(Nooit) stil in Vlaanderen

 Leestijd: 8 minuten0

Tijdens de lockdown was het meetbaar stiller. België en Vlaanderen zetten al jaren in op stiltegebieden en luwteplekken, en die worden steeds meer populair. Al blijft ‘natuurlijke’ stilte een utopie in het dichtbevolkte België, waar het verkeer dagelijks raast en lawaaierige vliegtuigen overvliegen. Zal de ervaring met stilte van de voorbije weken lokale overheden aanzetten om meer stiltegebieden af te bakenen?

Toen ons land enkele maanden geleden op slot ging, werden we plots geconfronteerd met stilte. Zelfs op de Antwerpse Ring oversteeg het vogelgezang de ronkende motoren van auto’s, vrachtwagens en andere voertuigen die op een doordeweekse dag behoorlijk wat decibels produceren.

Gilke Pée (Departement Omgeving): ‘We hebben in ons kleine, dichtbevolkte land heel wat auto- en spoorwegen, die stilaan verzinken in een mist van grijze ruis’

Het nieuwe normaal? Ondertussen weten we beter, hoewel de plotse daling in omgevingslawaai veel mensen doet hunkeren naar stiltegebieden en luwteplekken. In Vlaanderen weet niemand meer over geluidshinder dan Gilke Pée. Als beleidsmedewerker bij het Departement Omgeving van de Vlaamse Overheid buigt ze zich, samen met haar collega’s, over de decibels die in onze contreien geproduceerd worden.

“Gezien onze regio dichtbevolkt is, zijn dat er wel wat”, zegt Pée. “Daarom zijn mijn collega’s en ik dagelijks in de weer om beleidsvoorstellen uit te werken die de geluidshinder in Vlaanderen moeten beperken. We werken niet alleen voor de bevoegde minister (Zuhal Demir (N-VA); AH), maar geven ook advies aan steden en gemeenten om het plaatselijke volume te kanaliseren en indien mogelijk naar beneden te halen.”

Vlaanderen telt enkele permanente en mobiele geluidmeetstations, die dagelijks het geluidsniveau voor bepaalde plaatsen in kaart brengen. Zo zijn er meetstations rond de luchthaven van Zaventem en Luik, maar ook langs de R1 rond Antwerpen en de E40 in Wetteren.

Dat die meetstations de laatste weken opvallend lagere geluidsniveaus registreerden, is niet zo verwonderlijk. “De UGent voerde een korte termijn evaluatie uit van de geluidsemissie langs de E40, om de effecten van de lockdown na te gaan”, vertelt Pée. “Ook het Vlaams Verkeerscentrum kwam tot de vaststelling dat het verkeer op de Vlaamse snelwegen sterk achteruit ging. Zo nam het vrachtverkeer tijdens de lockdown ongeveer met 22% af, terwijl het aantal personenwagens met 65% daalde.”

Zoektocht naar stille gebieden

Niet alleen onze Vlaamse wegen konden even ademen. Ook veel mensen wisten die verworven stilte te appreciëren. Want wanneer een dichtbevolkt land als België stilvalt, is een dalende geluidsproductie des te opvallender. “Het is geen toeval dat België één van de eerste landen was dat aandacht had voor stiltegebieden en luwteplekken”, zegt Pée. “We hebben in ons kleine, dichtbevolkte land heel wat auto- en spoorwegen, die stilaan verzinken in een mist van grijze ruis.”

Virginie Platteau is als tekstschrijver, recensent, lesgever en cultuurjournaliste al jaren gefascineerd door alles wat met stilte te maken heeft. De lockdown confronteerde ons van de ene dag op de andere met stilte, maar de aandacht voor de afwezigheid van ‘onnatuurlijk’ geluid groeit al enkele jaren. “Ons dagelijkse hectische leven doet mensen steeds vaker teruggrijpen naar momenten van rust en terugtrekking”, meent Platteau.

Virginie Platteau: ‘Begin jaren 2000 leek stilte haast taboe, terwijl het tegenwoordig iets van een hype heeft’

“Begin jaren 2000 leek stilte haast taboe, terwijl het tegenwoordig iets van een hype heeft. Denk maar aan stilte-retraites, ‘noise cancelling’ koptelefoons of de populariteit van meditatie, yoga en andere bezigheden waar we helemaal zen van worden. Het is fascinerend om deze evolutie te aanschouwen, want het toont aan dat het evenwicht zoek is. De (tijdelijk) herwonnen stilte in de stad deed ons beseffen hoeveel lawaai we elke dag kunnen produceren en over ons heen krijgen.”

