‘Medicatiegebruik bij ouderen tijdens coronacrisis is alarmerend’

 Leestijd: 5 minuten0

De Vlaamse Ouderenraad is gealarmeerd door het medicatiegebruik bij ouderen tijdens de coronacrisis. In mei gaf ongeveer één op de vijf 65-plussers aan meer slaap- en kalmeringsmiddelen te gebruiken dan voor de coronamaatregelen. Daartegenover staat dat ouderen weinig psychologische hulp krijgen. ‘Ook tijdens de coronacrisis is middelengebruik bij ouderen een belangrijk aandachtspunt’, zegt Justine Rooze van de Vlaamse Ouderenraad.

Al in mei maakte de tweede Covid-19 Gezondheidsenquête van Sciensano duidelijk dat er meer slaap- of kalmeringsmiddelen gebruikt werden tijdens de lockdown dan ervoor. Van de deelnemers aan de enquête gaf 18% aan dergelijke middelen te gebruiken, van wie 29% stelde dat ze dat deden sinds 13 maart, de dag dat de maatregelen van kracht werden.

Mentaal welzijn
Lees het volledige dossier over mentaal welzijn tijdens de coronacrisis. Welke mensen worden extra getroffen, en wat zijn de gevolgen ervan? Hoe beleven mensen die al voor de crisis in een precaire situatie zaten deze crisis?

Bij 65-plussers gaf bovendien 19% van de bestaande gebruikers aan meer van dergelijke middelen te gebruiken dan voor 13 maart. De Vlaamse Ouderenraad is gealarmeerd door het toegenomen gebruik van die middelen door ouderen, niet op zijn minst omdat ouderen voor de coronacrisis ze al vaker innamen dan de rest van de bevolking.

Uit de gezondheidsenquête die Sciensano voor de coronacrisis uitvoerde (2018), bleek dat het gebruik van slaap- en kalmeermiddelen én ook van antidepressiva toeneemt met de leeftijd, zowel bij mannen als vrouwen. Bij Vlamingen in de groep 65 tot 74 jaar had 22,8% minstens één kalmeer- of slaapmiddel en/of antidepressivum gebruikt in de laatste twee weken, in de groep 75+ was dat al 33%. Ter vergelijking: in de leeftijdsgroep 35-44 jaar lag dat aandeel op 9,9%.

“Geestelijke gezondheidszorg voor ouderen is een moeilijk thema”, zegt directeur van de Vlaamse Ouderenraad Nils Vandenweghe. “Vooral het psychosociaal ondersteuningsaanbod voor depressieve ouderen is onvoldoende uitgebouwd. Daartegenover merken we dat het medicijnengebruik bij oudere mensen piekt.”

Geen therapie, wel medicatie

De recente indicatie van een verdere toename van gebruik van dergelijke middelen, in combinatie met de resultaten van gezondheidsenquête die Sciensano in 2018 coronacrisis uitvoerde, roepen volgens de Vlaamse Ouderenraad vragen op over de behandeling van depressie bij ouderen.

Geriater Johan Flamaing: ‘Te veel oudere mensen krijgen chronisch kalmeermiddelen en antidepressiva, zonder indicaties van depressie’

In 2018 bekeek Sciensano wie in Vlaanderen een depressie had gerapporteerd in het afgelopen jaar, en wie daarvoor een gezondheidsmedewerker consulteerde, geneesmiddelen innam en/of een psychotherapeutische behandeling volgde.

In de leeftijdscategorie 65-74 jaar rapporteerde 5,2% een depressie. Van die groep consulteerde 68,8% een gezondheidswerker, kreeg 66,5% hiervoor medicatie, en volgde 22,2% psychotherapie. Bij Vlaamse 75-plussers valt de trend nog harder op. Van die groep rapporteerde 9,5% een depressie, en daarvan consulteerde 71,9% een gezondheidswerker, kreeg 72% medicatie en volgde slechts 5,3% psychotherapie.

Johan Flamaing, diensthoofd Geriatrie van het UZ Leuven, pleit voor meer aandacht voor het middelengebruik door ouderen. “We weten dat het een aandachtspunt is. Te veel oudere mensen krijgen chronisch kalmeermiddelen en antidepressiva, zonder indicaties van een depressie. Dat geeft een belangrijke afhankelijkheid. Het is dus moeilijk om het af te bouwen en te stoppen”, zegt hij.

