Middenveld creatief in de bres voor meest kwetsbaren

 Leestijd: 8 minuten2

Vlaamse en Brusselse organisaties die werken rond solidariteit met zwakkeren in de samenleving hebben zich sinds het begin van de coronacrisis in sneltempo geherorganiseerd. De nieuwe omstandigheden hebben de creativiteit aangewakkerd, zowel bij reeds bestaande en nieuwe burgerinitiatieven, als bij grote en kleinere spelers in het professionele middenveld. Dag in dag uit probeert het sociale middenveld op lokaal vlak de nevenschade te herstellen die veroorzaakt wordt door de mondiale gezondheidscrisis.

Verantwoordelijken, opbouwwerkers en experten laten zich lovend uit over het grote enthousiasme van vrijwiligers en de flexibiliteit van professionals. Unisono klinkt het dat er een goede samenwerking en verstandhouding is met de lokale overheden. De actoren in de Vlaamse en Brusselse welzijnssector hopen dat politieke verantwoordelijken hun lessen zullen trekken uit de huidige malaise in de welzijnssector, waarvan mensen in de marge van de samenleving de grootste slachtoffers zijn.

De samenleving in Vlaanderen en Brussel toont zich dezer dagen op haar warmst. Dat komt niet alleen tot uiting tijdens het dagelijkse applausritueel om 20u voor de zorgwerkers. Veel burgers hebben tijd te veel, en willen zich dienstbaar maken. Zij sluiten zich aan bij mensen bij wie het besef al langer leeft dat mensen aan de onderkant van de maatschappij het bijzonder zwaar te verduren hebben.

Dat is nu meer dan ooit het geval voor dak- en thuislozen, vluchtelingen die zich niet verstaanbaar kunnen maken, klein behuisde gezinnen met jongeren, mensen die gevoelig zijn voor psychose, mensen die onder eenzaamheid gebukt gaan, ouderen die de deur niet uit kunnen, en verslaafden of verslavingsgevoelige personen. Daarbovenop zijn er nieuwe kwetsbare groepen die zwaar getroffen zijn door de noodmaatregelen, zoals interimwerkers, kleine zelfstandigen en andere mensen met onzekere arbeidsstatuten.

Geregeld sluipt verontwaardiging binnen bij sociaal werkers en burgeractivisten, hoewel de wil tot handelen hen in een positieve modus houdt. Sommige doeners op het terrein denken al na over de politieke strijd die ze willen voeren na de coronacrisis. Zij streven naar een beleid dat het opneemt voor de sociaal zwakkeren én een herverdeling van rijkdom mogelijk maakt.

Burgers nemen heft in handen

Allerlei bestaande organisaties van burgers waren toch nog verrast toen de lockdown werd afgekondigd. Reeds geplande acties werden op het laatste moment in overleg met de gemeentelijke overheden afgelast. “Aanvankelijk was het echt een zoektocht,” zegt Jeroen Robbe, sociaal laborant en lid van het kernteam van Labo vzw, een beweging voor kritisch burgerschap.

Ilse Hacketal (Samenlevingsopbouw Antwerpen): ‘We doen al het mogelijke om dagelijks telefonisch of per sms contact te onderhouden met mensen die we normaal gezien in onze werking helpen’

Hij is niet verrast dat ervaren burgeractivisten met linken naar het welzijnswerk als eerste tot actie overgingen. “Het begon met Facebook-groepen zoals Verspreid solidariteit, geen virus, opgezet door mensen die daar al vertrouwd mee waren. Maar de solidariteit is toch echt wel breder”, zegt Robbe.

“Niet lang daarna zag je dat mensen, die in hun gewone beroepsleven met andere dingen bezig zijn, op de penibele situatie wilden inspelen. Daarbij ook mensen die zich niet meteen als activist zouden identificeren, maar ook burgers die noodgedwongen tijd over hebben, omdat ze technisch werkloos zijn.”

Bewoners in het Gentse begonnen mondmaskers te stikken en boodschappen te doen voor anderen die dat zelf niet of moeilijk kunnen. Grafisch ontwerpers en mensen van communicatiebureaus die door de crisis minder opdrachten krijgen, begonnen zich in te zetten voor de solidariteitsacties.

