Coronacrisis remt ondernemingsdrang niet af

 Leestijd: 5 minuten1

Het aantal startende ondernemingen in België kroop in coronajaar 2020 richting 100.000. Dat is slechts 3% minder dan in 2019. Een deel van de starters voerde plannen uit die dateren van voor de crisis, maar er zijn ook andere verklaringen. Kandidaat-ondernemers grepen in 2020 bewust het momentum.

De coronacrisis van het afgelopen jaar roept beelden op van bedrijven en winkels die tijdelijk de deuren moesten sluiten en vochten voor hun overleving. In tijden van pandemie een nieuwe zaak opstarten was helemaal geen evidentie.

Toch waagden veel Belgen de sprong. Een flink pak méér dan te vermoeden. Dat tonen cijfers van onderzoeksbureau Graydon, verwerkt door Unizo. De ondernemersorganisatie splitste nationale cijfers uit naar de drie gewesten en maakte de vergelijking met 2019.

Op Belgisch niveau stond de teller eind november 2020 op 96.296 nieuwe starters. Dat is slechts 3,39% minder dan van januari tot en met november een jaar eerder, toen afgesloten werd op 99.680 nieuwe ondernemingen. Of amper 3.384 durvers minder dan in het coronavrije 2019.

Cijfers voor de maand december zijn nog niet beschikbaar, maar die zullen de eindbalans nauwelijks nog beïnvloeden. De laatste maand van het jaar is sowieso al niet het meest geschikte moment om met een nieuwe zaak van wal te steken. December lag bovendien in het verlengde van de ongewijzigde lockdown light sinds 2 november.

Afwachtende houding

In de pre-coronamaanden januari en februari 2020 waagden 15.047 en 8.578 starters hun kans, een respectieve stijging met 2,6 en 6,32% in vergelijking met de jaarstart van 2019. Tijdens de eerste coronagolf namen ondernemingsgezinde Belgen een afwachtende houding aan.

In de zomermaanden juni, juli, augustus en september lagen de cijfers vier keer op een rij hoger dan in 2019

In maart was het nog een beetje kat uit de boom kijken, met een daling van 6,56% (5.571 starters). De maand april, start van het tweede kwartaal en traditioneel een piekmoment, was cijfermatig de meest zwarte periode met een forse achteruitgang van 41,81%. Tegenover 10.889 nieuwkomers in 2019 deden vorig jaar slechts 6.336 personen de stap naar pril ondernemerschap.

Ook in mei domineerde de aarzeling, met bijna een kwart (24,52%) minder startende ondernemers (5.544 tegenover 7.345). In juni kwam de kentering op gang. De heropleving duurde vier maanden, tot eind september. Het einde van de eerste coronagolf resulteerde zienderogen in hernieuwd vertrouwen in de economie.

In de zomermaanden juni, juli, augustus en september lagen de cijfers vier keer op een rij hoger dan in 2019 (respectieve stijgingen van 11,13/15,46/17,63/9,98%). De champagne voor een nieuwe zaak werd ontkurkt door 35.062 Belgen (6.480/12.765/7.346/8.471).

Cyclische beweging

Oktober was na januari de maand met numeriek de sterkste cijfers van 2020, met 14.130 starters. De start van het vierde kwartaal was in 2019 nog de absolute topmaand. De vergelijking met dit jaar leert dat oktober toch de voorbode van de tweede coronagolf was, met een terugval van 3,8%. In november zette die trend zich door met 6.028 starters en een daling van 16,61%.

De cyclische beweging van startende ondernemingen tijdens het voorbije jaar is helemaal gelinkt aan de grillen van corona. In zes van de elf maanden steeg het aantal starters in vergelijking met 2019, maar de twee coronagolven eisten hun tol in de periodes maart/april/mei en oktober/november. Met een licht dalende balans als resultaat.

Opgedeeld naar gewest kwam Vlaanderen het minst gehavend uit de coronacrisis. Met 59.640 starters in de periode januari-november tegenover 60.921 een jaar eerder bleef de schade beperkt tot een daling met 2,1%.

In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest was de achteruitgang het grootst met 14,3% (10.119 beginnende ondernemers starters tegen 11.807). Wallonië zat daar tussenin met 20.328 tegen 21.760 starters of een daling met 6,58%.

