Brandveiligheid stallen ondermaats, aantal stalbranden onbekend

 Leestijd: 6 minuten0

Elk jaar krijgen tientallen Belgische landbouwers te maken met stalbranden. Hoewel er sinds 2009 een strengere regelgeving geldt voor het veilig bouwen van veestallen, staan oplossingen voor brandveiligheid vandaag nog lang niet op punt.

Runderen overleven vuurzee niet”, “Poging om kalfjes te redden uit stalbrand wordt landbouwer fataal”, “Hevige stalbrand in Wellen”, “Kippen en geiten overleven stalbrand, dankzij alerte buurman”. Het zijn maar enkele krantenkoppen die deze zomer in de media circuleerden. In totaal verschenen er vorig jaar nieuwsberichten over twintig stalbranden, die opgeteld aan 138.253 dieren het leven kostten. Officiële cijfers zijn er echter niet, want er is geen enkele instantie die het aantal stalbranden noch het aantal omgekomen dieren opvolgt. Het is ook niet duidelijk of de veiligheid van stallen gecontroleerd wordt.

“Wij beschikken niet over cijfers in verband met stalbranden in Vlaanderen”, zegt de Dienst Dierenwelzijn. “Indien een inspectie wordt uitgevoerd, worden allerhande zaken aangaande de infrastructuur nagekeken ten behoeve van het dierenwelzijn, maar brandveiligheid niet. Het departement Landbouw en Visserij kan wellicht meer informatie geven over brandveiligheidsvoorschriften voor industriële gebouwen.”

Geen statistieken

“Bij brand op een landbouwbedrijf gebeurt de interventie door brandweer en politie,” zegt een medewerker van het kabinet van minister van Landbouw Koen Van den Heuvel. “Zij maken over elke interventie een verslag. Voor meer concrete gegevens hierover verwijzen wij u door naar hun diensten. Veiligheid is een federale bevoegdheid en behoort tot het beleidsdomein Binnenlandse Zaken.”

“Momenteel worden er weinig statistieken bijgehouden over branden,” klinkt het bij de Brandweervereniging Vlaanderen. Rendac, dat in opdracht van de overheid kadavers en dierlijk restmateriaal ophaalt geeft evenmin cijfers vrij. Hetzelfde geldt voor de verzekeringsmaatschappijen. De West-Vlaamse Milieufederatie laat verstaan dat ze geen weet heeft van cijfers, noch dat er controles zouden zijn betreffende brandveiligheid. Het kabinet van de minister van Binnenlandse Zaken Pieter De Crem bevestigt dat er geen cijfers voorhanden zijn.

Onbeantwoorde vragen

‘Minister Ducarme heeft geantwoord dat hij de problematiek niet opvolgt en dat ook niet van plan was’

Toch komen stalbranden geregeld ter sprake in het parlement. Zo stelde Bart Caron als voormalig Groen-politicus herhaaldelijk vragen over de problematiek, maar een duidelijk antwoord kreeg hij nooit. “Het probleem is dat er geen cijfermateriaal verzameld wordt over stalbranden. De problemen zijn veel groter dan iedereen denkt. Ik vrees soms dat er kwaad opzet in het spel is. Maar dat kan ik niet hard maken,” aldus Caron.

N-VA-politica Yoleen Van Camp legde op 23 oktober 2018 de volgende vragen voor aan federaal minister van Landbouw Ducarme:

1. Bent u zich bewust van de ernst van de problematiek van stalbranden en akkoord dat dit als minister van Diergezondheid en Landbouw onder uw bevoegdheid valt?
2. Zou u bereid zijn om cijfers rond stalbranden te beginnen inventariseren, zoals de Nederlandse overheid al jaren doet?
3. Zou u bereid zijn om een actieplan rond stalbranden uit te tekenen?
4. Wat wordt er vandaag al gedaan om stalbranden te voorkomen en/of snel onder controle te krijgen?

Minister Ducarmes antwoord was duidelijk, bevestigt Van Camp: “De minister heeft geantwoord dat hij de problematiek niet opvolgt en dat ook niet van plan was. Erg teleurstellend. Er zijn geen officiële cijfers en er is geen actieplan, noch de wil van zijnentwege om daaraan te werken,” vertelt ze. Lisa Saoul, woordvoerder van minister Ducarme, laat weten dat de minister uiterlijk op 30 september verder zal reageren op de vragen van Van Camp en dus ook op de problematiek rond stalbranden.

Toenemende sterfte

Zowel bij de Vlaamse als federale overheid heeft men het raden naar het aantal stalbranden. Hoewel niemand cijfers lijkt bij te houden, wist voormalig minister van Landbouw Kris Peeters in 2011 toch enkele getallen boven te halen. In een antwoord op een schriftelijke vraag (nr. 316 van 10 mei 2011) bleek dat er in België tussen mei 2006 en mei 2011 143 stalbranden waren, waarbij 192.862 dieren omkwamen. Als die cijfers kloppen, dan is er een probleem. Want in 2018 kwamen in Vlaanderen alleen al 138.253 dieren om het leven bij brand.

