Zelf de droogte aanpakken kan

 Leestijd: 7 minuten1

De uitzonderlijk droge maanden april en mei leggen druk op onze waterreserves. Kunnen we als individuele burgers een verschil maken? Of blijven het druppels op een steeds hetere plaat? En hoe maken we dan dat verschil? ‘We moeten niet enkel tijdens droge zomers slim met water omspringen, maar altijd.’

Vandaag staat het grootste deel van ons grondwater laag tot zeer laag voor de tijd van het jaar. Begin mei kondigde de droogtecommissie ‘code oranje’ af. Nooit gebeurde dat zo vroeg op het jaar.

België staat wereldwijd op de 22ste plaats als het gaat om waterstress, dat is het verbruik van water ten opzichte van de hoeveelheid water die op een natuurlijke manier op ons grondgebied terechtkomt, via regen of rivieren. Daarmee doet ons land het slechter dan Spanje, Portugal en Italië. Onze regio is kwetsbaar en dat voelen we. 

Code oranje houdt onder andere in dat water oppompen uit kwetsbare beken en rivieren niet meer mag en dat diepe schepen worden geweerd op onder andere de IJzer. Burgers kregen het advies om zuinig om te springen met water, zelfs met regenwater uit de eigen put. De moestuin en de planten water geven mag nog, het gras sproeien of de auto wassen wordt afgeraden.

Hebben al die individuele acties wel zoveel effect? Wat kunnen burgers doen om de droogte écht tegen te gaan?

Aanvulling grondwater gaat traag

Een groot probleem dat al jaren speelt, is dat onze grondwatervoorraden onvoldoende worden aangevuld. Wanneer het regent, sijpelt een kwart van het water dat neervalt in de grond, waar het terechtkomt in het grondwater. Dat gebeurt traag: regenwater doet er dagen, weken en maanden, tot zelfs jaren en eeuwen over om ook de dieper gelegen grondwaterlagen aan te vullen. 

Grondwatersysteem (Illustratie © Vlaamse Milieumaatschappij)

Dé grote verbruiker van ons grondwater is drinkwater. In 2017 werd volgens de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) tweederde van het opgepompte grondwater gebruikt om op te zuiveren tot drinkwater. Ongeveer een zesde ging naar veeteelt en akkerbouw en iets minder naar de industrie.

Drinkwater pompen we doorgaans op uit diepere lagen, waar het water vrij zuiver is. “Omdat er meer werd opgepompt dan er bijkwam, werden die diepe lagen de afgelopen decennia overbevraagd. Meer water in de grond laten sijpelen, is essentieel om ook die diepere lagen terug op een voldoende hoog peil te krijgen”, stelt Dirk Halet, strategisch coördinator bij het Vlaams Kenniscentrum Water (Vlakwa).

Hoe komt het dat het grondwater onvoldoende wordt bijgevuld? Experts wijzen naar de hoge verhardingsgraad in Vlaanderen als een belangrijke factor. Die zorgt ervoor dat regenwater via de riolering wegloopt naar waterlopen en in zee terechtkomt, waardoor dat water niet in de bodem kan dringen.

Hoewel het relatieve aandeel van dat wegstromende regenwater slechts 5% is volgens de VMM, gaat het om ongeveer 545 miljoen kubieke meter, een volume dat bijna driekwart van het totale waterverbruik in Vlaanderen kan dekken.

Het allergrootste deel van het regenwater stroomt niet weg en dringt niet in de bodem. Maar liefst 70% verdampt weer, via de aarde of via planten.

Verdamping

“Vandaag focussen we in ons droogtebeleid op de belangrijke hoeveelheden zoet water die wegstromen naar de zee, hoe we die beter kunnen vasthouden. Maar verdamping draagt ook ontzettend veel bij. Daar zit een opportuniteit”, stelt Halet. 

