‘Detentie overbodig maken is het ideale maatschappelijke doel’

 Leestijd: 5 minuten1

Met ‘transitiehuizen’ wil justitieminister Koen Geens (CD&V) de overgang van gevangenis naar samenleving vlotter doen verlopen voor gedetineerden. Gevangenisdirecteur Hans Claus is pleitbezorger van dergelijke kleinschalige detentiehuizen en roept met zijn vzw De Huizen op tot een humaner en efficiënter gevangenisbeleid. Het eerste transitiehuis deed begin dit jaar de deuren open in Mechelen. “Dat eerste pluimpje hebben we verdiend, maar het is nog lang geen volwaardige hoofdtooi”, vertelt Claus.

In Mechelen is het eerste transitiehuis al enkele maanden geopend. Begin volgend jaar opent in het Henegouwse Enghien een tweede huis. De basisprincipes: kleinschaligheid, duurzame reïntegratie in de lokale gemeenschap en differentiatie op vlak van beveiligingsniveau, hulp en dienstverlening. Ze introduceren tegelijk een stuk ‘zorg’ in het gevangeniswezen. Gedetineerden worden door hun gevangenisdirecteur geselecteerd om het laatste deel van hun straf in een transitiehuis door te brengen en worden zo voorbereid op hun terugkeer naar de samenleving.

‘De doelstelling van een gevangenisstraf zal altijd zijn: herstel en reïntegratie’

Europa tikte België al meermaals op de vingers vanwege een ondermaatse behandeling van gedetineerden. Dit jaar oogstte België dankzij de transitiehuizen voor het eerst sinds lang lof en bijval. De VUB was in april nog gastheer voor de eerste conferentie van RESCALED, de organisatie die deze nieuwe aanpak over de hele Europese Unie hoopt uit te rollen. In de eerstvolgende fase worden zogenaamde ‘loopplankhuizen’ uitgebouwd, gericht op jongere delinquenten.

Vzw De Huizen, opgericht in 2012, tekende een totaalaanpak uit voor dit soort kleinschalige detentiehuizen. Letterlijk zelfs, met scenario’s voor behandelingsplannen, échte plannetjes en foto’s van maquettes. Maar ook met richtlijnen om het kleinschalig detentiehuis zo goed mogelijk in te schakelen in een buurt.

Apache sprak met Hans Claus in zijn kantoor in de gevangenis van Oudenaarde. Hij is al jarenlang pleitbezorger van de transitiehuizen en secretaris van vzw De Huizen. Claus is allicht de meest eigenzinnige gevangenisdirecteur van België. Al zeer vroeg in zijn loopbaan, die zich ondertussen over meer dan drie decennia uitstrekt, ontpopte hij zich tot pleitbezorger van een humanere aanpak binnen de gevangenismuren. Met de oprichting van vzw De Huizen in 2012 kon het baanbrekende studiewerk beginnen.

U pleit al decennialang voor een humaner detentiebeleid. Nu openen eindelijk de eerste transitiehuizen. U zal wel trots zijn?

Hans Claus: “We mogen een pluim op onze hoed steken. De kleinschalige transitiehuizen zijn inmiddels, dankzij de wettelijke verankering, toch al een verworven recht. Dat eerste pluimpje hebben we verdiend, maar het is nog lang geen volwaardige hoofdtooi van een indianenopperhoofd.”

Traditioneel wordt het gevangeniswezen in termen van kwantiteit gemeten, meestal in negatieve zin: te veel gedetineerden, te weinig plaats, te weinig personeel, te veel recidive. Met transitiehuizen begint een nieuw hoofdstuk. Een evolutie van kwantiteit naar kwaliteit, met zorgzaamheid in de gevangenissen.

Claus: “Als het idee nu op Europees niveau begint aan te slaan, is dat omdat de maatschappij toch aan het veranderen is. Evoluties voltrekken zich op langere termijn en we leven nu eenmaal in een bijzondere tijd.”

