De mutatie van het fascisme (Deel I)

 Leestijd: 7 minuten2

Niemand durfde zijn naam uitspreken. Iedereen was bang voor hem. Zijn naam was als een slecht voorteken of een vloek uit het verleden. Hij was wreed en slecht tot het uiterste. Hij was de ultieme verpersoonlijking van het kwaad. Door zijn naam niet te noemen, trachtten alle inwoners van het land zijn bestaan te negeren. Jarenlang zaaide hij terreur en chaos onder de bevolking. Zelfs na zijn dood bleven mensen bang. Zwijgen was een manier om de angst te bezweren. Naar hem werd slechts fluisterend verwezen als ‘Hij-Die-Niet-Genoemd-Mag-Worden’. Zijn echte naam was Voldemort, de meest gevreesde tovenaar uit de Harry Potter-reeks van de Britse auteur J.K. Rowling. 

De mutatie van het fascisme
Dit is het eerste deel van een tweedelig essay. Het tweede deel verschijnt binnenkort.

In de wereld van Harry Potter was het taboe rond Voldemort een methode om de pijn, verdriet of angst die hij opriep zoveel mogelijk uit het bewustzijn te houden. Zijn naam niet uitspreken was een afweermechanisme om met de demonische krachten van Voldemort en zijn volgelingen om te gaan. De verbale verbanning van Voldemort was het gevolg van vermijdings- en ontkenningsgedrag: wat niet benoemd wordt, bestaat niet. 

Enkel de leden van de Orde van de Feniks durfden de naam Voldemort in de mond nemen. De Orde van de Feniks was een geheime organisatie die zich verzette tegen Voldemort en zijn volgelingen. De hoofdmagiër Perkamentus richtte de Orde op toen Voldemort over het Ministerie van Toverkunst wou regeren en iedereen zonder tovenaarsbloed wou uitroeien.

Hoe moreel verwerpelijk het fascisme ook is, het is geen accident de parcours

Perkamentus leerde Harry Potter alles over het verleden en de duistere krachten van Voldemort. “Noem dingen altijd bij hun naam. De angst voor een naam vergroot je angst voor het ding op zich”, sommeerde Perkamentus zijn leerling. Het verzet voerde een lange en bikkelharde strijd tegen Voldemort. Uiteindelijk eindigde de krachtmeting op leven en dood met de overwinning van Harry Potter en de Orde van de Feniks. Voldemort werd door Harry Potter gedood en zijn volgelingen werden met de hulp van de Orde van de Feniks verslagen.  

In verschillende interviews verklaarde auteur J.K. Rowling dat ze Voldemort en zijn volgelingen gemodelleerd had op Adolf Hitler en de nazi’s. De parallellen zijn soms heel frappant.

Voldemorts bezetenheid met bloedzuiverheid doet denken aan de obsessie van nazi’s voor rassenzuiverheid. Met een knipoog naar de Nürenbergse rassenwetten van Hitler worden onder de heerschappij van Voldemort alle volbloed tovenaars die met gewone mensen (dreuzels) trouwen als bloedverraders beschouwd.

De vorm van het litteken dat Harry Potter op zijn voorhoofd ontving als gevolg van de vloek van Voldemort, lijkt als twee druppels water op het symbool van de British Union Of Fascists. Voldemort markeert de linkeronderarm van al zijn volgelingen met het Duistere Teken, een schedel met een slang door de mond, en is een duidelijke referentie naar het Totenkopf-embleem op SS-uniformen.

Voldemorts haat ten aanzien van de kobolden, een intelligent, klein mensachtig ras met een spitse neus en puntige oren die op de tovenaarsbank Goudgrijp werken, is een verwijzing naar de antisemitische complottheorieën over Joden die de banken over de hele wereld controleren en zo de totale werelddominantie bezitten. De gelijkenissen met Hitler en zijn regime zijn te talrijk en soms te weinigzeggend om ze allemaal op te sommen.  

Het fascisme is geen Fremdkörper

Rowlings heeft zich ongetwijfeld laten inspireren door Hitler en de nazi’s om vorm te geven aan de kwaadwillige antagonist Voldemort in haar Harry Potter-reeks. De game- en filmindustrie gaat soms veel verder dan Rowlings in de gelijkschakeling van Hitlers fascisme met ‘Het Kwaad’. In allerlei videogames als Zombie Army en Wolfenstein symboliseren nazizombies en -robots het diabolische kwaad. Documentairefilms dragen dreigende titels met referenties naar het kwaad zoals Hitler’s Circle of Evil, Hitler: The Rise of Evil, Nazi Blueprints of Evil en True Evil: The Making Of A Nazi. 

Een te felle vereenzelviging van het fascisme met Het Kwaad dreigt het te reduceren tot een duivels fenomeen dat eigen is aan een tijdvak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog

Over de jaren heen is het fascisme bijna een synoniem geworden voor Het Kwaad. De bijzonder gruwelijke misdaden van de fascisten hebben kort na de Tweede Wereldoorlog een aantal historici doen besluiten dat het fascisme een historische afwijking is waarvan het destructieve karakter een uitzondering vormt op de geschiedenis.

