Hoe de OCMW-gronden in de Antwerpse Zuidrand echt publiek werden

 Leestijd: 5 minuten0

Afgelopen legislatuur verkocht het OCMW van Antwerpen ruim vijfenzestig hectare grond in de Antwerpse Zuidrand. Dankzij een gemeenschappelijke visie op open ruimte en intensief overleg kreeg een coalitie van lokale besturen, natuur- en landbouwverenigingen voor elkaar wat elders zo moeilijk blijkt: de grond in publieke handen houden.

De koeien van de Gasthuishoeve in Hove beleven een gezapige dinsdagvoormiddag. Welgeteld één jogger maakt de oversteek van de Boshoekstraat naar het Gasthuisbos via het Laarzenpad, de ‘trage weg’ die recht doorheen de koeienweide loopt. Afgelopen weekend kregen ze meer wandelaars over de vloer, al ligt de zwaarste periode al even achter hen. “Op zonnige winterdagen passeert hier het meeste volk. Vanuit ons raam kunnen we de hoofdjes op en neer zien gaan”, vertelt boerin Kathleen Janssen.

Laarzenpad Foto (c) Berber Verpoest

Laarzenpad (Foto: (c) Berber Verpoest)

Niet alle boeren zouden het zien zitten, zo’n wandelpad dat dwars doorheen hun velden trekt. Kathleen Janssen en haar man Herman Moons zagen er geen graten in. “We zijn altijd boeren en natuurmensen tegelijkertijd geweest. In de mate van het mogelijke proberen we die twee te verzoenen.” Maar het was ook een kwestie van overleven.

Open ruimte te koop

De boerderij en de gronden zijn al decennia eigendom van het OCMW van Antwerpen. Vroeger verzorgde de boerderij samen met andere boerderijen in de stadsrand de voedselvoorziening voor de gasthuizen in de stad. Maar net als andere gemeenten in Vlaanderen is de stad op zoek naar extra inkomsten en besluit ze om de meer dan 65 hectare die ze in de Zuidrand bezit, van de hand te doen. Tegen het einde van de vorige legislatuur moest de zaak rond zijn.

Als het OCMW in 2013 met die boodschap aanklopt bij de Gasthuishoeve, is dat een donderslag bij heldere hemel voor de boerenfamilie. “Mijn schoonvader en diens vader pachtten al bij het OCMW, drie generaties lang dus. Wat altijd zeker was, valt plots weg”, zegt Janssen. Zelf kopen was geen optie. Voor de boerderij en de bijna 40 hectare gronden klom de vraagprijs boven het miljoen euro. “Met de opbrengst uit landbouwgronden kan je dat nooit terugverdienen. Alleen grote investeerders kunnen dat nog aan.”

Sabine Caremans Foto (c) Berber Verpoest

Sabine Caremans (Foto: (c) Berber Verpoest)

De verkoop trof niet allen de Gasthuishoeve. Bijna 40% van de open ruimte van Hove stond plots te koop en ook in andere omliggende gemeenten dreigde er open ruimte verloren te gaan. Sabine Caremans is op dat moment net aan de slag als coördinator van het project ‘Beleefbare Open Ruimte Antwerpse Zuidrand’ (BORAZ), een samenwerkingsverband tussen de Vlaamse overheid, de provincie, acht gemeenten in de Antwerpse Zuidrand en verschillende organisaties waaronder Natuurpunt en boerenorganisaties. Ze wil koste wat het kost die open ruimte vrijwaren.

Verkeersaders vs. groene aders

“Als je door deze regio rijdt, heb je niet het gevoel dat er nog veel open ruimte is omdat die versnipperd is, vaak verscholen zit achter woonlinten en niet altijd toegankelijk is. Met het project BORAZ willen we dat lappendeken van bossen, akkers en waterlopen net beter met elkaar verbinden en toegankelijker maken”, vertelt Caremans.

De Antwerpse Zuidrand is een van de dichtst bevolkte gebieden van Vlaanderen. De open ruimte staat er onder druk door de verkavelingsdrang en drukke verkeersaders zoals de E19, de A12 en verschillende gewestwegen die er dwars doorheen snijden. Maar hier in het Uilenbos waar Caremans me naartoe neemt, is daar niets van te merken. Door de bladeren van de bomen zien we enkel weides en akkers en een boerderij in de verte. Even verder op het wandelpad staan plots twee reeën. Een moment kijken ze ons aan, voor ze weer weg ritselen tussen de bomen en de varens.

Natuurgebied moest natuurgebied blijven en de landbouwgronden moesten ook gebruikt worden door boeren

“Dit stuk natuur hebben we toegankelijk gemaakt”, zegt Caremans trots, “met behulp van de bewoners, want zij hebben voor een deel van de financiering gezorgd”. Het openingsfeest lokte wel 700 mensen naar hier, volgens Caremans het bewijs dat de bewoners “een hart hebben voor de open ruimte”.

Van het Uilenbos gaat het langs een brede veldweg naar de weide van de Gasthuishoeve. Via de trage weg die schuin over de weide loopt, komen we bij het Gasthuisbos. “Trage wegen zijn de groene aders in het landschap die de verschillende gebieden met elkaar verbinden en ze toegankelijker maken”, licht Caremans de visie achter het project toe. “We wilden ook absoluut de functies behouden: natuurgebied moest natuurgebied blijven en de landbouwgronden moesten ook gebruikt worden door boeren.”

