‘Advertentie-industrie overtreedt systematisch de wet’

 Leestijd: 4 minuten1

Elke keer we onze smartphone gebruiken krijgen onbekende bedrijven via mobiele apps vaak zeer persoonlijke gegevens over ons in handen, blijkt uit een studie van de Noorse Consumentenraad. De Raad spreekt over ‘het uitgebreid illegaal verzamelen en het willekeurige gebruik van persoonlijke gegevens’ binnen de advertentie-industrie.

‘Out of Control’. De titel van het uitgebreide rapport van Forbrukerrådet, de Noorse Consumentenraad [pdf-bestand] laat er geen twijfel over bestaan: de advertentie-industrie moet dringend aan banden worden gelegd. De industrie opereert volgens de Noren voor een groot stuk op illegale wijze door de losgeslagen verzameling, verwerking en uitwisseling van persoonlijke data van gebruikers. Die gebruikers worden dus op grote schaal gevolgd en geprofileerd, en kunnen onmogelijk weten wie hun gegevens verwerkt of hoe ze dit kunnen tegengaan.

In totaal stuurden de tien apps gebruikersgegevens door naar ten minste 135 verschillende derde partijen die betrokken zijn bij reclame en/of gedragsprofilering

De Consumentenraad acht het hoog tijd “voor een serieus debat over de vraag of de door surveillance gedreven advertentiesystemen die het internet hebben overgenomen, en die de economische drijfveren vormen voor online desinformatie, wel een eerlijke ruil zijn om iets relevantere advertenties weer te geven.”

De Noorse Consumentenraad nam 10 veelgebruikte apps onder de loep, waaronder de dating-apps Grindr en Tinder, make-up-app Perfect365, en MyDays, een app om je menstruatiecyclus bij te houden. Zij concludeerde dat deze stuk voor stuk persoonlijke gegevens delen met vaak onbekende derde partijen. In totaal stuurden de tien apps gebruikersgegevens door naar ten minste 135 verschillende derde partijen die betrokken zijn bij reclame en/of gedragsprofilering.

Volgens de Consumentenraad voldoet geen van de onderzochte apps of de derde partijen aan de wettelijke voorwaarden om te kunnen spreken van een geldige toestemming voor het verwerken van persoonsgegevens. Gebruikers worden namelijk “niet op een duidelijke en begrijpelijke manier geïnformeerd over hoe hun persoonlijke gegevens worden gedeeld en gebruikt. Er zijn ook geen gedetailleerde keuzemogelijkheden voor het gebruik van gegevens die niet noodzakelijk zijn voor het functioneren van de diensten.”

De Consumentenraad hekelt onder meer het systeem van real-time bidding (RTB). Dat systeem beschreef Apache eerder al, en werd door ook de Britse privacywaakhond als onwettig bestempeld. In een fractie van een seconde voordat de gebruiker reclame te zien krijgt, worden bij RTB persoonsgegevens over hem/haar verstuurd naar honderden bedrijven. Op basis van deze data beslissen adverteerders vervolgens of ze hun reclame aan jou willen tonen of niet.

Grindr

Het is bij wet verboden om mensen op basis van seksuele voorkeur, geslacht, of ras uit te sluiten of te profileren, maar zoals het geval Grindr toont, zijn er wel plaatsvervangende categorieën te gebruiken om groepen toch uit te sluiten

Eén app krijgt om verschillende redenen extra aandacht van de Consumentenraad: Grindr. Deze dating-app wordt vooral gebruikt binnen de LGBTQ-gemeenschap. Zoals de Consumentenraad ook zelf aangeeft, is gebruik van de app al een goede indicator van seksuele voorkeur.

Wanneer Grindr informatie deelt over het gebruik van de app met derde partijen, komen die derde partijen dus sowieso al iets te weten over iemands seksuele voorkeuren, zonder dat die gegevens erg gedetailleerd moeten zijn.

Het zijn echter niet de enige gegevens die de app deelt met derde partijen. Ook gegevens als het IP-adres of GPS-locatie worden met ‘derden’ gedeeld, meestal advertentiebedrijven die actief zijn binnen de app. Deze bedrijven delen vervolgens zelf ook nog eens hun data met derde partijen. De Consumentenraad spreekt dan ook over een ‘trapsgewijze gegevensuitwisseling’ binnen Grindr.

Discriminatie

Dat deze gegevensverzameling en -uitwisseling niet zo onschuldig is als sommige mensen nog steeds denken, toont de Consumentenraad aan met een aantal voorbeelden van zowel individuele als collectieve schadelijke gevolgen.