Dirk Halet (Vlakwa): ‘Als we verdampingsverliezen met zo’n 10% verminderen, kunnen we het volledige waterverbruik in Vlaanderen afdekken’

“Als je weet dat er in Vlaanderen jaarlijks zo’n 800 liter regen per vierkante meter valt, kan je de totale verdamping berekenen: bijna 7 miljard kubieke meter water. Het jaarlijkse waterverbruik in Vlaanderen bedraagt 11% van die verdampingsverliezen.”

“Stel dat we die verdampingsverliezen met zo’n 10% zouden kunnen verminderen: dan zouden we daarmee het volledige waterverbruik in Vlaanderen kunnen afdekken. Maar ook als we maar 1% minder zouden laten verdampen, gaat het om heel wat extra water dat in de bodem kan sijpelen.”

Hoe kan dat dan? “8% van de Vlaamse oppervlakte bestaat uit privétuinen. Iedereen die er een heeft, kan helpen. Om verdamping tegen te gaan, stel je eigenlijk best geen vierkante centimeter van de grond bloot aan zon en wind”, weet Halet. “Dat kan door bodembedekkers te planten of door de grond te bedekken met een laagje compost of mulch. Ook door ‘s ochtends vroeg en ’s avonds laat te sproeien, voorkom je dat water snel weer verdampt.”

“Het vocht vasthouden in de bodem is heel belangrijk”, bevestigt Patrick Meire, bioloog en professor integraal waterbeheer aan de Universiteit Antwerpen. “Bomen en bossen houden water vast, en verdampen zelf ook water. Wat ook goed is, want zonder verdamping geen koeling of regen. Maar planten zullen de hoeveelheid water die ze verdampen deels ook afstemmen op de beschikbare hoeveelheid water”, zegt Meire. 

“Onze hoge verhardingsgraad heeft een effect op hoeveel water er verdampt. Wanneer het bijvoorbeeld regent op warm asfalt, zorgt dat voor veel extra water dat verdampt”, voegt Marjolein Vanoppen toe. Zij is waterwetenschapper bij het onderzoeksplatform CAPTURE aan de UGent en presentator van Helder, een podcast over water. 

Spaarknop, veevoer en flessenwater

Een tweede strategie is aan de vraagzijde de druk verlagen. “Water dat uit je kraan komt heeft hele weg afgelegd en werd gezuiverd. Voor al die stappen zijn er investeringen, chemicaliën en energie nodig. Spaarzaam omspringen met water is goed is voor heel wat milieuaspecten, en uiteindelijk ook voor je portemonnee. Eigenlijk bestaat er geen enkel logisch argument om niet op water te besparen”, stelt Patrick Meire. 

Dirk Halet: ‘Het scheelt enorm als we met zes miljoen burgers dagelijks één minuut minder lang zouden douchen: wel 27 miljard liter drinkwater op jaarbasis’

Zuiniger omspringen met water kan met enkele huis- tuin- en keukentips. In een studie die de VMM publiceerde in 2018, bleek dat Vlaamse huishoudens gemiddeld 114 liter water per persoon per dag verbruiken. 14 liter daarvan is regen- en grondwater.

We verbruiken het meeste water in de douche (24 liter), op het toilet (21 liter) en via de wasmachine (16 liter). De klassieke trucs zijn nog steeds geldig: uit de studie van de VMM bleek dat een derde van de huishoudens nog geen spaarknop had op het toilet, terwijl die ervoor kan zorgen dat je tot 20 liter water per persoon per dag minder verbruikt. Je wasmachine enkel aanzetten als hij vol is doen slechts twee op de drie burgers. En een op de zes doucht langer dan tien minuten.

“Het is al vaak gezegd, maar daar valt veel waterwinst te boeken”, zegt Dirk Halet. “Gemiddeld staat een Belg elke dag 7,5 minuten onder de douche. Het scheelt enorm als we met zes miljoen burgers dagelijks één minuut minder lang zouden douchen: wel 27 miljard liter drinkwater op jaarbasis.”

