Schrijven voor de persvrijheid in Hongarije

 Leestijd: 6 minuten1

In Hongarije bouwde premier Viktor Orbán de laatste jaren een heus media-imperium uit, waarin staatspropaganda centraal staat en van objectieve journalistiek niet langer sprake is. Direkt36, een journalistieke onderzoeksorganisatie, probeert hier een antwoord op te bieden. Apache sprak met mede-oprichter Gergö Sáling. “Wij willen een omgeving creëren waar journalisten niet kunnen beïnvloed worden en waarin we financieel niet afhankelijk zijn van reclame.”

Weinigen trekken in twijfel dat de persvrijheid in Hongarije bedreigd is. Sinds het aantreden van Viktor Orbán in 2010 als Hongaars premier is het medialandschap in het Oost-Europese land sterk geërodeerd. De ruimte voor een onafhankelijke pers is gekrompen.

Pers onder druk
Terwijl de pers onder vuur ligt in Europa, boomt de onderzoeksjournalistiek. Apache praat met journalisten in Hongarije, Italië en Groot-Brittannië over hun job, hun organisatie en het veranderende medialandschap in hun land.

NGO Reporters Zonder Grenzen meldde begin dit jaar dat Hongarije veertien plaatsen was gezakt op hun World Press Freedom index. Met z’n 87ste plaats is Hongarije, na Bulgarije, het slechtst scorende Europese land. In 2010, toen Orbán voor de tweede maal premier werd, bekleedde Hongarije nog de veertigste plaats. Ook het Center for Media Pluralism and Media Freedom, een Europees onderzoekscentrum voor persvrijheid binnen de EU, luidde begin dit jaar de alarmklok over de te sterke mediaconcentratie in de handen van de regering Orbán. 

Verschillende oligarchen en zakenmannen, intimi van Orbán, kochten de afgelopen jaren diverse mediatitels van privé-investeerders op. Deze vormden ze vervolgens om tot staatsvriendelijke media, die alle kritiek op de regering Orbán vermijden en aan staatspropaganda doen.

Na de aankoop werden de mediatitels ondergebracht in KESMA, een mediaholding in handen van de regering. De holding heeft ondertussen al meer dan 500 mediatitels in handen.

Gergö Sáling, oprichter van het onderzoekscollectief Direkt36 (Foto: © Direkt36/Zoltan Tuba)

Direkt36

Sinds het aantreden van Viktor Orbán in 2010 als Hongaars premier is het medialandschap in het Oost-Europese land sterk geërodeerd

Dat was ook het lot van Origo, Hongarijes populairste nieuwswebsite, waar Gergö Sáling, oprichter van het onderzoekscollectief Direkt36, tot 2014 hoofdredacteur was. Sáling zelf beschrijft de oude Origo als “neutraal, middle of the road. We werden misschien wat als saai beschouwd, maar we brachten degelijk nieuws, deden aan onderzoeksjournalistiek en hielden sterk vast aan onze neutraliteit. Het was één van de meest gelezen nieuwswebsites van het land”.

Vanaf 2013 merkte Sáling dat er steeds meer druk werd uitgeoefend op de redactie en het management. “We werden gevraagd om bepaalde onderzoeksartikels die kritisch waren voor de overheid in te trekken.” Sáling is nooit meegegaan in de geëiste zelfcensuur, wat uiteindelijk uitmondde in zijn ontslag in 2014. Later werd duidelijk dat Origo, dat in de handen was van Deutsche Telekom, aan een oligarch en vriend van Orbán was verkocht en vervolgens ondergebracht was in KESMA.

Wat opvalt in de evolutie van het Hongaarse medialandschap is het ogenschijnlijke gemak waarmee Orbán het medialandschap naar z’n hand heeft gezet. Sáling beaamt de opmerking. “De schaal waarop Fidesz de media naar zijn hand heeft gezet, de agressiviteit, en dat de media niet in machte was om zichzelf te beschermen, hebben me verrast.” Sáling benadrukt dat in de Westerse media vaak een eenzijdig beeld wordt geschept van de duivelse Orbán die de hele media heeft opgekocht.

