Agro-ecologische landbouw groeit in verzet

 Leestijd: 5 minuten1

Een groeiende groep landbouwers rukt zich los van de industriële voedselproductie en kiest radicaal voor een ecologische bedrijfsvoering gericht op de korte keten. De agro-ecologische beweging groeit en toont dat een andere landbouw mogelijk is.

Pepingen/Gooik. 16 juli 2019. Een vijftigkoppig gezelschap wisselt van gedachten over hoe ze hun landbouwpraktijken kunnen aanpassen aan de klimaatverandering. Boeren zijn vanuit de praktijk duidelijk op zoek naar klimaatadaptieve landbouwtechnieken. De leden van het losse netwerk ‘Boerenforum’ doen dat vanuit een agro-ecologische benadering.

Boerenforum op De Groentelaar (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Boerenforum op De Groentelaar (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Onder de aanwezigen zijn zowel gangbare als biologische boeren, stedenbouwkundigen, landbouwonderzoekers, ngo-medewerkers en sympathisanten. Ze staan in de velden van ‘De Groentelaar’ in Bogaarden (Pepingen). Dat kleinschalig tuinbouwbedrijf teelt twee hectare biologische groenten, kruiden en bloemen, naast zeven hectare akkerbouwgewassen. Een groot deel van de aandacht gaat er naar een experiment met boslandbouw (agroforestry). Bomen op het veld beschermen akkers tegen erosie, ze zorgen voor een gunstig microklimaat, stimuleren de biodiversiteit op het veld en met de opbrengst wordt verder risico gespreid.

De Groentelaar maakt deel uit van het ‘Granennetwerk Pajottenland’. Een tiental boeren verbouwt ondertussen dertig ha oude graangewassen voor de kleinschalige lambikbrouwerij ‘Brouwerij 3 Fonteinen’ in Beersel. Boeren en brouwers sloegen de handen in elkaar om streekgebonden moutgerst terug in het artisanaal productieproces te brengen. Decennialange veredeling focuste overigens op eiwitrijke bakgranen. Hier wil men teug verdelen bij de boer op het veld.

Tijs Boelens (De Groentelaar/Boerenforum) en zijn vennoot Sander plantten vorig jaar appel- en pruimenbomen in combinatie met rabarberteelt op zijn groenteveld. “Vorig jaar tijdens de zomer viel er 3,5 maanden geen neerslag, dit jaar is ook bijzonder droog”, zegt Boelens. “Als blijkt dat dit de toekomst wordt, kunnen we geen tien jaar meer wachten om bomen aan te planten. Dit is een wake-up call. We gaan geen nieuwe grondwaterpomp zetten, maar op een agro-ecologische manier nadenken over watercaptatie.”

Tijs krijgt tips van agroforestry-pionier François Ongenaert. Want dat is Boerenforum: boeren-experten wisselen vanuit hun eigen praktijk ervaringen en ideeën uit.

Het gezelschap verplaatst zich in de namiddag enkele kilometers verder naar hoeve ‘Dubbeldoel‘ in Gooik. Hilde Nechelpoel en haar echtgenoot Seppe brengen biologisch rundsvlees, geslacht in een Kluisbergse slagerij, enkel via thuisverkoop aan de man. De melk van hun koeien komt via de coöperatie Biomilk onder meer in Delhaize terecht. Op hun weides tonen ze de voordelen van diversiteit in graslanden tijdens droge zomers. De waarde van hagen langs, en hoogstamboomgaard in weides past in hetzelfde verhaal.

Boerenforum in boomgaard Dubbeldoel (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Boerenforum in boomgaard Dubbeldoel (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Boerenlandbouw

Het initiatief gaat uit van Boerenforum. Samen met Wervel (Werkgroep voor Rechtvaardige en Verantwoorde Landbouw) ijveren de bewegingen voor een andere landbouw. De organisaties klagen daarbij niet alleen het huidig voedselproductiesysteem aan, maar werken ook aan een progressief alternatief.

Wervel, bij het brede publiek bekend van onder meer de LEF-schoolmaaltijden (Lokale, Ecologisch en Fair), bundelde met Boerenforum zes verhalen van boeren die het anders deden in de uitgave “Boeren aan het woord. Kruispunt van onrecht en zoektocht naar ommekeer.”