Trigger voor droom

Volgens Danny Van Assche wijzen de gunstige cijfers op lef en motivatie. “De wil en drang om te ondernemen waren groter dan de angst om te falen, zelfs in tijden van crisis”, zegt de gedelegeerd bestuurder van Unizo. “In de periodes van lockdown konden of mochten heel veel gegadigden niet starten, ook als ze dat eigenlijk wel wilden.”

De gemiddelde leeftijd van een startende zelfstandige in België was 36 jaar

Volgens Unizo en het Agentschap Innoveren en Ondernemen ligt een deel van de verklaring in het feit dat heel wat starters nog voor de uitbraak van de coronacrisis alle voorbereidingen al hadden getroffen. Al speelden volgens de twee organisaties ook andere factoren.

“De crisis kan net de trigger geweest zijn om effectief werk te maken van een lang gekoesterde en vooruitgeschoven ondernemersdroom. Voor bepaalde kandidaat-ondernemers ontstond het momentum om van hun hobby een beroep te maken. Of om een bijberoep in te ruilen voor een hoofdberoep. Tijdelijke werkloosheid en onzekerheid over een terugkeer naar de vertrouwde job zijn mogelijke andere factoren.”

Gebukt onder stress

Opgedeeld naar sector valt de stijging van de detailhandel op (29,32%). Ook de groothandel (14,61%) en de vrije beroepen (6,36%) boekten vooruitgang. Alle andere sectoren boerden achteruit, met de horeca op kop (-19,28%). Ook de automobielsector deelde zwaar in de klappen (-17%). Andere getroffen sectoren waren vervoer en logistiek (-13,85%), diensten (-12,64%), de bouw (-11,78%) en in mindere mate de industrie (-4,36%).

Vier op de tien ondernemers gingen tijdens de lockdown meestal tot bijna altijd gebukt onder stress

De gemiddelde leeftijd van een startende zelfstandige in België was 36 jaar. Ruim een op de drie starters was jonger dan 29 jaar. Een op de tien was ouder dan 50 jaar. Het merendeel zat in de categorie tussen 30 en 50 jaar. Onderzoek wijst uit dat ondernemers op hun 42 op hun hoogtepunt zijn.

De stopzettingsgraad van btw-registraties bedroeg sinds de uitbraak van de coronacrisis in maart gemiddeld slechts 0,46% per maand. Dat blijkt uit cijfers over de btw-plichtige ondernemingen van het Belgische statistiekbureau Statbel.

Een zaak starten in moeilijke tijden, met een dreiging van verplichte sluiting doorlopend op de loer, legt niet alleen een hypotheek op het verhoopte commerciële succes. Het baart ook extra kopzorgen. Dat blijkt uit een enquête van Unizo naar het welbevinden en het stressniveau van beginnende zelfstandige ondernemers.

Vier op de tien ondernemers gingen tijdens de lockdown meestal tot bijna altijd gebukt onder stress. De belangrijkste oorzaken waren financiële problemen (52%), de organisatie van het werk (47%) en de strikte coronamaatregelen zoals het bewaren van fysieke afstand (40%).

Ervaring uit land van herkomst

Migranten droegen hun steentje bij aan de overeind gebleven ondernemingsdrang. Dat stelt Vluchtelingenwerk Vlaanderen op basis van informatie van Project AZO!, dat nieuwkomers begeleidt bij het opstarten van een eigen onderneming. Cijfers zijn niet voorhanden.

Project AZO! ging medio 2016 van start en heeft sindsdien 700 nieuwkomers geholpen op weg naar een eigen zaak. “Hun bijdrage aan de economie blijft groeien”, zegt coördinator Frank Maleszka.

Onvoldoende toegang tot financiering en kredietverstrekking blijft voor nieuwkomers een hoge drempel naar het ondernemerschap

Het samenwerkingsverband van Stebo, Starterslabo, Vluchtelingenwerk Vlaanderen, MicrostartiDrops, Syntra, de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) en Agentschap Inburgering en Integratie richt zich tot erkende vluchtelingen en asielzoekers. Het project krijgt financiële ondersteuning van het Europees Sociaal Fonds (ESF) en het Vlaams Cofinancieringsfonds (VCF).

