Partijpolitiek verdeelt bestuursfuncties Vlaamse cultuurorganisaties

 Leestijd: 5 minuten4

De verschillende strekkingen in de samenleving moeten aanwezig zijn in het bestuursorgaan van grote culturele instellingen, zo wil het Cultuurpact. De Vlaamse Regering blijft daarbij kiezen voor partijpolitieke vertegenwoordigers. Op federaal niveau pakte vicepremier Sophie Wilmès (MR) het anders aan, met een open oproep aan kandidaat-bestuurders.

De voordracht van Siegfried Bracke (N-VA) door de Vlaamse Regering als bestuurder van het Vlaams Audiovisueel Fonds haalde alle kranten. De Vlaams-nationalistische partij vaardigde Bracke af voor het bestuur van de overheidsinstelling die beslist over de financiële ondersteuning van audiovisuele producties. Naar alle verwachting wordt de ex-VRT-journalist ook voorzitter. Officieel beslissen de leden van het nieuwe bestuur daarover.

De Vlaamse Regering nam op haar laatste ministerraad van vrijdag 5 maart 2021 een beslissing over nieuwe aanstellingen bij culturele organisaties. Behalve Bracke werden ook de namen van andere (mogelijke) toekomstige culturele bestuurders voor de Vlaamse Gemeenschap de afgelopen dagen bekend. Vooral Philippe Muyters (N-VA) en Filip Brusselmans (Vlaams Belang) springen in het oog. Indien hun voordracht wordt bevestigd, zullen beide politici een uitvoerend mandaat als Vlaams Parlementslid combineren met een zitje in het bestuur van een cultuurinstelling.

Ex-minister Muyters, sinds het begin van maart ook tweede schepen in Edegem, krijgt er wellicht een job bij als bestuurder van Vlaams-Nederlands huis deBuren. De Vlaamse Regering stelt daarnaast Brusselmans, het jongste lid van het Vlaams Parlement, voor als bestuurder bij Flagey. Flagey is een prestigieuze cultuurinstelling in het Brusselse Elsene, waar de twee taalgemeenschappen van het land zitting hebben in het bestuur.

Ook het gros van de andere bestuurders die de Vlaamse Regering benoemde, voor De Brakke Grond, Ancienne Belgique, Mu.ZEE, Vlaams-Nederlands Huis deBuren, hetpaleis en Concertgebouw Brugge, heeft banden met de partijpolitiek.

Cultuurpact

Het bestuursorgaan (of kortweg het bestuur, de nieuwe naam voor raad van bestuur) speelt een essentiële rol als eindverantwoordelijke van een culturele organisatie. Indien die organisatie opgericht werd door of valt onder een overheid, moet ze zich voor de samenstelling van het bestuur houden aan het Cultuurpact (of aan het Decreet Lokaal Bestuur bij gemeentelijke of stedelijke verenigingen).

De Strategische AdviesRaad voor Cultuur, Jeugd, Sport en Media: ‘Er is nood aan een meer hedendaagse invulling van de culturele bestuursorganen’

De Cultuurpactwet van 1972 moet pluralisme in openbare culturele instellingen waarborgen en discriminatie van gebruikers om ideologische, filosofische of politieke redenen voorkomen. De wet voorziet dat bij de aanduiding van bestuurders in  cultuurorganisaties altijd rekening wordt gehouden met de ‘strekkingen’ in de samenleving. Aangezien na parlementsverkiezingen de machtsverhoudingen meestal wijzigen, leiden zij ook tot wijzigingen in het bestuur van deze organisaties. Het Cultuurpact voorziet echter drie manieren waarop het bestuur die strekkingen kan vertegenwoordigen:

a) als een vorm van evenredige vertegenwoordiging, waarbij de politieke strekkingen binnen de overheid evenredig vertegenwoordigd zijn in de beheers- of bestuursorganen van de culturele instellingen of infrastructuren.