Boerenlandbouw is voor Boerenforum de hoeksteen. “De boerenlandbouw brengt de boer en consument bij elkaar door de uitbouw van korte gedecentraliseerde ketens”, zegt Tijs Boelens. “De combinatie van een eerlijke verloning, zorg voor de omgeving en autonomie van speculatieve markten voor grond, zaad, mest, technologie, infrastructuur of de afzet van producten, garandeert haar voortbestaan.”

Annelies Marchand, die met Boerenforum strijdt tegen de verkoop van 450 ha publieke landbouwgrond aan een vennootschap van ondernemer Fernand Huts, vat haar bedrijfsvoering als volgt samen. “We telen 100% lokaal voor de korte keten en zijn op die manier autonoom. We hangen niet af van de grote spelers. We krijgen niet alleen een correcte prijs, maar ook veel voldoening door het contact met onze klanten.”

Agro-ecologie

Boerenforum deel van netwerk Via Campesina (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Boerenforum deel van netwerk Via Campesina (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

De boerenlandbouw wil voedsel produceren via agro-ecologische technieken. Die benadering gaat uit van samenwerking met en nabootsing van de natuur. Een aantal basisprincipes zijn het sluiten van kringlopen (recycleren van voedingsstoffen), de zorg voor vruchtbare bodems en het stimuleren van genetische diversiteit.

De wereldwijde beweging deelt een strijd voor het autonome, onafhankelijke boerenbedrijf, voedselsoevereinitieit en eerlijke prijsvorming en rechtvaardige handel. De groeiende beweging verenigt zich in Vlaanderen via het netwerk Voedsel Anders. Boerenforum maakt ook deel uit van de internationale boerenbeweging Via Campesina.

De agro-ecologische beweging valt niet helemaal samen met de biologische landbouw. “Een agro-ecologische benadering kan zowel in de biolandbouw, die werkt volgens de voorschriften van het bio-lastenboek, als in de gangbare landbouw”, zegt Nico Peiren. Aan het ILVO (Instituut voor Landbouw-, Visserij-, en Voedingsonderzoek) onderzoekt hij de impact van de veeteelt op het milieu en het klimaat, zowel in experimentele omstandigheden als op praktijkbedrijven. “Veel elementen van agro-ecologie, bij voorbeeld het kringloopdenken, zie je al toegepast worden op gangbare boerderijen die niet het biolabel dragen.”

Runderen van hoeve Dubbeldoel (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Runderen van hoeve Dubbeldoel (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Wetenschapper Nico Peiren is van mening dat de verschillende systemen van elkaar kunnen leren.

“Streven naar een gesloten kringloop binnen één individueel bedrijf is dikwijls een utopie, ook omdat de schaal van de Vlaamse bedrijven vrij bescheiden is en omdat de specialisatiegraad hoog is. In de biosector kunnen ze enkel met andere biobedrijven samenwerken om de kringloop (binnen het lastenboek) gesloten te krijgen. Stalmest van een bio-veeboer is de enige mest die een bio-vollegrondsgroententeler kan aanwenden. Ik vind dat er ook breder tussen de verschillende subsectoren kan worden samengewerkt om de cyclus te sluiten. Je kijkt best op een regionale schaal. Alleen al om reststromen te valoriseren is zo’n bedrijfs- en sectoroverschrijdende samenwerking noodzakelijk.”

Participatief onderzoek

De agro-ecologische beweging hoopt op meer ondersteuning van de overheid. Ook het belang van participatief onderzoek, tussen onderzoekers en landbouwers op het veld, wordt meermaals benadrukt door Boerenforum en Wervel.

Hun oproep krijgt dan wel gehoor, maar stoot meteen ook op beperkingen rond financiering en de manier waarop wetenschappelijk onderzoek georganiseerd is en de prioriteiten gelegd worden.

ILVO-onderzoekers gingen in elk geval in op de uitnodiging van Boerenforum om een studiedag bij te wonen. “Het is belangrijk dat organisaties zoals Boerenforum ons expertisecentrum leren kennen, want wij staan ook open voor nieuwe contacten”, zegt Nico Peiren.

