Datahongerig Brussel hapt naar bezoekersgegevens

 Leestijd: 5 minuten0

Met wifi-tracking en simkaartgegevens brengt Brussel de bezoekers van kerstmarkt en andere publieke evenementen in kaart. De stad betaalt daarvoor al enkele jaren Proximus, en financierde ook een onderzoeksproject van de ULB. De stad onderzoekt nu of ze deze dataverzameling via wifi-tracking permanent kan maken. De combinatie van gegevens bedreigt mogelijk de privacy.

Krokusfocus
De hele krokusvakantie lang heb je gratis toegang tot dit volledige dossier. Wil je ook hierna blijven lezen? Word dan lid van Apache.

Menigten van mensen meten, tot na de komma: daar is het Brussel om te doen. De stad weet graag zo precies mogelijk welke en hoeveel mensen zijn evenementen trekken. De recente Brusselse kerstmarkt zou door 3.386.455 mensen zijn bezocht, niet één meer, niet één minder.

Brussel combineert meerdere instrumenten om te tellen. Sinds 2014 al haalt ze de gegevens van de bezoekers bij Proximus. Maar Brussel spant het net om de anonieme bezoeker aan. Onderzoekers van de ULB sluiten deze maand een experiment met wifi-tracking af. En ook dit systeem zou definitief geïnstalleerd kunnen worden.

MUFINS

De 9 MUFINS-sensoren aan de Vismarkt
en de Sint-Kathelijnekerk (Illustratie: Utkarsh Singh, Crowdforcasting based on LSTM neural networks, Opera-WCG, Ecole Polytechnique, Université Libre de Bruxelles, powerpoint, november 2019)

De voorbije twee jaar dienden de grote Brusselse evenementen als levend laboratorium voor de onderzoekers van de cel Draadloze Communicatie van de Université Libre de Bruxelles (ULB). Ze testten tijdens deze evenementen hun MUFINS-applicatie, voluit het Multi-Fidelity Intelligent Network System for Crowd Monitoring. Eind januari loopt het MUFINS-project af.

MUFINS is ontwikkeld samen met Proximus en in nauw overleg met de stad Brussel. Het Brussels onderzoeksfonds Innoviris sponsorde met € 442.816 voor de ULB en € 71.280 voor Proximus. Ruim een half miljoen euro publiek geld. Toch verkiest hoofdonderzoeker François Horlin niet over het project te praten.

MUFINS werkt met sensoren (sniffers) die wifi-signalen van gsm’s en smartphones van passanten oppikken. Ze zitten in kistjes ter grootte van een sigarendoos. Niemand merkt ze op als ze niet expliciet gemarkeerd zijn.

Een ‘heat map’ op basis van de MUFINS-gegevens (Illustratie: Utkarsh Singh, Crowdforcasting based on LSTM neural networks, Opera-WCG, Ecole Polytechnique, Université Libre de Bruxelles, powerpoint, november 2019)

Op de Vismarkt, het epicentrum van Winterpret, was er van markering alleszins geen sprake. MUFINS werd op die plek al twee keer ontplooid, zowel eind 2017 als eind 2018. Er waren toen 9 sniffers opgesteld op de Vismarkt, van in totaal 50 langs het hele Winterpret-parcours.

In totaal zou MUFINS meermaals zijn getest, en dat tijdens zeven events: Winterpret, het Nieuwjaarsvuurwerk, Brussel-Bad, het Summer Festival, het Eat-festival, het Comic Strip-festival en het feest van de Franstalige Gemeenschap.

De data van de sensoren stromen samen in een web-applicatie die toelaat op elk moment te zien waar menigten zijn en hoe zij zich bewegen. Dit maakt het mogelijk om eventueel in te grijpen als er een risico dreigt voor de veiligheid.