Nog enkele tips om water te besparen: je waterverbruik opvolgen om tijdig lekken op te sporen of de auto wassen met emmer en spons in plaats van de tuinslang. Planten droogtebestendig maken zorgt ook voor minder nood om bij te sproeien.

Foto: Brandon Morgan (Unsplash)

“Je gras langer laten groeien beschermt de bodem beter tegen uitdroging”, zegt Halet. “Om die reden is het ook beter om je traditionele gazon niet te kort te maaien. Je planten minder vaak water geven, maar langer, rendeert ook: beter één keer per week een kwartier sproeien, dan elke dag vijf minuten. Zo moedig je planten aan om dieper te wortelen, waardoor ze droogtebestendiger worden.”

Ook je dieetkeuze maakt een groot verschil, stelt Patrick Meire. Dan gaat het vaak om indirect waterverbruik. “Rundvlees heeft bijvoorbeeld een grote waterbehoefte, die voornamelijk terug te brengen is op de productie van het veevoer waarmee een koe wordt grootgebracht.”

Een ander voorbeeld is flessenwater. “In Europa zijn Belgen de derde grootste flessenwaterdrinkers na Italië en Duitsland. Maar een liter flessenwater kost een honderdvoud van een liter kraanwater. En in de productie van een waterfles kruipt al gauw drie liter water en een CO2-uitstoot die 500 keer hoger ligt dan bij kraantjeswater”, stelt Marjolein Vanoppen.

Regenwater en andere waterbronnen

“Een derde strategie is aan de slag gaan met andere waterbronnen”, zegt Dirk Halet. In de eerste plaats met regenwater. Vandaag is regenwater goed voor 12% van het waterverbruik in huishoudens.

“Drinkwaterkwaliteit hebben we echt nodig voor 40% van al het water dat we verbruiken. Voor 60% kan je dus andere waterbronnen gebruiken. En in de toekomst stijgt dat percentage waarschijnlijk”, stelt Halet. “Het is niet logisch dat we nog zo vaak hoogwaardig water gebruiken voor het toilet, de wasmachine, of om de tuin mee te sproeien. Wie daar de ruimte voor heeft, kan een regenwaterput plaatsen, of die aansluiten op de toiletten en wasmachine – twee grootverbruikers van leidingwater.”

Dirk Halet: ‘Het is niet logisch dat we nog zo vaak hoogwaardig water gebruiken voor het toilet, de wasmachine, of om de tuin mee te sproeien’

Ook andere alternatieve waterbronnen zijn interessant. Zo is er buitenshuis wel wat water aanwezig dat slim kan worden ingezet. Al is daar soms een tikje burgerzin bij aangewezen, meent Marjolein Vanoppen.

Op heel wat bouwwerven verdwijnt het opgepompte grondwater nog in de riolering. Dat grondwater is doorgaans zuiverder dan kanaalwater en mag volgens de wet enkel worden afgevoerd als infiltratie of lokaal gebruik niet mogelijk zijn. Als burger kan je de verantwoordelijken of je lokaal bestuur daarop aanspreken. Durf dat aan te kaarten, bel ernaar, mail ze. Dat is de manier om dingen in beweging te krijgen.”

Dat het kan, bewijst het werk van drie vrijwilligers in Leuven: in de stationsbuurt wordt daar vandaag het grondwater uit een grote bouwwerf opgevangen en uitgedeeld, onder andere aan de stedelijke groendienst.

In de toekomst zullen we ook meer en meer ‘grijs water’ zuiveren en hergebruiken, stelt Halet. Grijs water is licht verontreinigd afvalwater dat uit bijvoorbeeld de douche of de vaatwasmachine komt. Het is de grootste afvalwaterstroom van huishoudens.

“Vandaag wordt via demonstratieprojecten veel onderzoek gedaan naar technieken om dat ‘grijs water’ op te zuiveren tot een zekere kwaliteit. Eén van de technologieën die wordt bekeken is een plantenfilter. Het gezuiverde grijze water kan opnieuw gebruikt worden als water om de toiletten mee door te spoelen”, zegt Halet.