Sowieso is er sprake van een informatie-ongelijkheid tussen gebruikers en aanbieders. Verzameling, verwerking en uitwisseling gebeurt namelijk ‘in de schaduw’, door vaak onbekende bedrijven die onze gegevens ook nog eens delen met andere, al even onbekende bedrijven. Er tegenin gaan, of er controle over behouden wordt zo quasi onmogelijk.

Als mensen weten dat er op grote schaal informatie over hen verzameld wordt, zullen ze hun gedrag en wat ze al dan niet zeggen aanpassen

De enorme hoeveelheid aan persoonlijke informatie kan bovendien gebruikt worden om gebruikers te discrimineren. Bijvoorbeeld op het vlak van de prijs, die op basis van iemands aankoopgeschiedenis, en dus ‘à la tête du client’ wordt bepaald. Of wanneer een bepaalde groep een advertentie al helemaal niet te zien krijgt. Zij wordt bijgevolg uitgesloten van voordelige aanbiedingen voor huizen, of een job, bijvoorbeeld.

Het is bij wet verboden om mensen op basis van seksuele voorkeur, geslacht, of ras uit te sluiten of te profileren. Maar zoals het geval Grindr toont, zijn er wel plaatsvervangende categorieën bruikbaar om groepen toch uit te sluiten.

De informatie en de profielen die nu door de advertentie-industrie worden verzameld en opgemaakt, zijn bovendien interessant voor een rist andere sectoren. Facebook laat natuurlijk ook nog steeds politieke adverteerders toe op zijn sociale mediaplatformen. En dan hebben we het nog niet over mogelijke datalekken, of hacking gehad.

De Consumentenraad waarschuwt bovendien voor ‘chilling’ effecten op de vrijheid van meningsuiting. Wanneer mensen weten dat er op grote schaal informatie over hen verzameld wordt, zullen ze hun gedrag en wat ze al dan niet zeggen aanpassen. “In het systeem van ad-tracking wordt vrijwel alles vastgelegd en kan het voor onvoorspelbare doeleinden worden gebruikt. Dit kan van invloed zijn op hoe we internet gebruiken, en kan ook negatieve gevolgen hebben voor de vrijheid van meningsuiting”, schrijft de Consumentenraad.

Eind 2019 waarschuwde ook Amnesty International nog dat het businessmodel van Facebook en Google een wereldwijd gevaar vormt voor de mensenrechten. Volgens de mensenrechtenorganisatie holt de massale gegevensverzameling ons recht op privacy uit, en brengt het ook de vrijheid van meningsuiting in het gedrang. Amnesty wijst er in een rapport ook voor dat dit businessmodel, gericht op het vermarkten van persoonlijke gegevens, duchtig wordt gekopieerd. Apache beschreef eerder hoe ook Vlaamse mediabedrijven dit model toepassen.

Bescherming

Terwijl je in een browser adblockers kan installeren, of andere tools kan gebruiken die tracking tegengaan, is dat voor mobiele apps niet het geval. Dit soort tools wordt zelfs verbannen van de Google Play Store, merkt de Consumentenraad op.

Aangezien de advertentie-industrie allesbehalve transparant is over de gegevens die ze verzamelt en hoe ze die vervolgens verwerkt, is het volgens de Consumentenraad dan ook quasi onmogelijk – en niet eerlijk – om van de consument te vragen om zich zelf te beschermen tegen deze praktijken.

“Het is dan ook hoogst twijfelachtig dat dit uitgebreide systeem van ‘commerciële surveillance’ kan worden aangepakt door nieuwe toestemmingsmechanismen of beter ontworpen juridische documenten”, schrijft de Consumentenraad. Het is wel noodzakelijk dat de autoriteiten de wet handhaven, daar ook de nodige middelen toe krijgen, en transnationaal trachten samen te werken. De Consumentenraad wijst naar de dominante spelers binnen de advertentie-industrie, met name Google, Facebook en Amazon.

De Raad vraagt bovendien dat ook adverteerders én uitgevers die van de diensten van de advertentie-industrie gebruikmaken, hun verantwoordelijkheid nemen. “De industrie moet op zoek gaan naar innovatieve technologische oplossingen die niet afhankelijk zijn van een brede verspreiding en verzameling van persoonlijke gegevens”, meent de Noorse Consumentenraad. Zij voegt er nog aan toe dat een schending van de GDPR tot grote boetes én imagoschade kan leiden.

 

Uitgelichte foto: Rodion Kutsaev (Unsplash)

Auteur: Jan Walraven

Jan Walraven schrijft sinds 2015 voor Apache. Behalve journalist is hij ook redactiecoördinator bij Apache. Zijn boek, ‘De diefstal van de eeuw’, over privacy en de tentakels van technologie, verscheen in 2018 bij Van Halewyck.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books