‘We moeten onszelf bevrijden van de koloniale logica’

 Leestijd: 7 minuten5

Bekladde standbeelden, een spijtbetuiging van koning Filip voor het Belgische koloniale verleden, en de start van een parlementaire commissie over dat verleden. 2020 was een belangrijk jaar voor het Belgische dekoloniseringsdebat, waarin ook politicoloog Nadia Nsayi haar stem laat gelden. ‘Erken het bestaan van de koloniale logica en de impact die het vandaag heeft in de maatschappij en ga ermee aan de slag.’

In korte tijd is politicoloog Nadia Nsayi een bekende stem geworden in het Belgische dekoloniseringsdebat. Dit voorjaar bracht ze haar boek Dochter van de dekolonisatie uit, waarin ze haar familiegeschiedenis verweeft met de Belgisch-Congolese geschiedenis. Ze is medecurator van de expo 100 x Congo in het Antwerpse MAS over een eeuw Congolese kunst in Antwerpen. Vanaf december wordt ze vaste columniste voor Apache Magazine.

‘Je moet voor dit engagement een heel dikke huid hebben. Het alternatief is dat je zwijgt. Voor mij is dat vandaag geen optie’

Nsayi is blij dat het thema dekolonisering vandaag prominent op de Belgische agenda staat. Tegelijk valt het haar op dat er internationale druk nodig is om het onderwerp racisme, discriminatie en dekolonisering ook bij ons belangrijk te maken. “Het versterkt mijn overtuiging dat er altijd een zekere maatschappelijke beweging is vereist, zelfs van buitenaf. Dat is jammer en ook zorgelijk.”

Het is haar duidelijk dat opiniestukken niet volstaan, maar dat actie blijkbaar broodnodig is. “Heeft het beleid echt betogingen nodig en mensen die standbeelden beschadigen voor ze de problemen ernstig neemt? Dat is geen goede tendens.”

In juni sprak koning Filip de spijtbetuiging uit over de wandaden in de kolonie. Wat betekent dit volgens jou in het dekoloniseringsdebat?

Politicoloog Nadia Nsayi (Foto: © Stef Arends)

Nadia Nsayi: “Er zijn mensen die daar cynisch over doen. Een spijtbetuiging is inderdaad niet hetzelfde als officiële excuses, maar ik zie het in een historisch kader. Nooit eerder hield een Belgische koning een dergelijke toespraak. In 1960 beweerde koning Boudewijn nog dat Leopold II een genie was. Tien jaar geleden reisde koning Albert II naar Congo en zei helemaal niets over het koloniale verleden.”

“Zestig jaar na de Congolese onafhankelijkheid spreekt de nieuwe generatie in het koningshuis zich wél uit. Koning Filip erkent heel expliciet dat er gruweldaden plaatsvonden en roept de samenleving op om in het reine te komen met dat verleden.”

“Op het moment dat ik mijn boek Dochter van de dekolonisatie schreef, had ik niet durven hopen dat er snel een spijtbetuiging van de koning ging komen. Het is een uiterst belangrijke stap, omdat het om een officieel standpunt gaat. Het biedt de mogelijkheid om het debat op een andere manier te voeren.”

“Vergelijk het met de zaak Patrice Lumumba. In 2002 bood de Belgische regering haar excuses aan voor de rol die België speelde in de omstandigheden rond de moord op de toenmalige Congolese eerste minister. Als de excuses er niet waren gekomen, zou vandaag nog steeds in vraag worden gesteld of België verantwoordelijk was.”

Wat zijn we ermee opgeschoten? Heeft de spijtbetuiging van koning Filip iets opgeleverd?

‘Ik pleit voor publieke hoorzittingen over het koloniale verleden die iedereen via de media kan volgen’

Nsayi: “De koning heeft in zijn brief zijn steun betuigd aan een parlementaire commissie over het koloniale verleden. En die is er ook gekomen. Zonder de protestacties van Black Lives Matter zou de Vlaamse overheid deze zomer niet het initiatief hebben genomen om een handleiding te schrijven over hoe omgaan met koloniale standbeelden, straatnamen en gebouwen. De Europese Unie zou zich niet hebben uitgesproken over bepaalde tradities rond zwarte piet. Er zou geen parlementaire commissie zijn. Al deze ontwikkelingen kan je niet los van elkaar zien.”

Wat moet de volgende stap van de parlementaire commissie zijn?

Nsayi: “Hoorzittingen met personen die van dichtbij of ver weg te maken hebben met het koloniale verleden en de impact ervan vandaag. De groep van tien experten bereidt een eerste rapport voor dat aan het einde van dit jaar klaar moet zijn. In het rapport komt een stand van zaken van het onderzoek naar het koloniale verleden. Waar hebben we zicht op? Wat zijn de tekortkomingen?”

“Na afronding van het werk van de experten kunnen er hoorzittingen plaatsvinden. Het hele proces van omgaan met ons koloniale verleden, mogen we niet alleen door politici en wetenschappers laten bepalen. Ik pleit voor publieke hoorzittingen in het parlement die iedereen via de media kan volgen.”