Gilke Pée brengt in herinnering dat de overheid al in de jaren 90 enkele studies uitvoerde om stiltegebieden in kaart te brengen. “Daarbij ging de focus vooral naar plekken waar er op dat nog wel veel ruimte was en waar wegen of andere onnatuurlijke geluidsbronnen de rust nog niet verstoorden.”

Zo werd er gekeken naar de wegenkaarten, naar de Groene Hoofdstructuur, het gewestplan en de Biologische Waarderingskaart, de bestaande natuurreservaten en beschermde landschappen. “Op basis daarvan werden een twintigtal gebieden onderzocht om de akoestisch kwaliteit ervan na te gaan”, zegt Pée.

Begin 2000 resulteerde deze zoektocht in een eerste stiltegebied, Dender-Mark, op de grens van Galmaarden, Geraardsbergen en Ninove.

Ondertussen telt Vlaanderen 10 locaties die het kwaliteitslabel stiltegebied hebben gekregen. Tenminste, dat label heeft elk gebied voor vijf jaar, waarna een herevaluatie volgt. “Die moet aangeven of de akoestische situatie gewijzigd is. Het is dus mogelijk dat na een periode van vijf jaar een stiltegebied haar kwaliteitslabel verliest. Ook de stad of gemeente kan aangeven niet langer geïnteresseerd te zijn in het label”, legt Pée uit.

De Kalmthoutse Heide is één van de 10 erkende stiltegebieden in Vlaanderen (Foto: CC BY-SA 4.0 Campinia88 (Wikimedia Commons))

Onverstoorbaar vliegverkeer

Het zijn vooral de provincies en gemeenten die werk moeten maken van onze stiltegebieden. “Daar komt wel wat bij kijken”, gaat Pée verder. “Gemeente- en provinciebestuur beslissen samen om een dossier in te dienen voor een bepaalde locatie waarvan zij denken dat die in aanmerking komt voor het kwaliteitslabel.”

Gilke Pée: ‘Zelfs als je op de meest stille plek van Vlaanderen bent, kan het zijn dat je in de verte nog een vliegtuig hoog boven de wolken hoort’

Dit dossier brengt de gevraagde eigenschappen in kaart, zoals de aanwezige geluidsbronnen en geluidsbepalende activiteiten, de natuurlijke en landschappelijke waarden. “Ook de bekende toekomstige ontwikkelingen in en om het gebied spelen uiteraard een belangrijke rol, zeker wanneer die een impact gaan hebben op de akoestiek.”

“Op basis van het inventarisatiedossier gaan we kijken of de aangegeven locatie in aanmerking komt. Is dat het geval, dan gaan we metingen doen om de akoestiek te bepalen. Hoe hoog is het geluidsniveau dat gedurende de helft van de tijd hoorbaar is? Is er gebiedsvreemd geluid aanwezig? Hoe lang is dit hoorbaar? Hoeveel gebiedsvreemde geluidsgebeurtenissen zijn er per 15 minuten?”

Of het makkelijk is om stiltegebieden in Vlaanderen te vinden? “Het is een uitdaging”, weet Gilke Pée. “Er zijn gelukkig nog enkele grotere natuurgebieden waar je ongestoord kilometers aan een stuk kunt wandelen.”

“Alleen is er één geluidsbron die we bijna nergens kunnen wegfilteren: het vliegverkeer. Zelfs als je op de meest stille plek van Vlaanderen bent, kan het zijn dat je in de verte nog een vliegtuig hoog boven de wolken hoort. Toch blijven ook deze plekken, waar je ver verwijderd bent van de verkeersdrukte, bijzonder schaars.”

In de luwte

Omdat Vlaanderen wil inzetten op de verhoging van de leefomgevingskwaliteit op plekken waar veel ‘drukte’ is zoals bebouwing, verkeer en werk, moet er worden gezocht naar plekjes waar het aangenaam stil vertoeven is.

Gilke Pée: ‘Er is steeds meer vraag naar zogeheten luwteplekken, ook vanuit de steden en gemeenten’

“Daar focussen we ons vooral op, op die plaatsen in de stad of gemeentelijke kern waar je even een moment van rust kunt inlassen”, zegt Pée. “Zelfs in de drukste steden is er ergens wel een plek waar je even op adem kunt komen. Er is steeds meer vraag naar deze zogeheten luwteplekken, ook vanuit de steden en gemeenten.”

