontracten met boeren voor 5.000 hectare natuurgrond’

“We focussen ons op waardevolle natuur en die vind je vooral op plekken die voor de boer in theorie marginaal zijn, zoals nattere gronden of net heel schrale, droge gronden. Toch ben ik me bewust van een grijze zone waar we in elkaars vaarwater zitten. Het voordeel is wel dat we geen overheid zijn en dus niet kunnen onteigenen. Wij kopen altijd in der minne. Daardoor gaat de realisatie van onze natuurreservaten soms trager, maar er zijn tenminste geen grote strijden over onteigeningen. Wanneer er toch onteigend wordt in onze visiegebieden, gebeurt dat door een overheid nadat ze besliste dat de laatste ontbrekende percelen in een visiegebied best ook onder natuurbeheer komen.”

Het beeld bestaat van een strijd tussen ‘de landbouw’ en natuurverenigingen. Noah Janssen merkt op dat Natuurpunt net met heel wat boeren samenwerkt: ze gebruiken de grond van Natuurpunt gratis om hun vee te laten grazen. “We hebben 900 gebruikscontracten met boeren voor 5.000 hectare natuurgrond. Onze terreinen zijn voor hen uiteraard geen toppercelen, want ze worden extensief begraasd of gemaaid en niet bemest of bespoten.”

“We verwachten ook niet dat boeren hun economisch bedrijf op gronden van Natuurpunt uitbouwen. Daarom streven we ernaar dat een boer nooit meer dan 30% van zijn grond van ons gebruikt, anders wordt die relatie te dwingend. Onze grond kunnen ze gratis laten begrazen, en dat is mooi meegenomen voor een boer.”


FondsPascalDecroos

Dit onderzoeksartikel kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek.

 

Auteur: Steven Vanden Bussche

Steven Vanden Bussche studeerde geschiedenis aan de UGent en mag ook lesgeven aan het secundair onderwijs. Sinds 2005 werkt Steven als journalist. Eerst als regiocorrespondent voor Het Laatste Nieuws en de VRT, daarna zeven jaar voor het persagentschap Belga. Sinds augustus 2017 schrijft Steven voltijds voor Apache.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books