Wie moet aan het woord komen in de hoorzittingen?

Nsayi: “Mensen uit de drie gekoloniseerde landen Congo, Burundi, Rwanda en mensen van de diaspora. Oud-kolonialen, kinderen van oud-kolonialen en mensen die vandaag nog de gevolgen van het koloniale verleden dragen.”

‘Ieders verhaal is relevant om inzicht te krijgen in het koloniale verleden’

“Soms vergeet men de laatste groep wel eens. Het gaat niet alleen om mensen die de koloniale periode hebben meegemaakt, maar ook om nabestaanden van die mensen. Ook koloniale bedrijven, ambtenaren, missionarissen moeten het woord krijgen.”

“Een zeer brede groep moet betrokken zijn. Er mag niemand aan de zijlijn van het debat staan. Het is niet omdat een groep jongeren van Afrikaanse afkomst vandaag een forum krijgt om zich uit te spreken, dat anderen daar minder recht op hebben. Ieders verhaal is relevant om inzicht te krijgen in het koloniale verleden.”

Is de doelstelling verhalen naar boven brengen? Of gaat het verder?

Nsayi: “De deelnemers aan de hoorzitting moeten in de eerste plaats de gelegenheid krijgen om hun getuigenis te delen, maar hoorzittingen zijn ook een manier om op een bepaald moment tot conclusies te komen. Er zijn vandaag nog steeds groepen die beweren dat de kolonisatie helemaal niet zo erg was.”

“We gaan geen consensus bereiken met elf miljoen Belgen. Op politiek niveau moet wel eensgezindheid zijn over de gruweldaden en vernederingen die plaatsvonden tijdens de koloniale periode. De volgende stap is een beleid rond herstel.”

Wat bedoel je met herstel? Doel je op het teruggeven van geroofde kunstwerken of het betalen van schadevergoedingen?

Politicoloog Nadia Nsayi bij het beeld Ne Kuko in het MAS (Foto via Nadia Nsayi)

Nsayi: “Als het thema herstel op tafel ligt, vertrekt men te vaak vanuit België. Herstel moet in de eerste plaats worden besproken met de drie landen die zijn gekoloniseerd. Op de expo in het MAS 100 x Congo staat het Congolese beeld van Ne Kuko, een illustratie van roofkunst. Het beeld werd aan het einde van de negentiende eeuw door een Belg geroofd en mee naar Antwerpen genomen. Ik vind het als curator, maar ook als mens, niet meer dan normaal dat we als land kijken hoe we een antwoord kunnen bieden op de vraag uit Congo om dit beeld terug te geven.”

“Herstel gaat uiteraard over veel meer dan het teruggeven van geroofde kunstwerken. Hoe kunnen we het koloniale verleden en de gevolgen voor het heden verankeren in de eindtermen van het secundair onderwijs? Hoe kunnen we structurele discriminatie van mensen van Afrikaanse afkomst in onze samenleving tegengaan? Hoe kunnen we werken aan een eerlijk migratiebeleid tussen België en Congo? Als Belg kan je makkelijk naar Congo reizen, maar niet andersom.”

“Ik vind dat getuigen van een ongelooflijke ongelijkheid die niet langer past bij deze tijd. Net zoals ik moeilijk kan begrijpen dat er Congolese mensen in België wonen die geen verblijfspapieren krijgen. Een ander punt: wat doen we met de koloniale logica van ontwikkelingssamenwerking? Mensen uit de diaspora kunnen als brugfiguren een meer prominente rol krijgen in de Belgische ontwikkelingssamenwerking.”

De onderwerpen die je noemt, bevinden zich op verschillende vlakken en gaan over zaken uit het verleden en het heden. Herstel is een lang en intensief proces?

Nsayi: “Zeker, we moeten hier uitvoerig de tijd voor nemen. De hoorzittingen van de parlementaire commissie kunnen een jaar duren. Dit is nodig om de samenleving mee te krijgen in het verhaal. Ik krijg nog regelmatig de vraag waarom wij ons moeten bezighouden met zaken die zestig jaar geleden of langer zijn gebeurd. Dit wijst op het belang om de publieke opinie meer informeren en te sensibiliseren voor dat parlementaire initiatief.”

“Als België niet in het reine komt met zijn koloniale verleden, groeien de frustraties en komt er een moment waarop sommige burgers geweld als een uitweg zien. Het is voor de stabiliteit in onze samenleving belangrijk om stil te staan bij de impact en de gevolgen van het verleden.”

In je boek heb je het ook vaak over mentaal gekoloniseerd zijn. Wat bedoel je daar precies mee?

Nsayi: “We moeten beseffen dat we leven op een continent dat in het verleden andere gebieden in de wereld is gaan koloniseren. De geschiedenis van Europa is er ook een van kolonisatie en slavenhandel.”