b) als een vorm van medebeheer, waarbij de beheers- of bestuursorganen zijn samengesteld uit enerzijds vertegenwoordigers van de betrokken overheid en anderzijds vertegenwoordigers van de gebruikers (bezoekers, leden … red.) van een organisatie. De afvaardiging van de overheid wordt samengesteld volgens het principe van de evenredige vertegenwoordiging van de politieke strekkingen.

c) als een vorm van zelfbestuur, in casu een zelfstandige vereniging van specialisten en gebruikers, waaraan de overheid het beheer heeft opgedragen, al dan niet voorzien van een rechtsstatuut. In deze zelfstandige vereniging van specialisten en gebruikers moeten evenwel alle ideologische en filosofische strekkingen en de representatieve gebruikersorganisaties vertegenwoordigd zijn.

Bij de eerste twee invullingen mogen politieke partijen kandidaten aanduiden, volgens toepassing van het systeem-D’Hondt dat de verhoudingen (het aantal zetels) tussen de partijen in de parlementen bepaalt. Bij de optie van medebeheer krijgen gebruikers van de organisatie een duidelijker stem, omdat zij vanuit hun perspectief mee kandidaten voor het bestuur mogen aanduiden.

De derde optie biedt de mogelijkheid tot een veel ruimere, minder strikte interpretatie waarbij ‘ideologische en filosofische strekkingen’ in de plaats komt van ‘politieke strekkingen’. Deze optie komt echter zelden voor bij organisaties die een link met een overheid hebben.

Professor Adriaan Verhulst, vader van het Cultuurpact, in 1984 (Foto: © Belga)

Goed bestuur

Volgens professor Cultuurmanagement Annick Schramme (UAntwerpen), tevens algemeen voorzitter van de Strategische AdviesRaad voor Cultuur, Jeugd, Sport en Media (SARC), kunnen organisaties proactief te werk gaan door in hun statuten op te nemen dat politieke mandatarissen geen plaats kunnen hebben in het bestuur en door te opteren voor de derde invulling van het Cultuurpact, die van het zelfbestuur.

Schramme noemt het essentieel dat bestuursleden de missie en visie van de organisatie onderschrijven, aangezien ze ten dienste staan van de culturele organisatie. “Wanneer blijkt dat andere belangen meer doorwegen, ontstaat een belangenconflict en kunnen bestuurders om deontologische redenen uit hun functie worden ontheven”, zegt Schramme.

Els Buelens (Cultuurpactcommissie): ‘Dat iemand voorgedragen wordt door een politieke partij, betekent niet dat die persoon minder bestuurskwaliteiten of expertise zou hebben’

In een advies van afgelopen maand pleitte de SARC nog voor “een meer hedendaagse invulling van de culturele bestuursorganen”. Daarmee zou het gebruikersperspectief en de nood aan competentiegedreven besturen meer aandacht krijgen, wat net een keuze impliceert voor optie c zoals voorzien in het Cultuurpact.

Els Buelens (CD&V), Nederlandstalig Voorzitter van de Vaste Nationale Cultuurpactcommissie, vindt dat het belang van de organisatie voorrang moet hebben. “De loyauteit aan de missie en visie van de organisatie moet altijd voorgaan op partijtrouw of andere banden, dat is een basisprincipe van goed bestuur”, zegt Buelens.

Buelens wijst er wel op dat een link met een partij op zich niet slecht of goed is.
“Het is niet omdat iemand voorgedragen wordt door een politieke partij dat die persoon minder kwaliteiten of expertise zou hebben om een goede bestuurder te zijn van een culturele organisatie.”

Senaatsvoorzitter en Vlaams Parlementslid Stephanie D’Hose (Open Vld) heeft bedenkingen bij politici die plaatsnemen in het bestuur van een cultuurorganisatie met banden met de overheid, omdat dat volgens haar kan leiden tot belangenvermenging. “Waar de Vlaamse overheid de inrichtende macht is, pleit ik ervoor dat de combinatie van een politiek mandaat en bestuursmandaat onverenigbaar worden. Dat kan zo worden bepaald in de statuten, maar dat is niet overal het geval.”