Het aantal dieren dat sterft in stalbranden lijkt toe te nemen, ondanks de strengere regels betreffende de brandveiligheid in veestallen die sinds 2009 van kracht zijn. Maar die regels zijn niet algemeen geldend. Zo staat in het KB van 19 december 1997 te lezen dat de overheid voorwaarden voor branddetectie en blusinstallatie oplegt voor gebouwen die bestemd zijn voor het bedrijfsmatig houden van dieren. Deze vereisten gelden echter alleen voor stallen die na 15 augustus 2009 gebouwd zijn.

Een luchtfoto van een stal aan de Pannehoeven in Heusden waar bij een brand ongeveer 4000 varkens om het leven kwamen in 2018 (Foto: Rob Engelaar, ANP)

Prevent Agri

Toch zijn er de laatste jaren enkele initiatieven ontstaan om de landbouwers bij te staan qua veiligheid op het werk. Prevent Agri is er een van. Deze vzw voorziet audits die ervoor moeten zorgen dat landbouwers veiliger hun beroep kunnen uitoefenen. “In de praktijk kunnen de landbouwers vrijblijvend bij Prevent Agri terecht om advies in te winnen om het bedrijf door te lichten en om zo de brandgevaarlijke zaken in kaart te brengen en verbetervoorstellen te ontvangen”, vertelt medewerker Robin De Sutter.

Maar maken landbouwers er dan ook gebruik van? “Jazeker. Het is namelijk de belangrijkste taak van Prevent Agri, aangezien dienstverlening en adviesverstrekking op maat, de enige manier is die zoden aan de dijk brengt.”

Prevent Agri heeft een duidelijke missie: de landbouw veiliger maken. Over de veiligheid van veestallen vertelt Robin: “Wat betreft de controles op de stallen: principieel vallen de stalgebouwen onder de norm industriegebouwen en moeten als dusdanig aan de eisen van ‘Bijlage 6’ voldoen. De controle en de opvolging hierop kan op verschillende niveaus gebeuren: vergunningverlenende overheden, brandweerzones, Binnenlandse Zaken… Dit is meestal het geval bij nieuwbouw of grondige renovatie- of aanpassingswerken. Daarnaast kunnen technische controles periodiek opgelegd worden door de wetgevende instanties. Deze controles moeten dan uitgevoerd worden door Erkende Diensten voor Technische Controles. Het kan dan gaan over bijvoorbeeld de elektrische installaties.” Maar geen enkel van die bestuursniveaus blijkt in staat cijfers te produceren over het aantal stalbranden, noch het aantal dieren dat er het leven bij laat.

Brandpreventie

Wijlen professor André Peytier leidde af uit zijn onderzoek dat 30% van de landbouwbranden ontstaat door leidingen en kabels

Hoewel het soms moeilijk is om uit te maken wie wat nu wel of niet controleert, is het duidelijk dat Prevent Agri toch het een en ander onderneemt om landbouwers te waarschuwen voor mogelijk brandgevaar. In de brochure ‘Preventie van brand
in land- en tuinbouw’, legt de vzw uit hoe stalbranden ontstaan, maar ook hoe je ze kunt voorkomen. Uit cijfers van de FOD Binnenlandse Zaken blijkt dat 17,9% van de landbouwbranden ontstaat door oververhitting, 13,5% door een kortsluiting, 8,18% door ‘het nonchalant verbranden van afval’ en nog eens 8% door brandstichting. In maar liefst 32,5% van de gevallen is de oorzaak onbekend.

Een analyse van deze cijfers toont aan dat brandbaar materiaal en elektriciteit de voornaamste boosdoeners zijn. Vaak zorgt de aanwezigheid van grote hoeveelheden brandbaar materiaal, zoals hout, stro, hooi of isolatiemateriaal voor mogelijk brandgevaar. Maar ook elektriciteit speelt een belangrijke rol. Wijlen emeritus professor aan de KULeuven André Peytier onderzocht aan de KU Leuven 1.000.000 branden. Hij kon afleiden dat 30% van de landbouwbranden ontstaat door leidingen en kabels. Daarnaast vormen elektrische machines (23%), elektrische verwarmingstoestellen (22%), elektrische toestellen (14%) en elektrische verlichting (5%) potentiële brandhaarden.

