Innovatief ‘subsidieslurpen’ voor 430 miljoen euro

 Leestijd: 5 minuten5

Vlaanderen spendeerde in 2018 bijna 430 miljoen euro aan innovatiesteun, strategische ecologiesteun en strategische transformatiesteun. Dat zijn de facto subsidies die de innovatie en het ondernemerschap in Vlaanderen moeten ondersteunen. De overheid doet dit bovendien zonder dat ze zeker weet of dit geld effect heeft.

Het komende jaar wil Vlaanderen nog meer subsidies geven aan I&O. Maar in tegenstelling tot wanneer het gaat over zachte sectoren zoals cultuur of welzijn valt daarbij zelden de term subsidie. In beleidsnota’s en ministeriële verklaringen draait het om investeren, niet om subsidiëren.

‘Overheden hebben geen idee of het geld aan innovatie en ondernemerschap goed besteed wordt’

Nochtans is er zo goed als geen onderzoek dat aantoont dat de honderden miljoenen overheidssteun ook zinvol besteed zouden worden. Bovendien zijn het steevast dezelfde spelers die de grootste bedragen krijgen uitbetaald. Grote bedrijven als Janssen Pharmaceutica, Nokia, Bekaert of Barco halen telkens ettelijke miljoenen binnen. Het aandeel van de kleinere KMO’s daalde de voorbije jaren fors.

“Als er tegelijkertijd werd gedebatteerd over de toenemende kinderarmoede in Vlaanderen moest ik soms toch wel even slikken”, zegt Daniëlle Vanwesenbeeck (Open Vld). Vandaag zetelt ze niet meer in het Vlaams Parlement, maar tijdens de vorige legislatuur beet ze zich vast in de complexe wereld van de Vlaamse innovatiesteun. “Ik heb de vraag meermaals gesteld, maar een echt bevredigend antwoord kon minister Muyters er eigenlijk nooit op geven: heeft het een effect?”

430 miljoen euro subsidies

De voorbije weken klonk de ‘schreeuw van Vlaanderen’ luid. De regering Jambon haalde een fors uit de kluiten gewassen kaasschaaf boven en schrapte stevig wat middelen in de zachte sectoren: sociaal werk, cultuur, journalistiek, jeugdwerk, … Die besparingen staan in schril contrast met de plannen die de regering Jambon heeft met Innovatie en Ontwikkeling. Vlaanderen wil aansluiten bij de Europese 3%-norm. Die stelt het streefdoel voorop om 3% van het BBP uit te geven aan onderzoek en ontwikkeling.

Danielle Vanwesenbeeck (Open Vld): ‘De keuze om 3% van het BBP te spenderen aan Ontwikkeling en Innovatie, en het bijhorend beleid zijn enkel gebaseerd op aannames’

Die ambitie spreekt ook uit de beleidsnota van bevoegd minister Hilde Crevits (CD&V). Terwijl het budget voor cultuur wordt teruggeschroefd, wil de regering Jambon fors subsidiëren. Dat moet ‘tegen 2024 250 miljoen euro aan bijkomende middelen voor onderzoek en ontwikkeling op jaarbasis en over de hele legislatuur 195 miljoen euro voor extra investeringen in O&O‐infrastructuren’ opleveren.

Dat extra geld komt bovenop de toch al forse investeringen van in totaal dus bijna 430 miljoen euro van vorig jaar. Dat bedrag is de som van 10,4 miljoen strategische ecologiesteun, 38,8 miljoen euro strategische transformatiesteun en 380,8 miljoen euro innovatiesteun. Dit zijn de officiële cijfers uit de bijlage bij het jaarrapport 2018 van de VLAIO (Vlaams Agentschap Innoveren & Ondernemen).

Ter vergelijking; het bedrag dat de Vlaamse Regering veil heeft voor cultuursubsidies schommelt rond de 140 miljoen euro.