Flyer van ‘Paraat In Mijn Straat’

Een voorbeeld van de bundeling van die krachten is Paraat in mijn straat, waarmee de initiatiefnemers ‘solidariteit, zorg en aandacht’ willen ontwikkelen in de eigen buurt en ‘mensen met een vraag en mensen met een aanbod met elkaar wil proberen te matchen’. Er is daarbij een bijzondere aandacht voor mensen die dreigen door de mazen van het zorgnet te vallen. Een gelijkaardig initiatief wordt momenteel uitgerold over heel Vlaanderen met Samenstraat, een initiatief van Hart Boven Hard.

Waar het ook snel ging, was in Brussel. “Daar heb je bijvoorbeeld Zig Zag – Solidarity kitchen for Refugees, een solidariteitskeuken die sinds najaar 2019 maaltijden aanbiedt aan vluchtelingen in het Maximiliaanpark”, zegt Jeroen Robbe. “Die zetten hun werk gewoon verder omdat de nood zo hoog is, maar nu wel met de nodige veiligheidsmaatregelen. Dit soort collectieven krijgt geen subsidies en rekent op solidaire bijdrages van gewone burgers om te blijven doorwerken.”

Het initiatief Growfunding, een Brussels crowdfundingplatform, faciliteert intussen mee het Solidariteitsfonds voor moeilijke tijden, een noodfonds voor kwetsbare groepen in Gent, waarvan nu ook de Antwerpse versie Solidariteitsfonds Help Nu op poten werd gezet. Growfunding helpt via intensieve coaching al 6 jaar lang projecten duurzaam maken, waardoor het slaagpercentage op 83 procent staat.

“Onder meer door dit project worden linken over de steden heen gelegd”, zegt Mieke Schrooten, lector en onderzoeker sociaal werk aan de Brusselse Odisee hogeschool en aan de Universiteit Antwerpen. “Het project is ooit op onze hogeschool ontstaan en gaat inmiddels als spin-off verder. Het netwerk zelf is erg lokaal, erg Brussels. Je ziet wel duidelijk dat er een sterk sociaal weefsel is van mensen die dingen willen doen, vrijwilligers en professionelen die dingen in beweging willen brengen”, zegt Schrooten over al deze initiatieven.

Flexibiliteit troef

Het professionele middenveld dat sociaal zwakkeren begeleidt is meteen in gang geschoten, in het volle besef dat de ravage van lockdown-, social distancing, en andere noodzakelijke maatregelen van de overheid enorm zou blijken. In Brussel zag Mieke Schrooten hoe Brusselse organisaties zich erg snel aan de compleet gewijzigde toestand konden aanpassen: “Hele diensten gooiden in no time hun werking volledig om.”

Carien Neven (Beweging.net): ‘In deze crisis vinden ook ‘low profile’ organisaties veel sneller toegang tot de ambtenaren en de politici’

Ook Karen Viaene van Samenlevingsopbouw West-Vlaanderen zegt dat ze aangenaam verrast was door de flexibiliteit van alle opbouwwerkers. “Ze hebben de knop snel omgedraaid, en hun creatief talent kwam snel naar boven.”

Viaene merkt ook op dat er goed wordt samengewerkt met lokale overheden. “En dat op alle niveaus. Er schiet niks over van het cliché van de ambtenaar. In normale tijden zijn er heel wat tussenniveaus, wat veel tijd in beslag neemt. De overheden stellen ons nu zelf vragen, bijvoorbeeld in Roeselare, om te horen welke signalen wij ontvangen. Er zijn heel korte lijnen met de strategische cel binnen de stad”, zegt Viaene.

Ilse Hacketal van Samenlevingsopbouw Antwerpen merkt hetzelfde op voor de Scheldestad. “Al meteen na de lockdown bleek dat er een goede verstandhouding was met de ambtenaren van de stad en met het kabinet van schepen Tom Meeuws.” Schrooten ziet dat ook in Brussel men opeens veel flexibeler omgaat met normaal heel tijdrovende procedures.

Carien Neven, Limburgs regiosecretaris van Beweging.net, heeft daar al zeker één eenvoudige verklaring voor. “Ambtenaren hebben meer ruimte in hun agenda. Zij zijn niet op technische werkloosheid gezet. De loketten zijn gesloten en er worden minder aanvragen gedaan, met een uitzondering voor die op het OCMW. Maar in ieder geval gaat het nu allemaal vlotter. In deze crisis vinden ook ‘low profile’ organisaties veel sneller toegang tot de ambtenaren en de politici.”

