Rechters legitimeren doel en middelen van Apache

 Leestijd: 5 minuten3

De correctionele rechtbank van Antwerpen heeft in een goed gemotiveerd vonnis zowel het doel als de middelen van Apache gelegitimeerd in de rechtszaak die Erik Van der Paal tegen de nieuwssite had aangespannen over het befaamde Fornuisfilmpje. De vrijspraak van de twee journalisten, gedagvaard voor schending van de privacy en belaging, was het logische en enig mogelijke gevolg.

Erik Van der Paal gaf op 20 oktober 2017 vanuit zijn functie als ondernemer in de nv Land Invest Group een privéfeest in ’t Fornuis in Antwerpen om zijn 45ste verjaardag van twee dagen eerder te vieren. Stef Arends stelde zich op aan de ingang van het restaurant, met verborgen camera’s in een fietstas en een bril.

‘De beklaagden handelden binnen de grenzen en mogelijkheden die de persvrijheid biedt, in het belang van de democratische samenleving’

De journalist van Apache maakte vanop de openbare weg beeld- en geluidsopnames van de personen die aankwamen op het feest. De beelden ondersteunden een artikel dat op 16 november 2017 verscheen onder de titel De favoriete bouwpromotor van Bart De Wever (1): samen aan de feestdis.

In het filmpje was te zien was hoe genodigden toekwamen en begroet werden door Erik Van der Paal. Het ging om politieke mandatarissen, personen uit de vastgoedsector en advocaten. Het artikel en het filmpje pasten in een onderzoek naar de banden tussen bouwpromotoren en de Antwerpse politiek.

Van der Paal diende een klacht in en stelde zich burgerlijke partij. Samen met Arends werd Karl van den Broeck, hoofdredacteur van Apache, gedagvaard. De twee tenlasteleggingen waren inbreuken op de wet over de verwerking van persoonsgegevens en belaging.

Verwerking van persoonsgegevens

De zaak werd op 21 december vorig jaar behandeld voor de correctionele rechtbank van Antwerpen. Het openbaar ministerie vorderde de vrijspraak. Het dossier werd voor vonnis verwezen naar 20 januari 2021. Een kamer met drie rechters sprak beide beklaagden gisteren vrij voor de twee tenlasteleggingen.

De privacywetgeving bevat uitzonderingen voor de verzameling van persoonsgegevens voor journalistieke redenen

Over de eigenlijke feiten bestond geen betwisting en dus ging alle aandacht naar de beoordeling van de schuld. Op het moment van de gebeurtenissen was de wet van 8 december 1992 over de verwerking van persoonsgegevens van toepassing. Vandaag vallen diezelfde feiten onder de wet van 30 juli 2018. Veel verschil is er niet: de bescherming van de persoonlijke levenssfeer werd aangepast aan die van natuurlijke personen.

Het verwerken van persoonsgegevens moet voldoen aan drie criteria. Het moet eerlijk en rechtmatig gebeuren, voor gerechtvaardigde doeleinden en toereikend. Zowel de wet van 1992 als de opvolger uit 2018 bevat uitzonderingen voor journalistieke redenen. Dan kunnen persoonsgegevens ingewonnen en verzameld worden zonder de betrokkene hierover te informeren.

Volgens Walter Damen, raadsman van Van der Paal, konden de journalisten van Apache zich niet op de uitzonderingen voor journalisten beroepen. De advocaat voerde aan dat zijn cliënt geen publiek persoon is en dat de beelden geen maatschappelijke relevantie hadden. Bovendien mochten die volgens Damen niet gepubliceerd worden omdat ze met een verborgen camera waren gemaakt.

Persvrijheid als kantelpunt

Kantelpunt in de besluitvorming van de rechters was de persvrijheid. Dat onderdeel van de vrijheid van meningsuiting, onder meer beschermd door artikels 19 en 25 van de grondwet en artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, is een van de fundamenten van een democratische samenleving.

“De pers heeft een belangrijke opdracht in de berichtgeving over aangelegenheden van algemeen belang en het politieke bestuur van de samenleving in ruime zin”, stelde de rechtbank. “Wanneer de berichtgeving gaat over aangelegenheden die samenhangen met het politieke debat of met zaken van algemeen belang heeft de pers, als waakhond van de democratie, een grote vrijheid.”

Uittreksel uit het vonnis in de zaak over het Fornuisfilmpje

Voor de rechtbank staat het vast dat de registratie van de contacten van Van der Paal met leden van het stadsbestuur en andere politiek gelieerde personen kaderde in de informatiegaring over zo’n zaak van algemeen belang: de doorlichting van het stedenbouwkundig beleid van de stad Antwerpen. “De opnames pasten in het schetsen van de contacten tussen het stadsbestuur en de vastgoedsector.”

‘De verhouding tussen politici en de vastgoedsector kan een vraag van maatschappelijk belang uitmaken die journalistiek onderzoek rechtvaardig’

Daarmee was de toon van het vonnis gezet. “De latere politieke reacties en de overname in andere media ondersteunden de vaststelling dat de berichtgeving over de relatie tussen politiek en vastgoedontwikkelaars deel uitmaakte van het maatschappelijke debat.”