“De doelstellingen van een gevangenisstraf zullen altijd herstel en reïntegratie zijn. Herstel van de schade die men aanrichtte en een degelijke voorbereiding op een nieuwe, zinvolle deelname aan het maatschappelijke leven. Die voorbereiding zal logischerwijze de recidive terugdringen. In een verder verleden dacht men dit nog met bezinning en gebed te kunnen bereiken.”

De tijden veranderen dus.

Gevangenisstraffen zijn nog altijd het ultimum remedium van wat men beoogt. Uiteindelijk wil men toch dat àlle burgers een zinvol plekje in de samenleving weten te vinden

Claus: 
“In de jaren ’80 werd het abolitionisme in het strafrecht de overheersende overtuiging. De verwachting toen was dat we de meeste gevangenissen zouden sluiten. Die stonden toch grotendeels leeg. Wat als crimineel feit wordt gezien, is sterk afhankelijk van het tijdsbeeld op dat moment. Toen de overheid de ‘war on drugs’ afkondigde in de jaren ‘90, werden drugsgerelateerde feiten systematisch vervolgd en bestraft en liepen de gevangenissen weer vol. Vandaag zien we het thema migratie de gevangenissen kleuren.”

“Of en hoe een klacht wordt opgevolgd is sterk afhankelijk van wie de klacht neerlegt. Iemands sociale positie speelt daar sterk in mee, of men dat nu wilt of niet. Het ideale maatschappelijke doel zal toch altijd zijn: detentie overbodig maken. Gevangenisstraffen zijn nog altijd het ultimum remedium van wat men beoogt. Uiteindelijk wil men toch dat àlle burgers een zinvol plekje in de samenleving weten te vinden.”

“Een gevangenisbeleid dat niet werkt is een beetje als de dokter die de patiënt een pil voorschrijft. De patiënt wordt er niet beter van, dus schrijft de dokter een tweede pil voor, en daarna nog een derde…”

Tot de patiënt aan een overdosis pillen bezwijkt en niet eens aan zijn kwaal?

Claus: “De eerste twee transitiehuizen komen er op een scharniermoment: er zijn nu 10.500 gevangenen – ooit bereikten we de piek van 12.000 – en slechts 9.000 plaatsen. De reactie op overvolle gevangenissen was: de korte straffen (tot 3 jaar) niet meer binnen de gevangenissen laten uitzitten. Maar die straffen kunnen uiteraard beter wél uitgevoerd worden. Anders geef je een heel fout signaal. Wie iets mispeutert, mag minstens een voelbare tik op de vingers krijgen, maar wel binnen een aangepast kader.”

Een straf kan beter kort en zinvol zijn, dan lang en zinloos?

‘Korte straffen kunnen uiteraard beter wél uitgevoerd worden, anders geef je een heel fout signaal’

“De korte straffen zijn vaak de ‘sociale gevallen’. Men trachtte die een andere invulling te geven: alternatieve straffen, enkelbanden of werkstraffen. Inmiddels zijn er 2.000 enkelbanden in omloop, maar de begeleiding erbij is minimaal, net omwille van dat personeelstekort. We moeten ons bewust zijn van het risico dat de transitiehuizen in die ‘alternatieve’ hoek zouden kunnen terechtkomen.”

“De bottom line is: er moet een afweging gemaakt worden tussen kwaliteit en kwantiteit. Een straf kan inderdaad beter kort en zinvol zijn, dan lang en zinloos.”

Gevangenisdirecteur Hans Claus (Foto: Zwijgen is geen optie ©)

De pijlers van het RESCALED-concept zijn op zich niet nieuw, de systematische combinatie zoals vzw De Huizen die uittekent, is dat wel. 

Claus: “De eerste twee gedifferentieerde detentiehuizen die nu openen, zijn transitiehuizen, gericht op gedetineerden die op anderhalf jaar van de datum van hun voorwaardelijke invrijheidstelling zijn. Gedetineerden worden er degelijk voorbereid op reïntegratie en kunnen zelf kiezen voor een opleiding of werktraject.”