Hoe het Departement Omgeving deze luwteplekken in de Vlaamse steden gaat bepalen, daarover bestaat nog wat onduidelijkheid. “Om landelijke stiltegebieden te labelen, werken we met bepaalde criteria. Zo brengen we de natuurlijke geluiden van fauna en flora in kaart. Maar ook nabijgelegen landbouw, natuur- en bosbeheer, de plaatselijke bewoners en bezoekers bepalen het geluidsklimaat.”

“Voor steden gaan we uit van een mengeling van menselijke en natuurlijke geluiden, die samen de aantrekkelijkheid moeten bepalen. Ook het contrast zal een belangrijke rol spelen. We werken momenteel volop aan concrete criteria, om het beleid rond luwteplekken in Vlaanderen te stroomlijnen.”

Lokale stilte

“Zoals gezegd is stiltebeleid vooral een lokale aangelegenheid,” gaat beleidsmedewerker Pée verder. “We werken aan een globale aanpak voor Vlaanderen. Daarnaast zijn provincies, steden en gemeenten vragende partij voor een beleid op maat. We kijken daarbij niet alleen naar goede voorbeelden uit het buitenland. We werken ook samen met andere Vlaamse entiteiten, zoals het Agentschap Zorg en Gezondheid, Natuur en Bos, VLM en Toerisme Vlaanderen, om het stiltebeleid zoveel mogelijk kansen te bieden.”

Gilke Pée: ‘Voorlopig zijn het vooral de grotere Vlaamse steden die werk willen maken van stilteplekken in de stad’

Verschillende steden zijn druk in de weer om een stiltebeleid uit te stippelen. “Gent en Antwerpen zijn er al een tijdje mee bezig. Ook Mechelen heeft al het een en ander ondernomen. Voorlopig zijn het vooral de grotere Vlaamse steden die werk willen maken van stilteplekken in de stad. Samen met hen kijken we naar de mogelijkheden om deze initiatieven op te schalen naar de rest van Vlaanderen.”

Zo lanceerde Gent in de zomer van 2017 een online onderzoek, waarin de stad peilde naar de favoriete luwteplekken van haar inwoners. Er werden 25 locaties geselecteerd die gekoppeld werden aan een tweede bevraging, deze keer ter plaatse. Zo kon de stad bij 385 Gentenaars nagaan hoe zij de luwteplekken, die over het algemeen groen, toegankelijk, veilig en relatief stil zijn, ervaren.

Gentenaars kunnen genieten van plekken met veel groen en water, zoals het Citadelpark, de Lievekaai en de Bourgoyen. Maar ook minder voor de hand liggende locaties vallen in de smaak. Luwteplekken langs de waterkant en publieke moestuinen, langs pleintjes en kerken kunnen menig Gentenaar bekoren. Om deze plekjes te koesteren, publiceerde de Stad Gent bewust geen kaart van de 25 locaties.

Dat de meeste mensen parken, natuurgebieden en plaatsen met water opzoeken om tot rust te komen, is niet zo uitzonderlijk weet Gilke Pée. “We gaan vooral op zoek naar plekken die opmerkelijk stiller zijn dan de rest van onze omgeving. Datzelfde geldt voor de stad. Daar blijkt het akoestisch contrast tussen de plek en de omgeving vaak belangrijker dan het geluidsniveau op zich. Een luwteplek is nooit muisstil, maar ze biedt wel andere kwaliteiten die een rustgevend effect kunnen hebben.”

‘Boat tourism, noise pollution’. In de buurt van de Lievekaai in Gent protesteert een buurtbewoner tegen het lawaai van toeristische boottochtjes (Foto: © Jan Walraven (Apache))

Post-corona stilte

Virginie Platteau deelt haar stilte-ervaringen, in haar lezingen, maar ook tijdens wandelingen in het bos, die mensen al dan niet bewust even laten herademen. “Hiermee wil ik geen concrete tips geven om stilte na te streven of om een optimaal stilteklimaat te creëren. Deze lezingen gaan vooral dieper in op de ervaring, op wat stilte doet met onze geest. Denk maar aan muzikanten, schilders, kunstenaars en andere creatievelingen die stilte nodig hebben om iets te creëren.”