Boerenforum op weide Dubbeldoel (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Meteen aan de slag gaan met alle nieuwe concrete vragen uit het werkveld is helaas niet mogelijk, klinkt het. “Het is best eerst één van de Living labs op ILVO te contacteren”, zegt Nico Peiren.

De agro-ecologische beweging onderstreept belang van participatief onderzoek tussen onderzoekers en landbouwers op het veld

Dergelijke ‘innovatieversnellers’ zijn gericht op samenwerking tussen praktijkmensen en wetenschappers. “Zij proberen dan in samenwerking met de andere Living labs en de betrokken onderzoekers de vraag te beantwoorden. Lukt dit niet, kan de vraag in een onderzoeksvraag omgezet worden en kan op zoek gegaan worden naar een financieringskanaal van het project. Dit moet meestal gebeuren via competitieve projectvoorstellen, die veelal beperkt gecofinancierd moeten worden door groepen of individuele bedrijven die baat hebben bij het voorstel. Pas als het project geselecteerd wordt, kunnen we aan de slag.”

“Ten slotte zijn er soms ook maatschappelijke uitdagingen die van zulk een urgentie of belang zijn dat de overheid zijn publieke wetenschappelijke instituten opdracht geeft om er de basismiddelen voor in te zetten.”

ILVO voert overigens al onderzoekprojecten uit rond agro-ecologie. “In mijn domein hadden we bijvoorbeeld het internationaal interregproject rond kennisuitwisseling van boerenpraktijken inzake duurzaam voederen tussen Vlaamse, Franse en Waalse boeren.”

Autonomie

‘Dit zijn allemaal pioniers: boeren die het aandurfden om het anders te doen’

Terug naar andere kenmerken van boerenlandbouw. Die organiseert zijn ketens in zelfbeheer, al betekent dat niet dat er geen interactie is met de markt. Boerenforum komt wel op voor een gereguleerde markt met aanbodbeheersing en leefbare prijzen. Door hun aanwezigheid op publieke fora, proberen de boeren aan beleidsbeïnvloeding te doen.

“We voelen ons momenteel door de politiek in een hoekje gezet”, zegt Wim Moyaert (Boerenforum). “De nieuwe bioverordening bijvoorbeeld zet veel te veel in op wettelijke verplichtingen, in plaats van zij die het goed doen te belonen. Biologische boeren moeten ook vechten tegen een subsidiëringssysteem dat de nieuwe evoluties niet volgt, terwijl ze een netto-inkomen genereren dat hoger ligt dan dat van klassieke boeren.”

Hoogstamboomgaard hoeve Dubbeldoel (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

Hoogstamboomgaard hoeve Dubbeldoel (Foto (c) Apache / Steven Vanden Bussche)

De dag eindigt in de schaduw met lokale bieren. Want naast kennis uitwisselen is ontmoeting ook heel belangrijk.

“Dit zijn allemaal pioniers: boeren die het aandurfden om het anders te doen”, zegt Wim Moyaert. “We brengen hen en anderen samen om te inspireren. Want veel boeren willen het anders, maar zijn financieel gebonden of durven gewoonweg de stap niet zetten. We zijn bescheiden, maar denken dat we een duwtje in de rug kunnen geven voor zij die aarzelen, maar wél geloven dat het anders kan. We willen een soort beweging creëren zodat mensen hun vrijheid grijpen om terug eigen keuzes te maken.”

Wim Moyaert laat zich inspireren door de Indiase wetenschapsfilosofe Shiva Vandana, sinds begin jaren negentig een belangrijke stem in de andersglobalismebeweging. “We moeten in onze voeding en bodem terug voor kwaliteit gaan. Willen we echte voeding, dan moeten we aandacht hebben voor waarden.”

 

Auteur: Steven Vanden Bussche

Steven Vanden Bussche studeerde geschiedenis aan de UGent en mag ook lesgeven aan het secundair onderwijs. Sinds 2005 werkt Steven als journalist. Eerst als regiocorrespondent voor Het Laatste Nieuws en de VRT, daarna zeven jaar voor het persagentschap Belga. Sinds augustus 2017 schrijft Steven voltijds voor Apache.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books