Zijden draadje

Dat is uiteindelijk ook gelukt, de functies werden behouden, maar om de visie in de praktijk om te zetten, heeft Caremans alles uit de kast moeten halen. “Het was lang niet duidelijk wat de uitkomst zou zijn. Het is een evenwichtsoefening geweest tussen verschillende belangen en het heeft veel overtuigingskracht gevergd om alle neuzen in dezelfde richting te krijgen. Het welslagen heeft enkele keren aan een zijden draadje gehangen”, blikt ze terug.

Het is een evenwichtsoefening geweest tussen verschillende belangen en het heeft veel overtuigingskracht gevergd om alle neuzen in dezelfde richting te krijgen

Wat zijn dan de cruciale factoren geweest die zo’n project toch doen slagen? “We zijn steeds op zoek gegaan naar win-wins”, vertelt Caremans. “We hebben goed samengewerkt met het OCMW. Ze vonden in ons een partner voor de verkoop, ze waren onze visie genegen en wilden in gesprek gaan met de partijen die wij aanbrachten.” Dat waren er heel wat. Natuurpunt en het Agentschap Natuur en Bos waren geïnteresseerd in de natuurgebieden en Kempens Landschap heeft de meeste landbouwgronden overgenomen. Met middelen van de gemeente, de provincie en burgers (voor de aankoop van de gronden voor Natuurpunt) en een extra verwervingssubsidie van een half miljoen euro konden de laatste stukken van de financiële puzzel worden gelegd.

Zuidrand Antwerpen Foto (c) Berber Verpoest

Zuidrand Antwerpen (Foto: (c) Berber Verpoest)

Het open-ruimteproject in Hove beslaat in totaal 50 hectare. Maar in overeenstemming met haar visie koopt BORAZ in partnerschap stelselmatig waardevolle gronden en erfgoed aan in heel de Zuidrand. Dat kan zowel van overheden – zoals het OCMW van Antwerpen – als van private eigenaars.

Hof Ter Linden in Edegem is een voorbeeld van dat laatste. In 2012 kochten Kempens Landschap, de gemeente Edegem en het Agentschap Natuur en Bos het kasteel en het bijhorende domein van een adellijke familie. Vandaag kan iedereen het domein bezoeken, er is ruimte voor natuur en landbouw en het Kasteel huist een brasserie en een bed and breakfast.

“Deze projecten tonen hoe belangrijk het is om als overheid op verschillende niveaus na te denken over een gepast grondbeleid en dat strategisch in te zetten. Eens in privéhanden, ben je die hefboom en de controle kwijt”, weet Caremans.

Fragiele samenwerking

Maar het is ook een fragiele samenwerking die erg veel inspanning kost. Verschillende engagementen rond het onderhoud van trage wegen en het beheer van privégronden moeten jaarlijks hernieuwd worden. En er is ook weerstand tegen het project en dat zorgt voor wrevel. Sommige boeren willen van geen samenwerking weten en er durft er al een dat duidelijk maken met het geweer in de hand. Een plaatselijke jager is ontevreden omdat met de overname een deel van het jachtgebied werd opgeheven.

Het is een fragiele samenwerking die erg veel inspanning kost

Ook voor Kathleen Janssen en Herman Moons zijn het slopende jaren geweest van onzekerheid en moeilijke onderhandelingen. “Ik ben er een tijd tussenuit geweest met een burn-out”, vertelt Janssen daarover. Uiteindelijk bracht het project wel redding.

Ze hebben de boerderij zelf kunnen kopen en pachten nu de gronden van Kempens Landschap en een privé-investeerder, de nieuwe eigenaars. Ongeveer een jaar geleden hebben ze de laatste verkoop afgerond en ondertussen kunnen ze weer aan boeren denken.

Kathleen Janssen: “We zijn een relatief klein melkveebedrijf. Het gebrek aan gronden maakt opschaling moeilijk. We zoeken naar manieren om te verbreden via activiteiten die boeren en mensen uit het dorp en de stad samenbrengen. De trage weg is daar een eerste stap in.”

Antwerpse Zuidrand Foto (c) Berber Verpoest
Zuidrand Antwerpen (Foto: (c) Berber Verpoest)
Recommoning

In het boek ‘Op grond van samenwerking’ (EPO/OIKOS) onderzoeken de auteurs het open-ruimteproject in de Antwerpse Zuidrand als een voorbeeld van wat ze recommoning of gedeeld landgebruik noemen. Ze beschrijven gedetailleerd hoe het project tot stand is gekomen. Trage wegen bleken een cruciaal element in dat proces. “Trage wegen snijden door verschillende eigendomsregimes en overstijgen de publiek-private tegenstelling”, stellen de auteurs. In de Vlaamse context van versnipperde gronden die vaak in private handen zijn, is dat erg belangrijk.

Vlaams Journalistiek Fonds

Dit onderzoeksartikel kwam tot stand met de steun van het Vlaams Journalistiek Fonds.

Auteur: Berber Verpoest

Berber Verpoest studeerde journalistiek (bachelor) en politieke wetenschappen (master). Hij werkt als freelance (video)journalist voor onder andere Apache.be, De Standaard en VRT. Hij is winnaar van de Loep 2010 voor jonge onderzoeksjournalisten.

Word lid

Word jij lid van Apache? Lees direct verder en steun onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Nu al vanaf 6,25 euro per maand.


Ja, ik word lid

Word nu lid van Apache en geniet van deze voordelen:

  • Toegang tot alle ruim 4.000 artikels
  • Deel de artikels gratis met je vrienden
  • Toegang tot alle dossiers en het volledige archief
  • Treed in discussie met journalisten en andere lezers
  • Korting op events en andere journalistieke producten, zoals e-books