Flamaing geeft aan dat er vaak wel een behandeling wordt voorgesteld, met de aanbeveling om medicatie af te bouwen. “Soms worden die stappen echter niet genomen, en dan gebruiken mensen langdurig medicatie. Hierdoor treedt gewenning op. De medicatie heeft bij langdurig gebruik ook minder effect waardoor mensen de neiging krijgen om er meer van te nemen”, duidt hij.

Bovendien zorgt dit soort medicatie er ook voor dat sommige ouderen sneller vallen en breuken oplopen, weet Flamaing. “Dat zijn belangrijke bijkomende bijwerkingen.”

Ontoegankelijke hulp

De Vlaamse Ouderenraad hekelt dat er tegenover het medicatiegebruik te weinig psychotherapie staat. “Ook tijdens de coronacrisis is middelengebruik bij ouderen een belangrijk aandachtspunt”, zegt Justine Rooze, stafmedewerker bij de Vlaamse Ouderenraad. De psychologische hulp voor ouderen blijkt allereerst niet toegankelijk genoeg te zijn.

Justine Rooze (Vlaamse Ouderenraad): ‘Het beeld van de psycholoog als ‘zielenknijper’ leeft nog steeds’

“De federale regering kondigde in 2018 aan dat psychologische hulp zou worden terugbetaald voor volwassenen”, zegt Nils Vandenweghe. “Dat bleek toen maar te gelden voor mensen tot 65 jaar. Dat is een probleem omdat er zo al te weinig aanbod is voor geestelijke gezondheidszorg voor mensen ouder dan 65 jaar.”

Tijdens de coronacrisis beloofde de federale regering inmiddels wel dat daar verandering in komt. “Dat is slechts één stapje in de goede richting. Er zijn nog leeftijdsgrenzen in de geestelijke gezondheidszorg, bijvoorbeeld in de hulpverlening aan huis bij crisissituaties. Ook daar blijven 65-plussers van uitgesloten. We hopen dat het aanbod zal uitbreiden”, zegt Vandenweghe.

Een tweede oorzaak ligt volgens experten bij ouderen zelf. Volgens Justine Rooze hangt bij ouderen nog een taboe rond psychosociale hulp. “Het beeld van de psycholoog als ‘zielenknijper’ leeft nog steeds, al is er wel verbetering op dat vlak”, zegt ze.

Ook Ruth Piers, diensthoofd Geriatrie van het UZ Gent erkent dit. “We vragen regelmatig aan mensen of ze psychologen willen zien, maar velen willen dat niet. Er is nog een drempel.”

Volgens Justine Rooze ligt de verantwoordelijkheid niet enkel bij de ouderen zelf die soms te weinig hulp zoeken. “Hulpverleners moeten ook meer aandacht hebben voor de psychische klachten van ouderen”.

Meer opnames en oproepen

Volgens Piers zijn er de afgelopen maanden meer kwetsbare ouderen binnengekomen op haar afdeling wegens ontreddering en het wegvallen van het sociaal netwerk door de coronacrisis. “Zeker vanaf april zagen we een stijging“, zegt Piers.

Eenzame momenten komen sterker aan bij ouderen, ze missen ook sterk de sociale en familiale activiteiten

Volgens Piers gaat het om mensen met gedragsproblemen, verwarde mensen, of mensen die ontspoorden door eenzaamheid. “Ook mensen met dementie hadden het heel moeilijk. Dat is één van de kwetsbaarste groepen bij ouderenzorg. Zij begrijpen niet goed waarom de wereld rondom hen zo ingrijpend veranderde.”

In maart en april rapporteerde Tele-Onthaal meer nieuwe oproepen van 60-plussers en alleenstaanden. In de oproepcijfers van april 2020 bleek dat 30,4% van alle nieuwe oproepers 60-plusser is, in de jaarcijfers van 2019 kwam 19,3% van de nieuwe oproepers uit die leeftijdscategorie, meldde Tele-Onthaal.

60-plussers vormden volgens de hulplijn een risicogroep voor vereenzaming. Eenzame momenten komen sterker aan bij ouderen, ze missen ook sterk de sociale en familiale activiteiten. “In deze coronacrisis voelen sommigen zich echt de vergeten en overtollige categorie”, waarschuwde Tele-Onthaal.