‘Liberalisme en kapitalisme hebben voor veel Hongaren niets anders gebracht dan armoede. Dat is één van de redenen waarom een autoritair figuur als Orbán zo aanslaat bij de bevolking’

“De realiteit is complexer dan dat. Eerst en vooral is er het gebrek aan een democratische traditie in Hongarije. Voor 1989 hadden we het communistisch regime, daarvoor werden we geleid door koningen en keizers. We kregen democratische instituties in 1989, maar dit leidde tot grote ontgoocheling bij vele Hongaren.”

Dat het kapitalisme toch niet de beloofde rijkdom bracht waar vele Hongaren op hadden gehoopt, was een koude douche. “Het sociaal vangnet, dat nog enigszins werd voorzien door het communistisch systeem, werd onbetaalbaar. Liberalisme en kapitalisme hebben voor veel Hongaren niets anders gebracht dan armoede. Dat is één van de redenen waarom een autoritair figuur als Orbán zo aanslaat bij de bevolking.”

Gebrek aan vernieuwing

‘De bekendste Hongaarse journalisten die vóór de val van de Sovjet-Unie aan de slag waren, bleven na 1989 verder schrijven, terwijl ze voorheen louter woordvoerders waren voor het communistisch regime’

Een tweede pijnpunt dat Sáling aanhaalt is het gebrek aan vernieuwing in het Hongaarse medialandschap na 1989. “’s Lands bekendste journalisten die vóór de val van de Sovjet-Unie aan de slag waren, bleven na 1989 verder schrijven, terwijl ze voorheen louter woordvoerders waren voor het communistisch regime. Er verschenen nieuwe magazines en kranten op de markt, maar dezelfde mensen bleven aan het werk. Dat zorgde bij de Hongaarse bevolking voor een groot wantrouwen ten aanzien van de media. Journalisten worden gezien als de dienaars van politici.”

Dat wantrouwen kwam ook naar voor in een peiling opgenomen in het Digital News Report over Hongarije van het Reuters Institute. Daarin gaf amper 29% van de Hongaren aan geloof te hechten aan wat media schrijven. “We hebben de jaren negentig niet gebruikt om een verandering teweeg te brengen in ons medialandschap en het vertrouwen van de mensen in een onafhankelijke pers te herstellen.”

Dit uit zich volgens Sáling ook in de manier waarop Hongaren reageren als weer een krant de deuren sluit. “Er worden geen massale straatprotesten georganiseerd ter verdediging van de persvrijheid. Bij de overname van Origo zijn er enkele geweest, maar voor de rest is het alsof de situatie de meeste Hongaren koud laat”. 

De Hongaarse premier Viktor Orbán tijdens een congres van de Europese Volkspartij (Foto: EPP – Creative Commons licentie)

Vertrouwen

Het herstellen van vertrouwen in een onafhankelijke pers en bewijzen dat objectieve journalistiek wel degelijk bestaat, ziet Sáling als één van de taken van zijn onderzoeksorganisatie Direkt36. Sáling richtte de organisatie van onderzoeksjournalisten kort na zijn ontslag bij Origo op, samen met enkele collega’s. Doel van de organisatie is om aan diepgaande, onafhankelijke onderzoeksjournalistiek te doen.

“Wij willen een omgeving creëren waar journalisten niet kunnen beïnvloed worden en waarin we financieel niet afhankelijk zijn van reclame-advertenties.” De meeste reclame in Hongarije is namelijk afkomstig van de overheid, een wapen dat de regering Orbán graag gebruikt om gunstig gezinde media mee op de been te houden, en omgekeerd, kritische media financieel mee dood te nijpen.

De overheid creëert een mediaklimaat waarin wij alsmaar minder plekken hebben om onze stukken te publiceren

Een voorbeeld daarvan is de sluiting van Magyar Nemzet, één van de oudste Hongaarse kranten. Enkele dagen na Orbán’s herverkiezing in 2018 sloot eigenaar Lajos Simicska de deuren. Ooit was Simicska één van Orbán’s dichtste intimi, maar na een vete keerde de zakenman zich tegen Orbán. De staatsadvertenties vielen stil met geldgebrek tot gevolg.