Creatief met de maatregelen

In de loop van de weken na de lockdown hebben opbouwwerkers creatief leren omgaan met de noodmaatregelen tegen de verspreiding van het coronavirus.

Mieke Schrooten geeft het voorbeeld van het Brussels dagcentrum HOBO voor dak- en thuislozen, waarover straathoekwerker Filip Keymeulen in een interview met sociaal.net zei: “Er zijn geen activiteiten meer (in HOBO, FO), maar ze hebben het raam opengezet. Er is een tafeltje neergezet en mensen kunnen hun handen wassen of telefoon opladen.”

Onderzoekster Mieke Schrooten: ‘Misschien kan Vlaanderen eens wat vaker naar Brussel kijken, want op een aantal vlakken spelen thema’s als dakloosheid daar al een tijdje langer’

“Het centrum voorziet in stromend water en zeep op de stoep, geeft koffie en dagsoep door een doorgeefluik, laat mensen hun telefoon opladen en bellen en geeft informatie in hartje Brussel. Op die manier is nog communicatie mogelijk, zonder dat de cliënten binnengaan”, zegt Schrooten daarover.

Ilse Hacketal van Samenlevingsopbouw Antwerpen benadrukt hoe belangrijk regelmaat is voor kwetsbare mensen. “Omdat er minder of geen rechtstreeks contact meer is met de vrijwilligers, doen we al het mogelijke om dagelijks telefonisch of per sms contact te onderhouden met mensen die we normaal gezien in onze werking helpen. Daarnaast hebben we met de Antwerpse buurtwerken een nieuw initiatief op poten gezet om samen radio te maken, waarbij we programma’s in livestream aanbieden op een website.”

Dagcentrum voor thuisloze mensen HOBO in Brussel (Foto: © Tom Carlier (HOBO))

Mieke Schrooten breekt een lans voor de inspirerende rol van het regeerakkoord van het Brussels Gewest, waarmee “al voor de coronacrisis duidelijk was dat ten aanzien van dak- en thuislozen een stap in de goede richting werd gezet. Misschien kan Vlaanderen eens wat vaker naar Brussel kijken, want op een aantal vlakken spelen thema’s als dakloosheid daar al een tijdje langer. Brussel heeft zich daar ook al toe moeten verhouden.”

Schrooten heeft ook woorden van lof over voor de Vlaamse Gemeenschapscommissie.
“Ook zij hebben geld vrijgemaakt. Van de Vlaamse Gemeenschapscommissie vind ik het heel sterk dat zij oproepen om samen te werken met brugfiguren en zelforganisaties. En ook dat men de link zo breed mogelijk probeert te leggen, dus niet alleen naar Frans- en Nederlandstaligen, maar naar iedereen in het gewest.”

Daarbovenop werd 4 miljoen extra uitgetrokken voor de dak- en thuislozensector om de capaciteit van nacht- en dagopvang uit te breiden, zo laat Schooten weten in een opiniestuk in MO* dat ze schreef samen met haar collega’s Rebecca Thys, Pascal Debruyne en Elke Plovie.

Signalen

Karen Viaene van Samenlevingsopbouw West-Vlaanderen wijst erop dat bepaalde groepen dreigen te worden vergeten doordat ze zich nog meer gaan isoleren. “In onze werkingen bereiken we heel wat mensen met psychische problemen. Daar merken we dat de angst voor de boetes er zeer diep in zit. Als die mensen daarover iets op het nieuws horen, denken zij: ‘Dan gaan we nu niet meer naar buiten.’”

Karen Viaene (Samenlevingsopbouw West-Vlaanderen): ‘De grootste noden zien we bij alleenstaanden met een beperkt inkomen, met of zonder kinderen’

“Ook mensen die het Nederlands nog niet voldoende machtig zijn blijven uit onzekerheid vaak binnen. Onze medewerkers proberen uit te leggen wat wel mag. Zeker aan mensen met kinderen benadrukken we dan om toch maar die wandeling te maken, ook in hun eigen taal, om ervoor te zorgen dat ze de mogelijkheden die er zijn toch benutten”, legt Viaene uit.