“Sommige oproepers meldden zelfdodingsgedachten door eenzaamheid of isolatie. Ze beginnen te piekeren door de eenzaamheid. Ook gebeurtenissen van vroeger steken weer de kop op en trauma’s uit het verleden komen soms opnieuw sterker op de voorgrond. Door eenzaamheid voelen sommige oproepers zich ook opnieuw afglijden naar psychische problemen”, stelde Tele-Onthaal nog.

In juni bleek uit de derde Covid-19 gezondheidsenquête van Sciensano ook al dat 65% van de 65-plussers aangaf slaapproblemen te hebben, terwijl dat percentage in normale tijden zo’n 36% bedraagt.

Digitalisering niet evident

Veel ouderen kampen ook met angsten. “In het begin van de coronacrisis zagen we vooral veel angst bij ouderen over de toegang tot de ziekenhuizen of angst dat de ziekenhuizen overvol zouden zitten, en men ouderen zou opofferen om jongere mensen te kunnen redden, zoals we in Italië zagen gebeuren”, zegt Nils Vandenweghe.

Nils Vandenweghe (Vlaamse Ouderenraad): ‘Heel wat dienstverlening verliep digitaal en dat versterkte voor sommigen het gevoel van uitsluiting en isolement’

Volgens Vandenwehge hebben veel ouderen ook het gevoel dat ze er alleen voor staan. “Heel wat oudere mensen zitten in een mantelzorgsituatie, waarbij ze thuis zorgdragen voor een partner die moeilijker te been is, of dement is”, zegt hij. Tijdens de eerste coronagolf zagen zij volgens Vandenweghe veel ondersteuning wegvallen, om het risico op besmettingen te beperken.

Sommige ouderen konden wel rekenen op steun. “Op lokaal niveau waren er initiatieven om hulpbehoevende mensen te ondersteunen. Ook was er digitale hulp om ouderen in contact te houden met familie en vrienden”, zegt Vandenweghe.

Digitalisering blijkt voor ouderen niet altijd evident. “Handelaars die enkel nog via online bestellingen werkten, bankkantoren die plots hun fysieke loketten afsloten, … heel wat dienstverlening verliep digitaal. Dat versterkte voor sommige mensen het gevoel van uitsluiting en isolement.”

Vertrouwenspersonen

De Vlaamse Ouderenraad heeft alvast een rapport klaar met aanbevelingen voor de overheid. Zo wil de organisatie onder andere dat er meer beslissingen genomen worden samen met ouderen, in plaats van boven hun hoofd.

Geriater Ruth Piers: ‘In sommige woonzorgcentra zijn er om de basiszorg rond te krijgen al onvoldoende middelen en personeel, dan is er zeker geen geld voor psychologische hulp’

“We zijn ook voorstander om meer psychologische hulp te voorzien in woonzorgcentra. Het is frappant dat er zo weinig aandacht gaat naar verlieservaringen in woonzorgcentra bijvoorbeeld. Waarmee we niet willen zeggen dat woonzorgcentra het slecht doen, maar we zien wel grote uitdagingen op psychosociaal vlak”, zegt Vandenweghe.

“In sommige woonzorgcentra zijn er om de basiszorg rond te krijgen al onvoldoende middelen en personeel, dan is er zeker geen geld voor psychologische hulp”,  zegt Ruth Piers (UZ Gent). Al is er volgens haar ook in ziekenhuizen en andere centra nog te weinig psychologische bijstand aanwezig. “Op sommige afdelingen in ziekenhuizen staan weinig psychologen.”

Justine Rooze ijvert tot slot voor vertrouwenspersonen. “Die personen kunnen ouderen aanmoedigen om hulp te zoeken. Zij kunnen signalen oppikken. Ook huisartsen spelen een belangrijke rol. Zij kunnen een luisterend oor zijn of mensen doorverwijzen naar de juiste hulp.”


Uitgelichte afbeelding: Matthias Zomer (Pexels)

Auteur: Samira Atillah

Samira Atillah werkte in het Genkse jeugdwerk en vervolgens als medewerkster in het Federaal Parlement. In 2018 verscheen van haar ‘Zijn naam was Youssef,’ (Houtekiet-2018). Het boek legt de situatie bloot van vluchtelingen die van Calais naar Engeland trekken.

Haar bijzondere interesse gaat uit naar socio-economische thema’s en migratie. In het verleden schreef ze geregeld opinies voor Vlaamse media over deze onderwerpen.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books