Gegevensbeschermingsautoriteit buigt zich over schaduwen van journalisten

 Leestijd: 4 minuten1

De oproep van het Europees Parlement om de wet op privédetectives te herzien, heeft snel geleid tot een ontwerptekst, die een einde moet maken aan het schaduwen van journalisten. Drie redacteurs van Apache hebben daar met steun van de Vlaamse Vereniging van Journalisten niet op gewacht en een klacht met burgerlijke partijstelling ingediend tegen projectontwikkelaar Land Invest Group die detectives achter hen aanstuurde. Dat dossier belandde inmiddels ook bij de Geschillenkamer van de Gegevensbeschermingsautoriteit.

Op 9 december 2019 kwam aan het licht dat vastgoedonderneming Land Invest Group privédetectives had ingeschakeld om onderzoeksjournalisten van Apache te schaduwen. De Antwerpse projectontwikkelaar had daarvoor 60.000 euro op tafel gelegd.

Dat gebeurde na onthullingen van de nieuwssite over omstreden bouwdossiers en de nauwe relaties tussen Antwerpse beleidsverantwoordelijken en topman Erik Van der Paal. Vier verschillende bronnen bevestigden het inschakelen van detectives.

De concrete aanleiding was berichtgeving over een bouwvergunning voor de Lins Tower op de Tunnelplaats in Antwerpen. Het stadsbestuur vroeg de bouwpromotor om lucratieve hoogbouw neer te zetten op een terrein dat met miljoenen euro winst op dezelfde dag twee keer werd verkocht.

In het verzet tegen de ongeoorloofde praktijken van Land Invest Group vond Apache een bondgenoot bij de Vlaamse Vereniging van Journalisten (VVJ). De raad van bestuur van de VVJ besliste op 18 december 2019 om Apache te ondersteunen bij het verweer. Dat bestaat uit twee luiken.

Klacht ontvankelijk

Enerzijds werd een klacht ingediend bij de Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA). De zaak moest eerst op ontvankelijkheid beoordeeld worden bij de eerstelijnsdienst. “Dat is zopas gebeurd, met positief resultaat”, zegt Charlotte Michils, juridisch adviseur bij de journalistenvereniging.

Het dossier is nu doorgestuurd naar de Geschillenkamer. “Dat is een gunstige evolutie. Maar uitsluitsel is er nog niet. Het is wachten op de behandeling ten gronde”, stelt Michils.

Als administratief geschillenorgaan van de GBA heeft de Geschillenkamer de bevoegdheid om corrigerende maatregelen en administratieve boetes op te leggen. De procedure verloopt volgens procesrechtelijke beginselen. Ondanks quasi gerechtelijke kenmerken maakt de Geschillenkamer geen deel uit van de rechterlijke macht.

Gerechtelijk onderzoek

Een tweede luik bestaat uit een gerechtelijke procedure. Drie redacteurs van Apache en de VVJ hebben gezamenlijk een klacht met burgerlijke partijstelling ingediend bij de onderzoeksrechter van de rechtbank van eerste aanleg in Antwerpen. Dat impliceert een gerechtelijk onderzoek, dat zwaarder weegt dan een opsporingsonderzoek in hoofde van het parket.

Deze klacht dateert van 23 december 2020. Bij een mogelijke argumentatie voor de rechter grijpt de VVJ zowel naar de schending van het journalistieke bronnengeheim als naar de algemene verordening gegevensbescherming (GDPR), die de privacy regelt binnen de Europese Unie.

Eén persoon en drie ondernemingen worden aangeklaagd met het oog op strafrechtelijke vervolging. Het gaat om Erik Van der Paal uit Antwerpen, de besloten vennootschap (bv) Urban Living Project Management uit Antwerpen, de nv Protection Unit Flanders uit Antwerpen en de bv Global Partnership uit Wijnegem.

Advocaten Bart Van Besien en Pepijn van Lith: ‘Het baart de VVJ zorgen dat in Vlaanderen, net als in de rest van de Europese Unie, steeds meer onrechtmatige druk op journalisten wordt uitgeoefend’

Uit het dossier blijkt dat Urban Living Project Management, voorheen bekend als Land Invest Project Management, de betalingen heeft uitgevoerd. De persoonsgegevens werden besteld door die vennootschap en door Van der Paal. Zij klopten daarvoor aan bij de detective- en onderzoeksbureaus Global Partnership en Protection Unit Flanders, ook bekend onder de oorspronkelijke naam Topguard.

De schade is voorlopig begroot op 1.000 euro provisioneel voor elk van de redacteurs en 1 euro symbolische vergoeding voor de VVJ.

Bart Van Besien en Pepijn van Lith treden op als advocaten van de VVJ en Apache. “Het baart de VVJ zorgen dat in Vlaanderen, net als in de rest van de Europese Unie, steeds meer onrechtmatige druk op journalisten wordt uitgeoefend. Dat gebeurt onder andere door het inschakelen van privédetectives om journalisten te onderzoeken en te schaduwen”, stellen de raadsmannen.