Direkt36 haalt z’n inkomsten vooral uit abonnees, het publiceren van stukken bij andere media, zakelijke samenwerkingen en beurzen; wat de organisatie immuun maakt voor overname of censuur.  Van rechtstreekse bedreigingen uit overheidskringen is er vooralsnog geen sprake.

“Hongarije is nog steeds geen Turkije of Rusland,” benadrukt Sáling. “Desalniettemin is er invloed, in die zin dat de overheid een heel duidelijke mediastrategie heeft, waarmee ze een voor zichzelf zo gunstig mogelijk mediaklimaat probeert te creëren. Dat zorgt ervoor dat wij alsmaar minder plekken hebben die onze stukken kunnen of willen publiceren”.

Verder zijn klachten een veelgebruikte technieken om Direkt36 het zwijgen op te leggen. Sáling: “Maar dat zijn nu eenmaal de risico’s van het vak. We wegen onze onderwerpen goed af en we weten dat we ons geen fouten kunnen veroorloven. Daarom nemen we onze redactionele procedures zeer ernstig.”

Corruptie

Direkt36 doet diepgaand onderzoek naar diverse onderwerpen. Politieke corruptie is één van de hoofdthema’s. De stukken van Sáling en co hebben wel degelijk invloed.

Eind september bijvoorbeeld werd de kandidatuur van László Trócsányi als Eurocommissaris voor uitbreiding geweigerd door het Europees Parlement. Eén van de redenen voor de weigering was een diplomatiek conflict tussen de VS en Hongarije toen Trócsányi nog minister van Buitenlandse Zaken was. Twee Russische wapenhandelaars die verdacht werden van illegale wapenhandel met Mexicaanse drugkartels werden onderschept in een operatie uitgevoerd door de FBI in samenwerking met de Hongaarse politie. Zowel de VS als Rusland eisten de uitlevering van de twee Russen. De regering Orbán besliste om over te gaan tot de uitlevering aan Rusland, tot grote woede van de VS. Niet veel later waren de wapenhandelaars weer op vrije voeten.

‘We kunnen niet verwachten dat anderen opkomen voor onze vrijheden. Dat moeten de Hongaren zelf doen’

Direkt36 kon de hele zaak mee blootleggen dankzij een diplomatisch telegram dat het in handen had gekregen. Sáling benadrukt de neutraliteit van hun onderzoeken. “Het is niet zo dat we enkel zaken omtrent Orbán uitspitten. We doen coherent onderzoek naar alle soorten van corruptie, ook als die zich in andere politieke kringen bevindt dan die van Orbán.”

Sáling wil zich ver weg houden van activisme. “Onderzoeksjournalistiek gaat voor mij niet enkel over de machtigen ter verantwoording roepen, maar moet voor mij ook een gebalanceerde stem in het maatschappelijk debat zijn. Anders blijf je enkel met de kritische pers aan de ene kant en de overheidspropaganda aan de andere kant. Objectieve journalistiek mag nooit teveel gemixt worden met opinies en politieke uitspraken, wat naar mijn mening vandaag soms te vaak gebeurt.”

Vrijheden

Ondanks alles ziet Sáling de toekomst hoopvol tegemoet. “In een maatschappij waar fake news en agressieve politiek zo welig tieren zullen mensen altijd op zoek gaan naar betrouwbare stemmen. Om deze rol te kunnen vervullen moeten we blijven trachten het vertrouwen van de mensen terug te winnen en zelf onze vaardigheden blijven ontwikkelen, zodat we niet enkel afhankelijk zijn van de bronnen die politici ons aanreiken.”

Of hij tevreden is met de aandacht die het Westen heeft voor de mediasituatie in Hongarije? “Dat is zeker positief, maar we kunnen niet verwachten dat anderen opkomen voor onze vrijheden. Dat moeten de Hongaren zelf doen.”

Auteur: Lotte Lambrecht

Lotte Lambrecht is freelance journaliste en werkt parttime als fractiemedewerker bij CD&V Gent. Ze is niet actief binnen de partij en heeft geen lidkaart.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books