Ze merkt op dat in West-Vlaanderen de focus – aangaande het sociale aspect van de coronacrisis – aanvankelijk sterk op senioren werd gelegd. “Na uitgebreide belrondes van onze opbouwwerkers, blijkt dat de meeste 70-plussers wel een relatief beter sociaal netwerk hebben. De grootste noden zien we bij alleenstaanden met een beperkt inkomen, met of zonder kinderen. Ook mensen die afgelegen op het platteland wonen en niet over een auto beschikken worden nog meer dan anders met problemen geconfronteerd.”

Geen provinciale bevoegdheid voor Welzijn meer

Carien Neven betreurt dat de provincie Limburg twee jaar geleden haar bevoegdheid voor Welzijn heeft moeten afstaan aan de Vlaamse Regering. “Daardoor ontmoeten de welzijnswerkers over de verschillende deelsectoren heen elkaar veel minder, en is er minder afstemming op regionaal niveau”, zegt Neven.

Jeroen Robbe: ‘We moeten ons als samenleving veerkrachtiger kunnen opstellen tegenover dergelijke crisissen’

“Daarom hebben we dinsdag 7 april 2020 een oproep vanuit Beweging.net Limburg gedaan om een werktafel sociaal weefsel in Limburg op te starten. In de doorstart van het Strategisch Actieplan Limburg in het Kwadraat (met de naam SALKturbo) was men 5 werktafels aan het opstarten met ‘captains of society’ en mensen uit het bedrijfsleven. Die tafels waren puur economisch gericht, op mobiliteit, digitalisering, ruimte & energie, economisch weefsel en talentontwikkeling.”

Aan de zesde werktafel zou in het voorstel van Beweging.net het middenveld (met gezondheidszorg, thuiszorg, opbouw/buurtwerk, OCMW’s, CAW, socio-culturele middenveld, GGZ, kinderopvang en de integratiesector) kunnen plaatsnemen. “Samen met experten kan de toekomst op sociaal vlak dan mee vorm worden gegeven”, zegt Neven.

Inmiddels werd de online oproep mee ondertekend door het CAW, het Steunpunt Kinderopvang, het VCLB, Verenigingen waar armen het woord nemen, organisaties uit de Jeugdzorg, uit het Jeugdwerk en de integratiesector en organisaties uit de gezondheids- en ouderenzorgzorg. Het is afwachten hoe de provincie zal reageren.

Wat na de crisis?

Burgeractivist Jeroen Robbe pleit ervoor om ook in deze crisistijd kritisch te blijven voor de overheid en roept het middenveld op in deze ook aan zelfkritiek te doen. “Waar samenwerking mogelijk is, werken we natuurlijk samen”, zegt hij. “Maar na de crisis zal er puin te ruimen zijn. Deze crisis toont aan hoe kwetsbaar veel mensen zijn en hoe precair zelfs een middenklasse-statuut is. Dan weet je dat er als maatschappij keuzes zullen moeten gemaakt worden. In ieder geval is het duidelijk dat de overheid tekort schiet tegenover de sociaal kwetsbaren.”

Jeroen Robbe: ‘Deze crisis toont aan hoe kwetsbaar veel mensen zijn en hoe precair zelfs een middenklasse-statuut is’

De sociaal laborant stelt de prikkelende vraag of we dat op een herverdelende manier gaan aanpakken. Voor hem is het alvast duidelijk: ”We moeten ons als samenleving veerkrachtiger kunnen opstellen tegenover dergelijke crisissen. Dat zal impliceren dat er meer moet worden ingezet op gezondheidszorg en dat er een sociale herverdeling moet komen.”

Dat zal volgens Jeroen Robbe meteen ook de lakmoesproef worden voor de organisaties uit het middenveld. “Je hebt immers een rechtvaardige manier om de crisis te bestrijden, maar je kan als overheid ook reageren op een manier die nieuwe vormen van uitsluiting teweegbrengt. De geloofwaardigheid van het middenveld hangt af van hoe ze hierop zullen reageren.”

Auteur: Frank Olbrechts

Na een studie Arabisch en Hebreeuws verdiepte Frank Olbrechts zich in de hedendaagse Arabische literatuur. Hij combineerde dit met een taak als lesgever in het Hoger Onderwijs en het Volwassenenonderwijs. Zijn aandacht gaat uit naar de openbare debatcultuur, het cultuur- en erfgoedbeleid, de identiteits- en diversiteitsproblematiek en het militantisme/ activisme in de samenleving.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books