“Wij willen nieuwkomers laten inzien dat ondernemen in Vlaanderen met een goede voorbereiding een valabele optie is. Velen van hen deden ervaring op in het land van herkomst. Wij willen die kennis inzetten op de Vlaamse arbeidsmarkt.”

Tijdens de Dag van de Ondernemer op 20 november werden drie van hen als rolmodellen van een nieuwe generatie zelfstandigen uit 2020 gepresenteerd. De Albanese Mirsada opende een vintagewinkel in Hasselt. De Palestijn Shadi startte met een foodtruck in Leuven. De Afghaan Reza begon met een digitaal platform voor bedrijven in Kortrijk.

De Palestijn Shadi doopte zijn foodtruck Falafel Habibi. (Foto: © Project AZO!)

Focus op nieuwe sectoren

Uit cijfers van de federale overheidsdienst FOD Economie uit 2019 blijkt dat in de sectoren horeca, bouw en transport een groot aantal zelfstandigen van buitenlandse origine actief is. Zij vinden ook steeds meer de weg naar vrije beroepen en de dienstensector.

Kwalitatief onderzoek van Dries Lens, Joris Michielsen, Jean-Pierre Timmermans en Jacqueline Nelisis Zanoni van de Universiteit Antwerpen leert dat personen met een migratieachtergrond in Vlaanderen de voorbije jaren overschakelden op een andere manier van zaken doen. “Ze richten zich op nieuwe sectoren en doen dat met een scherpere businessmentaliteit”, stellen de auteurs.

Onvoldoende toegang tot financiering en kredietverstrekking blijft voor deze groep een hoge drempel naar het ondernemerschap. Daartegenover staan specifieke opportuniteiten. Interculturele competenties kunnen een concurrentievoordeel opleveren in internationale handel, communicatie en toerisme. Personen met een migratieachtergrond kunnen belangrijke potentiële kopers zijn bij bedrijfsoverdrachten, die in ons land al jaren steeds moeizamer verlopen.

Vrouwen twijfelen

De Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen (SERV), het overlegorgaan van de Vlaamse sociale partners, publiceerde zopas een nieuwe brochure met adviezen voor ondernemerschap in het post-coronatijdperk. Vonken voor ondernemerschap post-Covid-19 focust onder meer op vrouwelijk ondernemerschap. Het aantal vrouwelijke starters is in absolute aantallen gestegen, maar hun aandeel staat op het laagste peil sinds tien jaar.

Het aantal vrouwelijke starters is in absolute aantallen gestegen, maar hun aandeel staat op het laagste peil sinds tien jaar

Volgens cijfers van het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ) uit 2019 was slechts een op de drie zelfstandigen die in ons land een eigen zaak oprichtte een vrouw. In het Vlaams Gewest bedroeg in 2018 het aandeel vrouwelijke zelfstandigen in de bevolking 6%, tegenover 11,7% mannelijke.

Cijfers van het Steunpunt Economie en Ondernemen uit 2020 tonen aan dat vrouwen minder opportuniteiten zien om een onderneming te starten dan mannen (36% versus 45%) en meer angst hebben om te falen (58% versus 43%).

Vrouwen schatten hun competenties ook lager in, blijkt uit onderzoek van Jolien Roelandt en Petra Andries van het Steunpunt Economie en Ondernemen. Van de mannen denkt 62% over de nodige vaardigheden te beschikken om een zaak te starten. Bij vrouwen is dat maar 39%.

Bij vrouwen met een migratieachtergrond leeft de omgekeerde trend. Volgens recent onderzoek van Pieterjan Bonne van de Arteveldehogeschool in Gent uiten zij meer positieve redenen om voor een eigen zaak te gaan dan hindernissen om het niet te doen. Ze verwijzen naar socio-economische vooruitgang, financiële onafhankelijkheid en sociale erkenning. Zij zien het ook als een manier om discriminatie op de arbeidsmarkt aan te vechten en opportuniteiten voor anderen te creëren.


Uitgelichte afbeelding: © Project AZO!

Auteur: Paul Gebruers

Paul Gebruers ruikt het nieuws van ver en kijkt graag over de muur. Puzzelstukjes reconstrueren en tanden zetten in moeilijke dossiers en beleidsitems. Van justitie tot samenleving.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books