Wie inlogt in MUFINS krijgt ‘heat maps’ te zien en prognoses van massa-bewegingen voor het volgende uur. De sensoren, en dat is het grote voordeel, tellen zeer nauwkeurig hoeveel mensen voorbijkomen (tenzij zij de wifi op hun smartphone uitschakelen). De sensoren zien wel niet waar die mensen precies vandaan komen. Het is daar dat Proximus op de proppen komt.

Proximus

De stad Brussel werkt sinds 2014 samen met Proximus. Tijdens het Nieuwjaarsvuurwerk van 1 januari 2015 telde de operator een eerste keer de mensenmassa, toen nog op het De Brouckèreplein.

Wie toenadering zocht tot wie is niet duidelijk. Bij Brussels Major Events (BME), de vzw die voor de stad massa-festiviteiten organiseert, zegt directeur Olivier Mees dat de operatoren hun data-pakketten kwamen aanbieden. Mees heeft ook met Orange een test gedaan. Na een offerte-aanvraag kwam Proximus met het aanbod dat qua prijs en performantie voor Brussel het aantrekkelijkst was.

De grote troef van de telecomoperatoren is dat zij gegevens aan de SIM-kaarten van de abonnees in hun cellulaire netwerken kunnen onttrekken. Proximus heeft een marktaandeel van 40% en neemt enkel de gegevens mee van de eigen abonnees. De operator zegt wel met een reeks berekeningen bij vrij exacte cijfers van alle bezoekers uit te komen, dus ook van niet-abonnees.

Zo meldden BME en de stad eerder deze maand dat er van de ruim 3,3 miljoen bezoekers aan Winterpret 2.264.066 Belgen waren (1.367.797 Brusselaars en 896.269 mensen uit andere regio’s) en 1.122.389 internationale bezoekers (voornamelijk uit Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Spanje).

Olivier Mees merkte gaandeweg dat de ‘big data’ van Proximus overeenkwamen met de tellingen van BME, al waren die minder gesofisticeerd. Zijn aanvankelijke scepsis is weg.

Meer dan louter tellen

Omdat MUFINS overlapt met het cellulaire netwerk van Proximus, krijgt Brussel een instrument in handen dat veel meer kan dan mensen monitoren en resultaten meten

Brussels Major Events is verweven met het Brussels stadsbestuur en zijn ingewikkeld kluwen van vzw’s. Bij de oprichting in 2012 gingen bestuurders van de Brusselse Internationale Jaarbeurs in het bestuur van BME zetelen, naast Brusselse politici zoals huidig Brussels burgemeester Philippe Close (PS), die voorzitter is van de Jaarbeurs. Ook directeur Olivier Mees kwam van de Jaarbeurs.

Volgens Mees stak Close jaren eerder al de operatie in gang om Brussel als bestemming op de kaart te zetten, voor toeristen, consumenten en congresganger. Close was toen nog kabinetschef van burgemeester Freddy Thielemans, maar werd al gezien als de man die in het stadhuis de plak zwaaide. In 2017 werd Close officieel de Brusselse burgemeester, na het ontslag van Yvan Mayeur. Kennelijk wil vooral hij resultaten zien.

Mees omschrijft BME’s opdracht als volgt: vermijden dat Europese hoofdstad Brussel zoals zijn Amerikaanse tegenhanger Washington DC een administratieve bubbel wordt zonder leven. De stad moet integendeel aantrekkelijk zijn voor bezoekers. Dat lukt, want elk jaar gaan er meer mensen naar Winterpret. Al wil BME het wel leefbaar houden. “We zijn beducht voor surfréquentation”, zegt projectmanager Anthony Fina.

Gegevens verzamelen over bezoekers is onderdeel van die strategie. Al zijn er kritische vragen over de bescherming van de privacy te stellen. Omdat MUFINS overlapt met het cellulaire netwerk van Proximus, krijgt Brussel een instrument in handen dat veel meer kan dan mensen monitoren en resultaten meten. Dat dreigt te botsen met de bescherming van de persoonsgegevens en de privacy.