Geen idee of het werkt

De beleidsnota Cultuur telt 34 pagina’s en bevat 59 keer het woord ‘subsidie’ terwijl de beleidsnota Economie, Wetenschapsbeleid en Innovatie 66 pagina’s lang is en 13 keer het woord ‘subsidie’ bevat

Naast het verschil in budgetten en plannen valt ook het verschillend taalgebruik op. Het is een detail, maar in de cultuurstrijd die woedt is het tegelijk veelzeggend: de beleidsnota Cultuur telt 34 pagina’s en bevat 59 keer het woord ‘subsidie’ terwijl de beleidsnota Economie, Wetenschapsbeleid en Innovatie 66 pagina’s lang is en 13 keer het woord ‘subsidie’ bevat, bovendien meermaals in de samenstelling ‘groeisubsidie’. Nochtans is het budget waarmee bedrijven – alleen al via innovatiesteun – worden gesubsidieerd veel groter dan het cultuurbudget.

De keuze om in te zetten op innovatie en ontwikkeling en niet op cultuur is een politieke keuze. De bijhorende taalstrijd evenzeer. Wat echter grotendeels ontbreekt, is een stevige economische en rationele verantwoording voor de inzet op Ontwikkeling en Innovatie. Dat is opvallend, vooral omdat de beleidsnota’s sinds jaar en dag baden in een sfeer van (economische) rationaliteit.

Twee jaar terug verscheen in de Nederlandse krant Het Financieele Dagblad een artikel met de veelzeggende titel ‘Overheden hebben geen idee of het geld aan innovatie en ondernemerschap goed besteed wordt’. De basis voor het artikel was een Brits onderzoek dat leert dat slechts 0,6 procent van alle steunprogramma’s uiteindelijk leidt tot nieuwe banen. Dat terwijl Europese landen (op het moment van de studie) jaarlijks 152 miljard euro in innovatie en ontwikkeling pompten.

Voor de grote jongens

Daniëlle Vanwesenbeeck (Open Vld): ‘De hele werkwijze is zodanig complex is dat enkel grotere bedrijven volop gaan voor de innovatiesteun’

Voormalig Vlaams Parlementslid en onderneemster Vanwesenbeeck komt tot dezelfde pijnlijke vaststelling. Begin 2017 kwam ze in het Vlaams Parlement als opvolgster van Gwendolyn Rutten. In de goed 2,5 jaar als parlementslid stelde ze een hele batterij parlementaire vragen aan toenmalig minister Philippe Muyters (N-VA).

Vragen over fraude met innovatiepremies, over verkeerd uitgegeven innovatiesubsidies, over de precieze besteding ervan, maar vooral ook over de zin en onzin van de honderden miljoenen euro’s aan bedrijfssteun.

“Wie de cijfers bekijkt moet vaststellen dat het steevast dezelfde grote bedrijven zijn die bovenaan staan wanneer het gaat over de verdeling van de middelen”, zegt Vanwesenbeeck.

“Het probleem is dat de hele werkwijze zodanig complex is dat enkel grotere bedrijven die er mensen voor kunnen vrijmaken en ook een deel eigen middelen kunnen investeren, volop gaan voor de innovatiesteun. Er worden inspanningen gedaan om een en ander te vereenvoudigen, er zijn specifieke premies en er is een KMO-portefeuille, maar de cijfers liegen niet.”

3% van het BBP

Een blik op de bedragen die werden uitgekeerd in 2018 bevestigen dat het grote spelers zijn als Barco (9,5 miljoen euro), Janssen Pharmaceutica (8,5 miljoen euro), CNH Industrial (6,3 miljoen euro), Bekaert (6,1 miljoen euro) en Borealis (6,1 miljoen euro) die met forse bedragen aan innovatiesteun – al dan niet gespreid over verschillende deelsubsidies – de ranglijsten aanvoeren.

Grote spelers als Barco (9,5 miljoen euro), Janssen Pharmaceutica (8,5 miljoen euro), CNH Industrial (6,3 miljoen euro), Bekaert (6,1 miljoen euro) en Borealis (6,1 miljoen euro) innen forse bedragen aan innovatiesteun

“Het vaak gehoorde argument is dat uit de aanvragen een groot engagement van de bedrijven spreekt”, zegt Vanwesenbeeck. “Bedrijven leggen doorgaans immers twee derden van de totale som bij. Wat we natuurlijk niet weten is of dat geld anders niet zou worden besteed.”