D’Hose wil andere partijen hierover echter niet op het matje roepen. “Wij hebben de afspraak dat we als partij niet tussenkomen in de keuze voor bestuurders door andere partijen. Dat is een goed principe.”

Federaal andere aanpak

Professor Schramme en Vlaams Parlementslid D’Hose zijn allebei lovend over de open oproep die vicepremier Sophie Wilmès (MR) in samenspraak met eerste minister Alexander De Croo (Open Vld) op 1 februari 2021 in het Belgisch Staatsblad liet publiceren. Daarmee riep Wilmès personen met een relevante expertise op om als bestuurder te kandideren voor een van de drie federale culturele instellingen.

Stephanie D’Hose (Open Vld): ‘Er is binnen politieke partijen vaak minder aandacht voor culturele dossiers. Daardoor is er binnen dat netwerk ook minder expertise over cultuur aanwezig’

Het gaat om de Koninklijke Muntschouwburg (KMS), het Paleis voor Schone Kunsten (Bozar) en het Belgian National Orchestra, die onder het beheer staan van een Raad van Bestuur en een directieteam. Schramme noemt de demarche van Wilmès historisch en vindt het knap dat de minister deze stap heeft gezet. D’Hose noemt het initiatief van Wilmès moedig. De selectie uit de 400 kandidaturen loopt momenteel nog.

Open kandidaturen voor culturele organisaties kunnen deels een oplossing zijn voor het tekort aan culturele expertise in de raden van bestuur, meent D’Hose. In de politiek zijn die experten namelijk dunbezaaid. Het is in het algemeen niet evident om bestuursleden te vinden voor culturele organisaties, zo blijkt in de praktijk. “De functies zijn meestal niet bezoldigd, terwijl dat in het bedrijfsleven wel het geval is. Er is binnen politieke partijen vaak minder aandacht voor culturele dossiers. Daardoor is er binnen dat netwerk ook minder expertise over cultuur”, zegt D’Hose.

Vernieuwd Cultuurpact?

In de wandelgangen klinkt dat er nog een ander motief was voor de open kandidatuurstellingen. De federale regering vond hiermee een ‘elegante’ oplossing om partijafgevaardigden van Vlaams Belang en PVDA uit het bestuur van de prestigieuze instellingen te weren.

Verschillende Vlaamse politici en partijen hebben in het verleden gepleit voor de afschaffing van het Cultuurpact. Onder hen onder meer Vlaams Parlementsvoorzitter Norbert De Batselier (SP) in 2001, en voordien ook CVP, voorloper van CD&V, in haar partijprogramma van 1995.

Hoewel die pogingen keer op keer op niets uitliepen, denkt D’Hose eraan om in de Senaat een debat over een vernieuwd Cultuurpact op de agenda te zetten. De Senaat, als zogenaamde reflectiekamer, kan volgens de voorzitter een rol spelen. “Experten zijn dezer dagen veel moeilijker in te delen in de filosofische en ideologische strekkingen uit het verleden”, zegt D’Hose.


Uitgelichte afbeelding: Flagey in Elsene (Foto: CC BY-SA 3.0 Busoni (Wikimedia Commons))

Auteur: Frank Olbrechts

Na een studie Arabisch en Hebreeuws verdiepte Frank Olbrechts zich in de hedendaagse Arabische literatuur. Hij combineerde dit met een taak als lesgever in het Hoger Onderwijs en het Volwassenenonderwijs. Zijn aandacht gaat uit naar de openbare debatcultuur, het cultuur- en erfgoedbeleid, de identiteits- en diversiteitsproblematiek en het militantisme/ activisme in de samenleving.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books