Het eerste decennium na de oorlog kreeg het fascisme dan ook nauwelijks serieuze academische aandacht. Het trauma was nog te vers. Pas vanaf de jaren 60 begonnen historici en filosofen echt werk te maken van een theoretische conceptualisering van het fascisme. Maar de toon was gezet: het fascisme is de politieke incarnatie van het kwaad.      

Hoe moreel verwerpelijk het fascisme ook is, het is geen accident de parcours. Een te felle vereenzelviging van het fascisme met Het Kwaad houdt risico’s in. Het dreigt het fascisme te reduceren tot een duivels fenomeen dat eigen is aan een tijdvak voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alsof het fascisme plots uit het niets is verschenen en even snel na haar militaire nederlaag in 1945 is verdwenen.

Het fascisme is geen Fremdkörper in de geschiedenis. Het maakt sinds de twintigste eeuw integraal deel uit van de geschiedenis, heeft diepe wortels in het politieke denken van de negentiende eeuw en kent zichtbare elementen in de eenentwintigste-eeuwse politieke cultuur. 

Definities van het fascisme

Het fascisme is zo’n complex fenomeen dat het zich moeilijk laat definiëren. Sinds de jaren 60 hebben diverse historici gezocht naar de grootste gemene deler van alle lokale, regionale en nationale varianten van het fascisme (het generieke fascisme). Net zoals Perkamentus in de Harry Potter-reeks gingen historici op zoek naar een toverformule die het fascisme kon vatten in een algemene theorie, een allesomvattende definitie, een integraal model of een identificatielijst met kenmerken.

Het fascisme wou de voordelen van vooruitgang en modernisme behouden en tegelijkertijd de waarden en sociale veranderingen die ermee gepaard gingen verwerpen

Invloedrijke theoretici als Ernst Nolte, Roger Griffin, Emilio Gentile, Zeev Sternhell, Robert Paxton en vrij recent Jason Stanley, hebben ons heel wat inzicht verschaft in de oorsprong, ontwikkeling en ideologie van het historische fascisme.  

Door Duitse, Italiaanse en Franse varianten te vergelijken concludeerde een aantal historici dat het fascisme de grote anti-beweging was. Het was anti-liberaal, anti-communistisch, anti-kapitalistisch en anti-burgerlijk. Volgens Ernst Nolte functioneerde het fascisme op drie niveaus: op het politieke niveau als een vorm van oppositie tegen het marxisme, op het sociologische niveau als verzet tegen burgerlijke waarden en op het metapolitieke niveau als weerstand tegen de moderniteit. 

Het fascisme was een reactie tegen de moderniteit en de veranderingen die het in de samenleving had veroorzaakt. Het fascisme wou de voordelen van vooruitgang en modernisme behouden en tegelijkertijd de waarden en sociale veranderingen die ermee gepaard gingen verwerpen. Zeev Sternhell, die in 2008 een aanslag van een extreemrechtse Israëli overleefde, sloot zich hierbij aan en voerde de oorsprong van het fascisme terug naar de antiverlichting van de achttiende en negentiende eeuw.  

Tegen de idee van het fascisme als grote anti-beweging kwam verzet. Het fascisme kon het best begrepen worden door te kijken naar waar het voor stond in plaats van waar het zich tegen verzette. Met andere woorden: het moest gedefinieerd vanuit de ideologie zelf en door op zoek te gaan naar de ideologische kern.

De fascistische ideologie kent sinds haar ontstaan een groot aantal specifieke nationale en regionale verschijningsvormen: het past zich aan en verandert naargelang de tijd en de cultuur

Voor Roger Griffin bestond de ideologische kern uit de mythe van een nationale wedergeboorte ofwel palingenese. Hij definieerde het fascisme “als een revolutionaire vorm van nationalisme, die een politieke, sociale en ethische revolutie wil bewerkstelligen, waarbij het ‘volk’ wordt samengesmolten tot een dynamische nationale gemeenschap onder nieuwe elites en doordrenkt met heroïsche waarden. De kernmythe die dit project inspireert, is dat alleen een populistische, klasseoverschrijdende beweging na een zuiverende nationale wedergeboorte het tij van decadentie kan keren.”

De “sacralisatie van de politiek” door middel van totalitaire methoden beschouwde Emilio Gentile op zijn beurt als de ideologische kern van het fascisme. De sacralisatie vindt plaats wanneer een politieke beweging een heilige status verleent aan een aardse entiteit (de natie, het land, de staat, de partij, het volk, het ras), het tot een absoluut principe verheft met impact op elk aspect van het individuele en collectieve leven, en zo tot een object van verering, toewijding en zelfopoffering maakt.

Voor een aantal andere historici kon het fascisme niet alleen worden gedefinieerd door zijn ideologie. Er moest ook rekening gehouden worden met de politieke context en functionele ontwikkeling van het fascisme. Daardoor identificeerde Robert Paxton vijf verschillende ontwikkelingsfasen van een fascistische beweging: de opkomst, het wortelschieten in het politiek systeem, de machtsovername, de machtsuitoefening en de radicalisering of entropie.