Marjolein Vanoppen: ‘Minderen en slim omgaan met het water dat we hebben, is ecologisch een pak interessanter dan eenzijdig in te zetten op technologische oplossingen’

Al is daar een belangrijke nuance te maken, meent Marjolein Vanoppen. “Alternatieve waterbronnen – afvalwater, maar ook zeewater – opzuiveren, zal in de toekomst steeds belangrijker worden. We moeten wel de efficiëntie goed in het oog houden: hoe meer vervuild de waterstroom is, hoe meer energie en chemicaliën je nodig hebt voor de zuivering.”

Regenwater is vrij puur en kan je volgens Vanoppen met één of twee filters ertussen vlot thuis gebruiken. “Afvalwater is wat meer vervuild en energie-intensiever om te zuiveren. Zeewater of brak water ontzouten kost nog eens meer energie. Hoe intensiever de zuivering, hoe hoger daarom ook de drinkwaterfactuur. Die technologische toepassingen zullen eerder als buffer dienen”, zegt ze.

“We spreken wel eens van de water-energienexus“, duidt Vanoppen. “Dat is de relatie tussen de hoeveelheid water nodig is om energie op te wekken, en hoeveel energie het vraagt om water te ontginnen, zuiveren, op te slaan en te transporteren. Als je aan de ene kant stijgt, stijgt de andere kant ook, en omgekeerd. Daarom is minderen en slim omgaan met het water dat we hebben, ecologisch een pak interessanter dan eenzijdig in te zetten op technologische oplossingen.”

Typisch Belgisch

“De dingen die moeten gebeuren zijn niet spectaculair”, besluit Patrick Meire. “We moeten minder water gebruiken, en wat we gebruiken maximaal laten infiltreren in de bodem, waardoor er minder wegstroomt.”

Dirk Halet: ‘We moeten niet enkel tijdens droge zomers slim met water omspringen, maar altijd’

Om lokale infiltratie een handje te helpen bestaan vandaag heel wat bufferbekkens, waterdoorlatende grastegels, wadi’s of infiltratiesystemen. Nuttig om enerzijds plotse regenbuien op te vangen, en anderzijds om het water mondjesmaat in de grond te laten sijpelen. 

Waar het echt om gaat is een verandering in perceptie, stellen de experts. “De afgelopen jaren zijn onze moerasgebieden grotendeels drooggelegd, ze werden beschouwd als waardeloze gronden. We noemden het ‘waterzieke’ gronden, terwijl we ernaar zouden moeten kijken als waterrijke gronden. Ze zijn voor waterbeheer én ons algemeen welzijn nodig”, stelt Meire.

Dirk Halet benadrukt dat in ons watersysteem alle domeinen met elkaar samenhangen: natuurbehoud, landbouw, industrie, energieopwekking en transport. “Kwalitatief water is onontbeerlijk in zowat alle sectoren. Daarom moeten we niet enkel tijdens droge zomers slim met water omspringen, maar altijd”, stelt Halet. 

Vanoppen is het daarmee eens. Burgers moeten er bewust van zijn en blijven. “Ook tijdens die typisch Belgische, regenachtige periodes is het niet vanzelfsprekend om genoeg water vast te houden om drogere periodes te overbruggen. Het vergt langetermijnvisie.”

We hebben volgens Vanoppen snel de neiging om bij droogte naar de landbouw of de industrie te kijken, of naar de overheid. “Te veel betutteling en regeltjes zijn de oplossing niet, want we zijn de eersten om voor onszelf een uitzondering op de regel te maken, en dat zwembadje toch te vullen. Dat is een hele lastige.”


Uitgelichte foto: © Jan Walraven (Apache)

Auteur: Isabelle Vanhoutte

Isabelle Vanhoutte (º1987) is freelance journaliste en geeft sinds 2016 verslag over bottom-up-initiatieven rond duurzaamheid en circulaire economie. Dat doet ze via haar platform kleine revolutie.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books