“Er is een omkadering met hun eigen familie, netwerk en nabije omgeving, of wat daarvan rest. Zij worden in de mate van het mogelijke ingeschakeld om de overgang naar een nieuw en zinvol leven buiten de muren te faciliteren. Kortom, er komt een stuk maatschappelijk werk bij dat een échte, duurzame reïntegratie mogelijk maakt. Het leven binnen gevangenismuren is uiteraard bijzonder strak en strikt gestructureerd. Tot op vandaag krijgen mensen na hun straf te maken met een watervaleffect: een totaal gebrek aan perspectief leidt dan tot herval.”

“Laten we de publieke opinie geruststellen: het zijn de gevangenisdirecteuren die geschikte kandidaten toeleiden naar de kleinschalige detentiehuizen. De veiligheid van de samenleving is een prioriteit, dat spreekt voor zich.”

Zet een veranderend politiek klimaat de toekomst van de verdere uitbouw van De Huizen niet meteen weer op de helling?

‘De vzw heeft haar werking en beleidsvoorbereidend werk, doorheen de jaren, zonder overheidsgeld en goeddeels zelfbedruipend verricht’

Claus: “De mensheid streeft, sinds haar ontstaan, naar expansie. Doorheen de tijd is de boodschap àltijd geweest: groeien, uitbreiden, nationaliseren, globaliseren… En nu krijgen we voor het eerst te maken met denkbeelden als inkrimpen, besparen, verminderen, verkleinen. Uiteraard wekt dat gevoelens van verlies en teleurstelling op, ook op politiek vlak, dat hoeft niet te verbazen. Het is alleen maar menselijk.”

“Politiek is niet louter het terrein van de partijen. Vzw De Huizen is per definitie een organisatie van het middenveld en heeft een brede maatschappelijke ondersteuning gekregen, ook vanuit politieke hoek. In deze laatste fase is de steun van minister van Justitie Koen Geens (CD&V) van cruciaal belang geweest en zijn er wetswijzigingen doorgevoerd om kleinschalige detentie mogelijk te maken.”

‘G4S betrekken bij een nieuw en kwetsbaar traject dat ‘zorg’ in het gevangeniswezen introduceert? Streeft men dan naar een zoveelste verdienmodel?’

“Anderzijds heeft de vzw haar werking en beleidsvoorbereidend werk afgelopen jaren grotendeels zelfbedruipend verricht, zonder overheidsgeld. We kregen wel wat ondersteuning, bijvoorbeeld van de Koning Boudewijnstichting, maar het leeuwendeel werd gerealiseerd dankzij de inzet en maatschappelijke gedrevenheid van leden, ondersteuning en giften.”

Vanaf nu valt het beheer van De Huizen buiten het beheer of de controle van de gevangenisdirecteur. Dat G4S bij de uitbouw van de eerste transitiehuizen als partner gekozen werd, wekt grote bezorgdheid.

Claus: “Daar kan je inderdaad bedenkingen bij maken: een commerciële groep betrekken bij een nieuw en kwetsbaar traject dat ‘zorg’ in het gevangeniswezen introduceert? Streeft men dan naar een zoveelste verdienmodel?”

“Wanneer je nieuwe pistes ontwikkelt, spelen ook verschillende krachten in de samenleving, logisch dat je dan kandidaat-partners zoekt. Ik denk dan aan vzw’s en lokale besturen. Maar ik zou er toch voor pleiten om kapitaalgroepen uit te sluiten, principieel denk ik dat dit op lange termijn niet wenselijk is. Anderzijds is het geruststellend dat de Nederlandse Exodushuizen, met hun 20 jaar ervaring, ook partner zijn bij de uitbouw van De Huizen. We zullen zien.”

Auteur: Christel Troffaes

De biografie van deze auteur is niet beschikbaar.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books