“Er is lange tijd een discours geweest om die kolonisatie te legitimeren: Europeanen zijn superieur en geciviliseerd en moeten andere volkeren op andere continenten gaan beschaven. Met dit denkbeeld zijn mensen vertrokken naar de kolonies. En met dit denkbeeld is een generatie Belgen opgegroeid. Trouwens niet alleen in België, ook de Congolezen zelf zijn 75 jaar blootgesteld aan de koloniale propaganda. Dat heeft op beide continenten een psychologische, mentale erfenis achtergelaten.”

“De oproep tot dekoloniseren van onze geesten houdt in dat je erkent dat er een mentale erfenis is en dat je jezelf moet bevrijden van de koloniale logica dat witte mensen superieur zijn aan mensen van kleur.”

Veel witte Belgen weten niet hoe ze daaraan moeten beginnen. Ze zijn van goede wil, maar hoe dekoloniseer je jezelf?

Nsayi: “Een eerste stap is jezelf bewust zijn van het feit dat je mentaal gekoloniseerd bent en de wil om daar iets aan te doen als anderen je erop wijzen. Luister naar wat de ander zegt en neem zo’n opmerking serieus.”

“Zwarte piet is een puur symbooldossier, maar symbooldossiers zijn belangrijk. Ze zeggen iets over waar het debat staat in de maatschappij. Sinterklaas bevestigt een koloniaal verhaal van een zwarte knecht die op een stereotype manier wordt afgebeeld en ten dienste staat van de witte man. De eerste stap is om dit te erkennen en op zoek te gaan naar een compromis om met deze traditie om te gaan. Dat is trouwens een proces dat van twee kanten moet komen.”

Politicoloog Nadia Nsayi (Foto: © Stef Arends)

Geldt mentaal gekoloniseerd zijn ook voor mensen van kleur die hier zijn opgegroeid?

Nsayi: “Absoluut. Je hebt zwarte mensen die graag sluik haar willen, omdat het schoonheidsideaal bepaalt dat kroeshaar niet mooi is. Of gekleurde mensen die hun huid willen bleken. Zelf zit ik als persoon van kleur ook midden in mijn eigen dekolonisatieproces.”

‘Dekoloniseren is niet alleen een opdracht voor witte mensen. Het is een maatschappelijk proces, maar ook een individueel traject’

“Er zijn in mijn kindertijd ook een aantal zaken gebeurd waar ik toen niet bij stilstond, maar die ik nu heel anders bekijk. Dat proces gaat vandaag voort. Welke referenties heb ik? Welke boeken lees ik? Naar welke muziek luister ik? Wie laat ik toe in mijn intieme kring?”

“Dekoloniseren is niet alleen een opdracht voor witte mensen. Het is een maatschappelijk proces, maar ook een individueel traject. Erken het bestaan van de koloniale logica en de impact die het vandaag heeft in de maatschappij en ga ermee aan de slag.”

Apache Magazine

Nadia Nsayi schrijft vanaf december een column voor het nieuwe kwartaalblad van Apache. Vier keer per jaar geeft ze in Apache Magazine haar kijk op de wereld.

Wat kunnen we van jou als columnist verwachten?

Nsayi: “Ik ga zeker niet alleen over dekoloniseren schrijven. Ik wil de thema’s aanbrengen waarvan ik denk dat ze relevant zijn voor een groot publiek, zoals bijvoorbeeld het belang van cultuurparticipatie in tijden van corona.”

“Ik ben me heel sterk bewust van mijn geprivilegieerde positie. Soms krijg ik de reactie: heb jij ooit wel eens met structureel racisme en discriminatie te maken gehad? Ik kan je verzekeren dat ik ook met racistische vooroordelen te maken heb.”

‘Ik kan je verzekeren dat ik ook met racistische vooroordelen te maken heb’

“Tegelijk bevind ik me in een comfortabele positie. Ik heb een huis, een goede baan, een familie waarop ik kan terugvallen en een stem die zich mag laten horen. Maar daar heb ik wel een prijs voor moeten betalen. Het boek schrijven heeft heel veel van mij gevraagd.”

“Als je je als jongere zwarte vrouw kritisch uitlaat in het publieke debat, krijg je veel tegenkanting. Dat is niet altijd makkelijk. Ik ben een mens van vlees en bloed en er zijn al momenten geweest waarop ik dacht: ‘Ik ga zwijgen, want dan krijg ik deze racistische reacties niet meer’. Nadat ik in Terzake met toenmalig vicepremier Alexander De Croo in debat ging over herstelbetalingen, heb ik me tijdelijk afgesloten van Twitter. Dat had ik nooit eerder gedaan.”

“Je moet voor dit engagement een hele dikke huid hebben. Het alternatief is dat je zwijgt. Voor mij is dat vandaag geen optie. Maar ik kan me perfect voorstellen dat ik er over vijf of tien jaar anders over denk.”


De MAS expo 100x Congo is tijdelijk gesloten vanwege corona.

‘Dochter van de dekolonisatie’ is verkrijgbaar bij EPO.

Auteur: Janine Meijer

Janine Meijer is freelance journalist en werkt voor Apache, Gazet van Antwerpen, De Standaard en verschillende andere opdrachtgevers.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books