“Stilte biedt concentratie en de gelegenheid om zoveel mogelijk prikkels van buitenaf te blokkeren, wat vandaag een grotere uitdaging is dan pakweg dertig jaar geleden”, stelt Platteau.

“Met de komst van het digitale tijdperk worden we constant afgeleid, door onze smartphones en andere omgevingsruis. We worden continue overladen door impulsen, zelfs tot op een punt dat sommigen de voeling met zichzelf kwijt zijn. Net voor deze mensen is het belangrijk om pauzes in te lassen, ook al zijn ze dat ondertussen niet meer gewoon.”

Virginie Platteau: ‘We hebben ook aandacht voor digitale ruis en de overprikkeling die bijvoorbeeld reclame teweeg kan brengen. Het gaat dus verder dan geluidshinder’

“Stilte kan ook een negatieve bijklank hebben”, stelt Platteau. “Stilte is iets wat we van kinds af opgelegd krijgen. We moeten zwijgen en ons in stilte bezighouden. We moeten luisteren. Stilte kan je ook associëren met macht. Wie kan wie het zwijgen opleggen of tot stilte dwingen. Stilte kan helend zijn wanneer de keuze om stil te zijn uit onszelf komt. Opgelegde stilte is des te frustrerender. In die zin bevat de stilte interessante tegenstellingen.”

Hoe ziet het leven na de lockdown eruit? Is het ‘nieuwe normaal’ eentje van rust en stilte? Er zijn alleszins mensen die er alles aan doen om deze elementen te koesteren. Platteau vindt de Post-Corona Movement een mooi voorbeeld. Op het Facebookplatform verzamelen de initiatiefnemers voorstellen om de geluidshinder na de lockdown in te tomen.

“Sommige van die ideeën zijn ondertussen geëvolueerd naar voorstellen tot verandering. Een mooi voorbeeld zijn de stiltecoupés, die in de Nederlandse treinen al langer bestaan”, zegt Platteau.

“De toestroom aan voorstellen beperkt zich niet tot het openbaar vervoer. Er wordt ook nagedacht over mogelijkheden om het storende geluid van ronkende motoren en knallende moto’s in de stad te beperken. Het is alleszins opvallend dat we de laatste tijd steeds meer van gedachten wisselen over manieren waarop we onze samenleving opnieuw leefbaar en weerbaar kunnen maken.”

Sinds enkele maanden is Virginie Platteau bestuurslid van Waerbeke. “Waerbeke zet stilte voorop door initiatieven, kennis en bewustzijn rond stilte te verbinden en een breed forum te geven. Dat beperkt zich niet tot letterlijke stilte, maar behelst ook rust en ruimte. De vzw heeft daarom ook aandacht voor digitale ruis en de overprikkeling die bijvoorbeeld reclame teweeg kan brengen. Het gaat dus verder dan geluidshinder.”

Meer van dat

De lockdown zette de aandacht voor stilte abrupt op de kaart en dat is goed, vindt ook Gilke Pée. “Het is belangrijk dat we meer met deze thematiek bezig kunnen zijn en dat er ook steeds meer mensen bereid zijn om mee te denken over manieren waarop we ons land weer iets stiller en leefbaarder kunnen maken. Stiltegebieden en luwteplekken zullen steeds belangrijker worden in de toekomst.”

De laatste jaren is er op Europees vlak ook meer aandacht voor gebieden waar het aantal onnatuurlijke decibels tot een minimum beperkt wordt. “Het digitale tijdperk heeft er ongetwijfeld iets mee te maken. Dat heeft ervoor gezorgd dat we vaker dan vroeger een gevoel van drukte ervaren, wat mensen meer doet verlangen naar rust en stilte”, meent Pée.

“Op Europees niveau gaat het in de eerste plaats om stillegebieden in agglomeraties. Niet alleen de kwaliteit ervan is belangrijk, maar ook het behoud van locaties met unieke natuurlijke geluiden. Uiteraard hebben dieren ook baat bij de ontwikkeling van stiltegebieden, maar wij kijken in eerste instantie naar de behoeften van de mens,” besluit Pée.


Uitgelichte foto: Zandloperpad in de Mechelse Heide (Yusuf Evli (Unsplash))

Auteur: Annick Hus

Annick Hus studeerde journalistiek, internationale communicatie en internationale onderzoeksjournalistiek. Ze heeft een passie voor dieren en alles wat met de natuur te maken heeft. Annick is bestuurslid bij de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) en werkt als freelancer voor verschillende media en organisaties.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books