Gevaarlijke luchtwassers

Soms kunnen nieuwe technologieën er net voor zorgen dat het vuur zich sneller gaat verspreiden. Dat is bijvoorbeeld het geval bij luchtwassers. Deze installaties kunnen enerzijds gevaarlijke stoffen of stoffen die het milieu aantasten uit de stallucht verwijderen, om zo te voorkomen dat de buitenlucht aangetast wordt. Anderzijds zorgen luchtwassers ervoor dat vuur zich sneller kan verspreiden, omdat het voor grote luchtverplaatsingen in de stallen zorgt. Luchtwassers mogen er dan wel voor zorgen dat er zo weinig mogelijk schadelijke stoffen in de buitenlucht terechtkomen. Wanneer er een stalbrand is, kunnen deze installaties voor nog meer ravage en dierenleed zorgen.

Kortom: veestallen zijn brandgevaarlijk. Zijn er dan maatregelen die veetelers kunnen nemen om ervoor te zorgen dat bij een mogelijke brand de schade beperkt blijft? Vlaamse landbouwers kunnen op eigen initiatief aankloppen bij Prevent Agri. In Nederland gaan ze echter een stapje verder. Daar introduceerde de overheid enkele jaren geleden het ‘Actieplan stalbranden’.

Nederlandse cijfers

Landbouwdieren die het dichtst bij de brandhaard zitten, zullen in de meeste gevallen levend verbranden

Als professor diergedrag, diergezondheid en dierenwelzijn aan de Nederlandse hogeschool Van Hall Larenstein en senior onderzoeker dierenwelzijn aan de Nederlandse Wageningen Universiteit volgt Hans Hopster het thema van stalbranden al jaren op. “In Nederland heeft de politiek bij gebrek aan cijfers over aard en omvang van stalbranden lange tijd om de hete brij heen gedraaid”, vertelt Hopster. “Daarom hebben de Dierenbescherming en LTO (Land- en Tuinbouworganisatie, nvdr) mij en René Hagen, professor Brandpreventie aan de Brandweeracademie, destijds gevraagd om de aard en omvang van de problematiek in kaart te brengen. Studenten Madelaine Looije en Michelle Smit voerden aan onze hogeschool een onderzoek en zetten de cijfers, voor zover die beschikbaar waren, op een rij.”

“Ons rapport van 2010 heeft veel impact gehad en heeft geleid tot aanhoudende beleidsaandacht van het Ministerie,” bevestigt hij. “Zoals gebruikelijk in ons land is er met alle betrokken partijen nagedacht over de bijdrage die elk van hen zou kunnen leveren aan de reductie van stalbranden. Er is hierbij veel aandacht besteed aan bewustwording onder veehouders, dierenartsen en brandweerlieden. Ook het bouwbesluit werd aangepast. Dit alles heeft echter niet voorkomen dat het probleem zich nog steeds voordoet, voornamelijk omdat ‘oude’ stallen niet 1-2-3 zijn aangepast aan de nieuwe bouwvoorschriften.” Ook bij ons gelden er andere regels naargelang het bouwjaar van een veestal.

Dierenleed

Of het nu een oude of een nieuwe stal is die afbrandt, wanneer dieren te maken krijgen met een stalbrand is het vaak moeilijk om ze uit deze levensbedreigende situatie te redden. Koeien verblijven meestal in een halfopen stal, waardoor het vuur zich anders verspreidt dan bij de gesloten stallen van varkens en kippen. Van zodra een gesloten stal vuur vat, moet die in vele gevallen dicht blijven, wat het redden van dieren quasi onmogelijk maakt. Het is daarom niet verwonderlijk dat het grootste aantal slachtoffers van stalbranden varkens en kippen zijn.

Stalbranden zorgen er niet alleen voor dat de getroffen landbouwer mogelijk een financiële kater oploopt. Ze zorgen ook voor veel dierenleed. Landbouwdieren die het dichtst bij de brandhaard zitten, zullen in de meeste gevallen levend verbranden. Zij die wat verderop in de stal staan, geraken in het beste geval bewusteloos voordat de vlammen hen bereiken. Ongeacht waar ze in de stal verblijven, geraken zowel varkens, kippen als koeien in paniek. Ze zullen er alles aan doen om uit deze gevaarlijke situatie te ontsnappen. Maar in vele gevallen lukt dat niet, met infernale taferelen tot gevolg. Het is zoals een buurtbewoner van een brandende varkensstal het in Het Laatste Nieuws van 20 april 2018 beschreef: “Het was een gigantische rookwolk. Vrijwel meteen hoorden we het verschrikkelijke geluid van krijsende varkens. Het ging door merg en been.”

Auteur: Annick Hus

Annick Hus studeerde journalistiek, internationale communicatie en internationale onderzoeksjournalistiek. Ze heeft een passie voor dieren en alles wat met de natuur te maken heeft. Annick is bestuurslid bij de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) en werkt als freelancer voor verschillende media en organisaties.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books