“De verhouding tussen politici en de vastgoedsector kan een vraag van maatschappelijk belang uitmaken die journalistiek onderzoek rechtvaardigt. Journalisten moeten, in het kader van hun opdracht, onderzoek kunnen doen naar zaken die nog geen voorwerp uitmaken van het maatschappelijke debat maar wel een zaak van algemeen belang betreffen. Dergelijk onderzoek kan maken dat een thema onderwerp wordt van dat maatschappelijke debat.”

Erik Van der Paal in een innige omhelzing met Geert Versnick (Foto: © Stef Arends (Apache))

Verborgen apparatuur

Een volgend luik in het vonnis behandelde het gebruik van verborgen apparatuur. Ook daar trok de rechtbank ondubbelzinnig de kaart van de journalisten. “Beklaagden hadden de opnames niet kunnen maken indien zij zich zichtbaar hadden opgesteld. De duidelijke aanwezigheid van opnameapparatuur heeft ontegensprekelijk een mogelijke invloed op het gedrag van de personen die worden geregistreerd.”

Of Van der Paal al dan niet een publiek persoon is, vonden de rechters irrelevant, ‘gelet op de aanwezigheid van een groot aantal politieke mandatarissen uit het stadsbestuur’

Met de opnames werd volgens de rechters niet alleen de aanwezigheid van politici en andere relevante personen aangetoond. Ook de manier waarop de betrokkenen met elkaar omgingen, werd in beeld gebracht. “Dat kan bijdragen tot de beoordeling door het publiek van de aard van hun relatie. Daarnaast bestond het risico dat bij bekendmaking het onmogelijk zou worden gemaakt om de opnames te maken.”

Dezelfde informatie kon volgens het vonnis niet verkregen worden door het louter bevragen van de burgerlijke partij. Dat was een van de hoekstenen van het pleidooi van Damen. “De beklaagden hadden kunnen proberen om de informatie op een andere manier te verkrijgen. Door bijvoorbeeld mijn cliënt gewoon aan te spreken”, had de raadsman op de zitting gezegd.

Uittreksel uit het vonnis in de zaak over het Fornuisfilmpje

Openbare weg

De rechtbank hechtte veel belang aan het feit dat alleen opnames werden gemaakt van gebeurtenissen op de openbare weg. “Dat maakt dat de inbreuk op de privacy van de burgerlijke partij eerder beperkt was. Zijn rust werd niet ernstig verstoord.”

Uittreksel uit het vonnis in de zaak over het Fornuisfilmpje

De rechtbank veegde nog andere argumenten van de burgerlijke partij van tafel. Of Van der Paal al dan niet moet worden beschouwd als een publiek persoon vonden de rechters bijvoorbeeld irrelevant, “gelet op de aanwezigheid van een groot aantal politieke mandatarissen uit het stadsbestuur”.

Die moeten als publieke personen worden beschouwd. Meer nog: publieke personen zoals politici kunnen volgens de rechters verwachten dat “hun gedrag op de openbare weg nauw wordt opgevolgd, gadegeslagen en zelfs opgenomen met een (al dan niet verborgen) camera”.

Het vonnis bevat een verwijzing naar een arrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) van 22 februari 2018. De Griekse staat had het televisiekanaal Alpha veroordeeld tot een geldboete voor het uitzenden van undercoverbeelden. Daarop was te zien hoe een Grieks parlementslid, tevens voorzitter van een commissie over elektronisch gokken, een gokhal betrad en op twee machines speelde. De boete vormde volgens het EHRM een inbreuk op de vrijheid van meningsuiting.

Geen rechtsplegingvergoeding

De conclusie liet zich raden. “De rechtbank is van oordeel dat de beklaagden, binnen het kader van hun journalistieke activiteiten, geen inbreuk hebben gepleegd op de wetgeving over de verwerking van persoonsgegevens. Zij handelden binnen de grenzen en mogelijkheden die de persvrijheid biedt, in het belang van de democratische samenleving. Ook van belaging is er bijgevolg geen sprake.”

Op burgerlijk gebied werd de vordering van Van der Paal afgewezen en ongegrond verklaard. Hij draait op voor de kosten van de strafvordering, die begroot zijn op 135,43 euro.

De journalisten van Apache komen weg zonder kosten, maar hebben geen recht op een rechtsplegingvergoeding. Dat is een forfaitaire tegemoetkoming voor de kosten en erelonen van hun advocaten Caro Van Wichelen en Paul Maeyaert. Die vergoeding was gevorderd, maar werd afgewezen.

“Aangezien de zaak door de raadkamer bij beschikking van 11 juni 2020 werd verwezen naar de rechtbank hebben zij geen recht op een rechtsplegingsvergoeding van de burgerlijke partij.” Zelfs bij vrijspraak vervalt dat recht, omdat de zaak aanhangig gemaakt werd op basis van een vermoeden van schuld.


Bekijk hieronder het volledige vonnis:

Auteur: Paul Gebruers

Paul Gebruers ruikt het nieuws van ver en kijkt graag over de muur. Puzzelstukjes reconstrueren en tanden zetten in moeilijke dossiers en beleidsitems. Van justitie tot samenleving.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books