Het fascisme definieerde Paxton als:

“Een vorm van politiek gedrag dat gekenmerkt wordt door een obsessieve preoccupatie met het verval van de gemeenschap, vernedering of slachtofferschap en met een compenserende cultus van eenheid, energie en zuiverheid, waarin een massapartij van toegewijde nationalistische militanten, werkend in ongemakkelijke maar effectieve samenwerking met traditionele elites, afstand doet van democratische vrijheden en door middel van verlossend geweld en zonder ethische of juridische beperkingen doelen nastreeft van interne zuivering en externe expansie.”

Recent richtte Jason Stanley zich op retoriek en propaganda. Daaruit kon hij afleiden dat het fascisme de xenofobie en het wij-zij-denken versterkt, het slachtofferschap cultiveert en de angst stimuleert. Stanley vatte de magische formule van het fascisme samen in tien mechanismen, waaronder het verwijzen naar een mythisch verleden, het ondermijnen van journalisten en verslaggevers, het promoten van anti-intellectualisme, het verspreiden van complottheorieën en het ijveren voor meer orde en veiligheid.

Als de mechanismen tegelijk opduiken in een partij of een persoon is er sprake van fascisme. Op basis van zijn model waarschuwde Stanley meermaals voor een terugkeer van het fascisme.  

Elk tijdperk zijn eigen fascisme 

De fossiele resten van het historische fascisme zijn vandaag nog steeds aanwezig en actief. Een aantal fascistische organisaties en partijen nemen niet eens de moeite om hun affiliatie met het historische fascisme te verbergen. Zij nemen niet alleen de ideologische abracadabra, maar ook de symboliek en gewelddadige actievormen van hun voorgangers over. 

De bekendste is ongetwijfeld de Griekse partij Gouden Dageraad. In 2012 behaalde de partij nog 21 van de 300 parlementszetels en in 2019 raakten 2 leden verkozen in het Europees Parlement. De rode partijvlag bevat een meander, een hellenistisch symbool, dat vormelijk sterke overeenkomsten vertoont met een swastika. Na een langdurig strafproces voor moord en verscheidene geweldplegingen op migranten en vakbondsleden werd de partij in oktober 2020 door de rechtbank verboden. Een deel van de partijtop kreeg een gevangenisstraf van tien tot dertien jaar. 

In Hongarije legde de toenmalige leider van Jobbik, Gabor Vona, in 2010 de eed af in het uniform van de Hongaarse Garde, de verboden paramilitaire groep van zijn partij. Het uniform vertoonde sterke overeenkomsten met dat van de Hongaarse fascisten tijdens de Tweede Wereldoorlog. In datzelfde jaar haalde de partij 49 van de 386 parlementszetels en in 2018 26 zetels. 

Het hedendaagse fascisme hoeft niet dezelfde karakteristieken te hebben als het ‘klassieke’ fascisme: het monster muteert

Een aantal dissidenten van Jobbik ging niet langer akkoord met de gematigde partijlijn en richtte onder leiding van de voormalige vicevoorzitter László Toroczkai een nieuwe partij op, Mi Hazánk (Wij zijn ons land). In 2019 kon de partij twee burgemeestersmandaten, 21 gemeenteraadszetels en 8 provincieraadszetels binnenhalen. Het Nationaal Legioen, de geüniformeerde paramilitaire vleugel van de partij werd in december 2020 geïntegreerd in een bredere militie, de Magyar Önvédelmi Mozgalom (Hongaarse Beweging voor Zelfverdediging). 

In Vlaanderen blijven organisaties en partijen die zich op het continuüm plaatsen van het historische fascisme marginaal. Neofascistische en neonazistische groeperingen als Right Wing Resistance en Autonome Nationalisten Vlaanderen slagen er niet in om een breed publiek aan te trekken. Ze hebben iets anachronistisch, lijken te veel op het fascisme uit het interbellum en zijn niet meer van deze tijd. 

Het fascisme is echter een veelkoppig monster. De fascistische ideologie kent sinds haar ontstaan een groot aantal specifieke nationale en regionale verschijningsvormen. Het past zich aan en verandert naargelang de tijd en de cultuur.

Dat algemene kenmerken van het generieke fascisme uit het interbellum analoog moeten zijn aan de eigenschappen van het hedendaagse fascisme is geen geschiedkundige wetmatigheid. De geschiedenis herhaalt zich heel zelden op dezelfde manier. Primo Levi schreef al: “Every age has its own fascism”. Het hedendaagse fascisme hoeft niet dezelfde karakteristieken te hebben als het ‘klassieke’ fascisme. Het monster muteert.


Dit is het eerste deel van een tweedelig essay waarvan het tweede deel binnenkort verschijnt.


Uitgelichte foto: Gouden Dageraad-aanhangers tijdens een betoging in Athene in 2015 (Foto: CC BY-SA 4.0 DTRocks (Wikimedia Commons))

Auteur: Thomas Falk

Thomas Falk is publicist en schrijft voor Apache een maandelijkse column.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books