“Vlaanderen heeft de politieke keuze gemaakt om de Europese 3%-norm na te streven. Dat zorgde er de voorbije legislatuur voor dat er heel veel geld was. Ik kon me niet van de indruk ontdoen dat minister Muyters nauwelijks wist wat met die grote bedragen aan te vangen. Het geld moest immers worden toegewezen. Als er tegelijkertijd werd gedebatteerd over de toenemende kinderarmoede in Vlaanderen moest ik soms toch wel even slikken”, zegt Vanwesenbeeck.

Helikopterlessen

Cijfers tonen ook aan dat de hap die grote bedrijven uit het totaalbudget voor innovatie en ontwikkeling nemen de voorbije jaren enkel toenam. In 2007 werd 27% besteed aan grote bedrijven en 73% aan KMO’s. In 2017 ging al 47% van het totaalbudget naar grote bedrijven en nog 53% naar KMO’s.

In 2018 was er een klein schandaaltje toen bleek dat een hondertal Vlaamse ondernemers onterecht gebruik maakten van de KMO-portefeuille om helikopterlessen te volgen

Danielle Vanwesenbeeck wil niet gezegd hebben dat ze tegen de innovatiesteun is. Wat ze wel graag zou zien is een grondig debat over de kwestie. Of op zijn minst een degelijke evaluatie. Want daar wringt het schoentje. “Ik heb projecten bezocht waarvan ik zeker weet dat ze zinvol zijn en welicht ook niet zouden bestaan zonder ondersteuning. Maar is al het geld goed besteed? Daarom heb ik meerdere vragen gesteld over evaluaties, maar een echt duidelijk antwoord ontbreekt.”

Wat wel duidelijk is, is dat in sommige gevallen het geld evident niet goed werd besteed. Vorig jaar was er een klein schandaaltje toen bleek dat een hondertal Vlaamse ondernemers onterecht gebruik maakten van de KMO-portefeuille om helikopterlessen te volgen. Het doel: “vlieg boven de files naar uw bedrijf”, want “wie in de file staat, verliest tijd en geld”. Uiteindelijk werden in 101 van de 141 ingediende dossierskosten teruggevorderd omdat “de opleiding niet gericht was op de kernprocessen van de onderneming”. Het ging om 322.218 euro.

Inbreuken

Het antwoord dat toenmalig minister Muyters aan Daniëlle Vanwesenbeeck gaf in maart van dit jaar leert dat het verhaal van de helikoptervlieglessen niet op zichzelf staat. In 2018 werden er 381 controles – na risicoanalyse – uitgevoerd in het kader van de KMO-inspectie. Daarbij werd in 271 gevallen inbreuken vastgesteld. Dat leidde tot een terugvordering van 909.076,75 euro.

Het antwoord op een andere vraag van Vanwesenbeeck leert dat er geregeld ook fraudedossiers worden geopend. Zo staat er voor de periode 2010-2017 een terug te vorderen bedrag van 15,3 miljoen euro open. Geld dat nog niet werd teruggevorderd, om lopende onderzoeken niet te schaden.

“De Vlaamse Regering heeft indertijd beslist om een uitgave van 3% van het BBP na te streven voor Ontwikkeling & Innovatie”, zegt Vanwesenbeeck. “Dat is een politieke keuze geweest waaraan heel veel geld vasthangt. Die keuze en het bijhorend beleid zijn enkel gebaseerd op aannames. De vraag of er echt zoveel geld naar innovatie en ontwikkeling moet gaan, lijkt me daarom op z’n plaats.”

Auteur: Tom Cochez

Licentiaat criminologie. Werkte van 1997 tot 2008 voor De Morgen. Hij volgde er vooral gezondheidszorg, sociale zaken en milieu en verdiepte zich in de politieke partijen Vlaams Belang en Groen. In 2008 koos hij ervoor om opnieuw op freelance basis te werken onder meer ook voor Knack en Humo. Een jaar later stond hij mee aan de wieg van De Werktitel, het latere Apache.be. Vandaag werkt hij als redacteur en coördinator.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books