Europese resolutie

Het schaduwen van journalisten wordt mogelijk opgenomen in de nakende hervorming van de wet op de privédetectives. Dat is een uitvloeisel van de resolutie over de vrijheid van de media en de bescherming van journalisten die het Europees Parlement op 25 november vorig jaar goedkeurde. Met een overweldigende meerderheid kreeg het rapport Strengthening Media Freedom: the protection of journalists in Europe, hate speech, disinformation and the role of platforms die dag een formeel karakter.

Het Platform voor de Veiligheid van Journalisten van de Raad van Europa publiceerde in de loop van vorig jaar vijf waarschuwingen over intimidatie van journalisten door privédetectives in België

Toenmalig Europarlementslid Kris Peeters (CD&V) had twee amendementen ingediend, specifiek over het verbod voor privédetectives om journalisten nog langer te schaduwen. Die werden mee goedgekeurd met de ontwerptekst. Het was een van de laatste wapenfeiten van Peeters als parlementair. Op 12 januari werd hij benoemd tot vicevoorzitter van de Europese Investeringsbank.

Het dossier van Peeters bevatte een expliciete verwijzing naar Apache, als schoolvoorbeeld van ongeoorloofde intimidatiepraktijken tegen journalisten. Het Platform voor de Veiligheid van Journalisten van de Raad van Europa had in de loop van vorig jaar vijf waarschuwingen gepubliceerd over intimidatie van journalisten door privédetectives in België. Tot de gedupeerden behoorden naast Apache en Le Vif ook redacteurs van het Waalse dagblad L’Avenir.

Ontwerptekst op tafel

Met de goedkeuring van de resolutie kwam een einde aan de Europese inbreng. Europa heeft geen bevoegdheid in deze materie en moet beslissingen overlaten aan de lidstaten. In België is het een federale aangelegenheid. De teksten kunnen op voorzet van leden van de Kamer of een minister op de tafel van de ministerraad belanden.

Veel sneller dan verwacht heeft minister van Binnenlandse Zaken Annelies Verlinden (CD&V) een initiatief genomen. Zij wil de regeling van het beroep van privédetective volledig hervormen en moderniseren. Die wet dateert van 19 juli 1991. De krant De Tijd berichtte daar eerder deze week over.

“Er is een ontwerptekst uitgewerkt na overleg met verschillende partners”, zegt Sofie Demeyer, woordvoerster van de minister. “Het wettelijke kader moet aangepast worden aan de tijdsgeest. Het gaat vooral om de privacyregels en de individuele grondrechten. De publieke opsporingsactiviteiten van politie en gerecht zijn de voorbije twintig jaar erg verfijnd. Die van de private opsporing hebben die evolutie niet gevolgd.”

De ontwerptekst is gebaseerd op adviezen van de Gegevensbeschermingsautoriteit. Dat onafhankelijk orgaan, op 3 december 2017 opgericht als opvolger van de voormalige Privacycommissie, ziet toe op de correcte naleving van de grondbeginselen van de bescherming van persoonsgegevens.

Tegenkanting van bedrijven

De huidige regelgeving omschrijft enkele domeinen waar privédetectives zich niet mogen wagen. Zo mogen ze geen mensen traceren naar lidmaatschap van een vakbond of seksualiteit buiten het huwelijk. Met de Europese resolutie in het achterhoofd vraagt de logica dat het volgen van journalisten aan het lijstje van uitzonderingen wordt toegevoegd.

Binnenlandse Zaken liet weten dat de ontwerptekst niet beschikbaar is voor inzage door de media. Volgens onze bronnen zijn journalisten nog niet als aparte categorie opgenomen. “De procedure loopt en de tekst wordt nog verder besproken”, stelt Demeyer.

Binnen de vorige federale regeringen was er geen bereidheid tot hervorming van de wet op privédetectives. De laatste die er haar tanden op stukbeet, was Joëlle Milquet (cdH) in 2013. Zij ondervond te veel tegenkanting uit de zowat voltallige bedrijfswereld. Het argument was dat een verstrenging van de regels tot meer fraude leidt.

Hoofdrolspelers in het verzet waren het Verbond van Belgische Ondernemingen (VBO), de Belgische federatie van de financiële sector Febelfin, de beroepsvereniging van verzekeringsondernemingen Assuralia en de Nationale Bank.

Verzekeraars en warenhuisketens vormen vandaag de grootste groep van werkgevers van privédetectives. Een herziening van de wet steekt de bedrijven de ogen uit. De sector zelf is vragende partij. De bepalingen uit 1991 moesten het kaf van het koren scheiden, maar de cowboys zijn nooit verdwenen.


Uitgelichte foto: Lai Man Nung (Unsplash)

Auteur: Paul Gebruers

Paul Gebruers ruikt het nieuws van ver en kijkt graag over de muur. Puzzelstukjes reconstrueren en tanden zetten in moeilijke dossiers en beleidsitems. Van justitie tot samenleving.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books