Bij BME en Proximus hameren ze erop dat alle gegevens nu geanonimiseerd zijn en in groepen geaggregeerd, zodat geen individuen geïdentificeerd worden. Het tegendeel zou strijdig zijn met de regels inzake gegevensbescherming.

David Stevens, directeur van de Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA) (de opvolger van de opgedoekte Privacycommissie) is bezorgd dat data die nu ‘met nobele doelstellingen’ worden verzameld ooit voor andere doeleinden worden aangewend. Blijft alles altijd anoniem? Niet noodzakelijk. Hoe fijnmaziger het systeem, hoe gedetailleerder de data en hoe langer ze verzameld zijn in de tijd, hoe groter de mogelijkheid om data aan individuen te koppelen.

Stevens spreekt zich niet uit over de Brusselse case, maar formuleert wel een algemene bedenking. “Door de toename in computer- en rekenkracht, en de veelheid aan data en de sporen die wij overal achterlaten, vergroot significant de kans dat data waarvan we vandaag denken dat ze voldoende geanonimiseerd zijn, dat morgen niet meer zijn.”

Als de telsystemen gekoppeld zouden worden, bij voorbeeld aan surveillance-systemen met camera’s, of aan betaalapparaten, dan wordt een rode lijn overschreden en is de privacy van het individu in gevaar.

Bezoekers in de Brusselse Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen (Foto: Léonard Cotte (Unsplash))

Onschuldige schattenjacht

Bij BME en de stad denken ze eraan om ook de zones waar gemonitord wordt uit te breiden, bijvoorbeeld tot de centrale lanen, en er zelfs permanent wifi-sniffers neer te zetten

BME organiseerde tijdens de jongste kerstmarkt ook een ‘schattenjacht’ naar aanleiding van de 400-ste verjaardag van Manneke Pis. Daarvoor werd een geolocatie-app van de Amerikaanse firma ClueKeeper gebruikt.

Deelnemers volgden met hun smartphone een parcours van 40 etappes, waar ze vragen oplosten en zo punten verzamelden. BME telde 1.625 deelnemers aan ‘400 ans du Manneken Pis’ (waarvan overigens enkel een Franse versie is gemaakt). Het menu van de app laat toe de GPS-connectie af te zetten. ClueKeeper vraagt tussendoor wel toegang tot Google Maps en de camera van de smartphone om QR-codes te scannen.

Het lijkt onschuldig. Toch kijkt David Stevens van de GBA bedenkelijk. Want koppel ClueKeeper aan Proximus en MUFINS en je komt bij individuen uit.

Niets wijst erop dat Brussel met zijn event-bureau erop uit is de bezoeker te bespioneren. De stad breidt wel van jaar tot jaar de zone van de eindejaarsfestiviteiten uit. Het begon met Winterpret, tussen de Grote Markt en de Vismarkt, maar al voor het derde jaar op rij waren er satelliet-events – onder de noemer Winter Pop – op andere Brusselse pleinen, tot het Ambiorix-plein aan de Europese wijk toe.

Bij BME en de stad denken ze eraan om ook de zones waar gemonitord wordt uit te breiden, bijvoorbeeld tot de centrale lanen, en er zelfs permanent wifi-sniffers neer te zetten. Dat hoeft niet duur te zijn. Een kastje met een sensor kost 150 euro, terwijl een GSM-antenne gauw 6 à 7.000 euro kost.

Binnenkort volgt overleg over een bestendiging van MUFINS. Dan worden technische en economische aspecten verder bekeken, én of er een industriële partner is die het systeem zou kunnen uitbaten.

 

Vlaams Journalistiek Fonds

Dit onderzoeksartikel kwam tot stand met de steun van het Vlaams Journalistiek Fonds.

Auteur: Raf Custers

Raf Custers is journalist en onderzoeker bij GRESEA, de Groupe de Recherche pour une Stratégie Economique Alternative.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid